A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 7

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 107  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 7

THẾ ĐỆ NHẤT PHÁP (Phần 6)

Tôn giả Tây Phương dùng mười bảy phần phân biệt bốn pháp này,
như tụng ấy nói: “Ý thú dựa vào nh ân mà duyên với quả, đẳng lưu-dị
thục và lợi ích thù thắng, Hành tướng-hai duyên cùng với Tuệ-Giới-
Định, tầm-tứ cùng căn-tâm-lui sụt là cuối.”
Hỏi: Noãn có ý thức (ham thích) gì?
Đáp: Trước đó đã tu tập tất cả thiện căn, nghĩa là từ bố thí cho đến
bảy xứ thiện, đều đem hồi hướng cho giải thoát, là ý thú của Noãn.
Hỏi: Noãn dựa vào đâu mà khởi?
Đáp: Dựa vào định của địa mình.
Hỏi: Noãn lấy gì làm nhân?
Đáp: Thiện căn cùng loại của địa mình từ kiếp trước.
Hỏi: Noãn lấy gì làm sở duyên?
Đáp: Bốn Thánh đế.
Hỏi: Noãn lấy gì làm quả?
Đáp: Lấy Đảnh làm quả Sĩ dụng (nên trong năm quả) gần nhất.
Hỏi: Noãn làm đẳng lưu cho pháp nào?
Đáp: Thiện căn cùng loại của địa mình ở đời sau.
Hỏi: Noãn làm dị thục cho pháp nào?
Đáp: Năm uẩn của cõi Sắc.
Hỏi: Thuận quyết trạch phần, cũng có thể lối kéo Chúng đồng
phần hay không?
Đáp: Có người nói là không có t hể. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
chán ngán rời xa quả báo, nghĩa là thiện căn này chán ngán rời xa các
quả báo đối với Chúng đồng phần, chỉ có thể tròn vẹn chứ không có thể
lôi kéo. Có người nói cũng có thể, nghĩa là thiện căn này tuy chán ngán
tời bỏ quả báo, mà có thể lôi kéo, tùy thuận với Thánh đạo. Quả của
108 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Chúng đồng phần, nghĩa là pháp này đã dẫn đến quả của Chúng đồng
phần, tăng thêm mạnh mẽ, vi diệu thù thắng, không có tai họa bất ngờ,
thuận với thiện phẩm thù thắng.
Hỏi: Noãn có lợi ích thù thắng gì?
Đáp: Có thể làm nhân quyết định cho Niết-bàn. Có người nói đạt
được Noãn thì chắc chắn không đoạn mất thiện căn.
Hỏi: Noãn có mấy hành tướng?
Đáp: Mười sáu hành tướng.
Hỏi: Noãn là tên gọi của duyên hay là nghĩa của duyên?
Đáp: Tên gọi và nghĩa đều là duyên.
Hỏi: Noãn là do Văn mà thành hay do Tư mà thành, hay là do Tu
mà thành?
Đáp: Chỉ do Tu mà thành.
Hỏi: Noãn là hệ thuộc cõi Dục, hệ thuộc cõi Sắc hay là hệ thuộc
cõi Vô sắc?
Đáp: Chỉ hệ thuộc cõi Sắc.
Hỏi: Noãn là thuộc về Định, hay là không thuộc về Định?
Đáp: Chỉ thuộc về Định.
Hỏi: Noãn là có tầm-có tứ, là không có tầm-chỉ có tứ, hay là không
có tầm-không có tứ?
Đáp: Có đủ cả ba loại.
Hỏi: Noãn là tương ưng với Lạc căn, là tương ưng với Hỷ căn, hay
là tương ưng với Xả căn?
Đáp: Tương ưng với ba căn.
Hỏi: Noãn là nên tâm hay là nhiều tâm?
Đáp: Nhiều tâm.
Hỏi: Noãn là có thể lui sụt, hay là không thể lui sụt?
Đáp: Có thể lui sụt.
Ý thú của Đảnh, nghĩa là từ bố thí cho đến quả của Noãn, lấy
Nhẫn làm quả Sĩ dụng gần nhất. Lợi  ích thù thắng là không đoạn mất
thiện căn. Có người nói cũng không gây ra nghiệp vô gián, còn lại như
Noãn đã nói.
Ý thú của Nhẫn, nghĩa là từ bố thí cho đến quả của Đảnh, lấy Thế
đệ nhất pháp làm quả Sĩ dụng gần nhất. Lợi ích thù thắng là không lui
sụt, không gây ra nghiệp vô gián, không rơi vào nẽo ác. Có người nói
cũng không chấp Ngã, còn lại như Đảnh đã nói.
Ý thú của Thế đệ nhất pháp, nghĩa là từ bố thí cho đến sở duyên
của Nhẫn chỉ là quả của khổ đế, lấy Khổ pháp trí nhẫn làm quả Sĩ dụng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 109  
www.daitangkinh.org  
gần nhất. Lợi ích thù thắng là làm  đẳng vô gián tiến vào Chánh tánh
ly sinh. Hành tướng là bốn hành tướng của Khổ đế. Nên tâm hay nhiều
tâm, nên nói là nên tâm. Còn lại như Nhẫn đã nói.
Ban đầu Noãn duyên với ba Đế, Pháp niệm trú hiện tại tu vị lai;
tu bốn niệm trú, nên hành tướng hiện tại  tu vị lai, tu bốn hành tướng
đều là tu đồng loại, không phải la ø tu không đồng loại. Duyên với Diệt
đế, Pháp niệm trú hiện tại tu vị lai, cũng chỉ tu Pháp niệm trú, nên hành
tướng hiện tại tu vị lai, tu bốn hành tướng cũng là tu đồng loại, không
phải là tu không đồng loại. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì không phải ban
đầu quán về Uẩn diệt nhưng có thể tư duyên với uẩn đạo, cho nên Noãn
được tăng trưởng. Duyên với ba Đế thuận theo nên trong bốn niệm trú,
hiện tại tu vị lai, tu bốn niệm trú. Đây là tu đồng loại, cũng là tu không
đồng loại, nên hành tướng hiện tại tu vị lai, tu tất cả mười sáu hành
tướng. Duyên với Diệt đế, Pháp niệm trú hiện tại tu vị lai; tu bốn niệm
trú, nên hành tướng hiện tại tu vị lai, tu tất cả mười sáu hành tướng.
Hỏi: Tại sao ban đầu Noãn chỉ là tu đồng loại chứ không phải là
tu không đồng loại, Noãn tăng trưởng thì có thể tu đồng loại và không
đồng loại?
Đáp: Bởi vì ban đầu Noãn chưa hề đạt được chủng tánh, mới học
quán về Đế cho nên chỉ có tu đồng loại; sau đó Noãn tăng trưởng đã
từng đạt được chủng tánh, luyenệ tập xuyên suốt quán về Đế, cho nên
tu đồng loại cũng là không đồng loại.
Ban đầu Đảnh duyên với bốn đế, Pháp niệm trú hiện tại tu vị lai;
tu bốn niệm trú, nên hành tướng hiện tại tu vị lai, tu tất cả mười sáu
hành tướng. Noãn tăng trưởng duyên với  ba Đế thuận theo nên trong
bốn niệm trú, hiện tại tu vị lai; tu bốn niệm trú, nên hành tướng hiện tại
tu vị lai, tu tất cả mười sáu hành tướng. Duyên với Diệt đế, Pháp niệm
trú hiện tại tu vị lai; tu bốn niệm trú, nên hành tướng hiện tại tu vị lai,
tu tất cả mười sáu hành tướng. Nhẫn ban đầu và tăng trưởng duyên với
bốn Đế, Pháp niệm trú hiện tại tu vị lai; tu bốn niệm trú, nên hành tướng
hiện tại tu vị lai, tu tất cả mười sáu hành tướng.
Hỏi: Tại sao Nhẫn ban đầu và tăng trưởng, đều chỉ có Pháp niệm
trú hiện tại tu vị lai, Noãn và Đảnh thì không như vậy?
Đáp: Nhẫn gần với hiến đạo, t ương tự với kiến đạo. Như trong
kiến đạo, chỉ phát khởi Pháp niệm trú, Nhẫn cũng như vậy.
Tôn giả Diệu Âm giải thích như va äy: “Nhẫn ban đầu và Nhẫn
tăng trưởng, giải thích như Noãn ban đầu và Noãn tăng trưởng, đối với
thiện căn của cõi Sắc chưa hề đạt của chủng tánh, và đã từng đạt được
110 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
chủng tánh. Điều ấy không nên đưa ra cách nói này: Bốn thiện căn này,
đều là do tu mà thành tựu thuộc cõi Sắc, bởi vì Nhẫn gần với kiến đạo,
như kiến đạo phát khởi Pháp niệm trú.”
Hỏi: Nhẫn tăng trưởng thì tất cả mọi lúc đều tu mười sáu hành
tướng chăng?
Đáp: Không phải như vậy, có lúc là mười sáu, có lúc là mười hai,
có lúc mười tám, có lúc là bốn. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Như Như dần
dần lược bỏ Đế đã duyên vào, như vậy và như vậy lược bỏ hành tướng
của tu, từ đây dần dần có thể gần với kiến đạo, giống như kiến đạo.
Thế đệ nhất pháp, Pháp niệm trú hiện tại tu vị lai; tu bốn niệm trú,
nên hành tướng hiện tại ru vị lai, tu bốn hành tướng chỉ có tu đồng loại,
không phải là không đồng loại.
Hỏi: Thế đệ nhất pháp đã từng đạt được chủng tánh, luyện tập
xuyên suốt về quán Đế, vì sao chỉ có tu đồng loại chứ không phải là
khác loại?
Đáp: Thế đệ nhất pháp chỉ c ó những hành tướng như vậy mới có
thể tu, chứ không có hành tướng nào khác. Như người chỉ có nên chiếc
áo, bị cướp mất rồi lại không có gì có thể cướp được nữa, điều này cũng
như vậy cho nên không cần pha ûi hỏi. Lại nữa, T hế đệ nhất pháp gần
cạnh kiến đạo, giống như kiến đạo. Lại nữa, Thế đệ nhất pháp mở bày
cửa ngõ kiến đạo, dẫn dắt phát sinh kiến đạo, giống như kiến đạo.
Hỏi: Ban đầu Noãn-Đảnh-Nhãn đối với bốn Thánh đế, là quán
nối tiếp nhau hay là không nối tiếp nhau?
Đáp: Có người nói là nối tiếp nhau, như mười lăm tâm trước sau
trong kiến đạo, hiện quán nối tiếp nhau đối với bốn Thánh đế, pháp này
cũng như vậy. Có người nói là không nối tiếp nhau. Nghĩa là quán về
Khổ thánh đế thuộc cõi Dục rồi, lập tức dừng lại, sau đó phát khởi gia
hạnh, quán về Khổ thánh đế thuộc cõi Sắc-Vô sắc rồi, lại lập tức ngưng
nghỉ, các Đế còn lại cũng như va äy. Nói như vậy thì điều này không
quyết định hoặc là quán nối tiếp nhau, hoặc là không nối tiếp nhau, tùy
theo gia hạnh của pháp ấy có thế mạnh mà chuyển biến.
Hỏi: Như thế nào là tác ý vô gián, dẫn dắt phát khởi pháp Noãn?
Đáp: Định thuộc chúng sinh, th âu nhiếp hành tướng do Tu mà
thành, có chán ngán lìa xa-có khao khát mong mỏi, có xấu xa hèn mọn-
có suy nghĩ ưa thích, tác ý không gia ùn đoạn dẫn dắt phát khởi Noãn,
Noãn không ngừng dẫn dắt phát  khởi Đảnh, Đảnh không ngừng dẫn
dắt phát khởi Nhẫn, Nhẫn không ngừng dẫn dắt phát khởi Thế đệ nhất
pháp.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 111  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Đã lìa dục nhiễm thì có t hể như vậy, chưa lìa dục nhiễm thì
như thế nào?
Đáp: Cõi Dục cũng có tựa như tác ý kia, thâu nhiếp hành tướng
do Tư mà thành, có chán ngán lìa xa-có khao khát mong mỏi, có xấu xa
hèn mọn-có suy nghĩ ưa thích, chưa lìa dục nhiễm mà tác ý này không
ngừng dẫn dắt phát khởi Noãn; còn lại như trước đã nói.
Hỏi: Tu pháp Noãn đầy đủ rồi sắp sửa đến lúc phát khởi Đảnh,
thì lập tức mạng chung, lúc ấy sinh trong đời khác, là lập tức phát khởi
Đảnh hay là từ ban đầu mà phát khởi?
Đáp: Nếu gặp bậc thầy sáng suốt  thì tùy theo bậc thầy mà phát
khởi. Nói theo phạm vi giới hạn thì có thể phát khởi Đảnh, nếu không
như vậy thì trở lại từ ban đầu mà phát khởi, nhưng có thể nhanh chóng
phát khởi chứ không như lúc mới tu.
Hỏi: Nếu sinh trong đời khác lập tức  phát khởi Đảnh, thì từ tác ý
nào không gián đoạn mà phát khởi?
Đáp: Như lúc phát khởi Noãn vốn có tác ý. Như nói từ Noãn mà
phát khởi Đảnh; từ Đảnh mà phát khởi Nhẫn cũng như vậy.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sa o nói Noãn không ngừng phát khởi
Đảnh, Đảnh không ngừng phát khởi Nhẫn?
Đáp: Dựa vào trong nên thân nối  tiếp nhau phát khởi mà đưa ra
cách nói như vậy, nhưng không phải là tất cả.
Hỏi: Nếu lúc lui sụt Noãn rồi tr ở lại sinh ra Noãn, thì đó là đạt
được Noãn lúc trước đã từng đạt được hay sao?
Đáp: Nên nói là không có thể tùy theo như vậy mà đi qua, lui sụt
rồi trở lại sinh ra, tức là như vậy đã đi qua, thay đổi mới lạ mà đạt được.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì rất khó đạt được, vì chưa luyện tập, vì dụng
công mới thành tựu. Như giới biệt gi ải thoát, tùy theo như vậy mà đi
qua, bỏ rồi lại thọ nhận, ngay nơi ấy mà đi qua, thay đổi mới lạ mà đạt
được; ở đây cũng như vậy. Như nói về Noãn; Đảnh cũng như vậy. Dựa
vào tĩnh lự căn bản mà phát khởi Noãn-Đảnh, cũng chắc chắn không
lui sụt, bởi vì đã dựa vào Định tự ta ïi kiên cố. Dựa vào Vị chí định và
tĩnh lự trung gian mà phát khởi Noãn-đảnh thì không quyết định, bởi vì
có thể lui sụt.
Hỏi: Phần vị của Noãn-Đảnh-Nhẫn, dựa vào Hạ phát sinh Trung,
dựa vào Trung phát sinh Thượng, sau phẩm Trung Thượng có phát khởi
Hạ Trung hay không?
Đáp: Quyết định không phát khởi. N guyên cớ thế nào? Bởi vì ở
phần vị thắng tiến đối với pháp tr ước kia đã đạt được không còn vui
112 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
mừng tôn sùng nữa.
Hỏi: Phát khởi Noãn về sau là lìa nhiễm hay không?
Đáp: Có người nói như vậy:  Không thích lìa nhiễm. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì lúc ấy thà rằng phát khởi Đảnh, chứ không thích phát
khởi về tư duy có bậc nhất, huống la ø Định của địa phía dưới. Nói như
vậy thì điều này là không nhất định, nếu hành giả ấy tự biết mình có
năng lực có thể sinh ra Đảnh, thì la äp tức phát khởi Đảnh; nếu biết là
không có năng lực có thể sinh ra Đảnh, thì cầu mong lìa nhiễm. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì nếu được lìa nhi ễm thì sẽ sinh vào chốn tốt đẹp, lìa
bỏ cõi phía dưới.
Noãn-Đảnh-Nhẫn…, chủng loại nhi ều sai biệt, có bảy mươi ba
phẩm, sự việc ấy thế nào? Nghĩa là đối với nhiễm của cõi Dục vốn
có lìa xa, có mười phiền não (phược ) vốn có là nên, lìa xa nên phẩm
nhiễm, cho đến lìa xa chín phẩm, gộp với trước làm thành mười. Đối với
nhiễm của tĩnh lự thứ nhất, lìa xa nên phẩm cho đến chín phẩm là chín;
không có phiền não vốn có nào khác, chính là thuộc về phẩm thứ mười
của cõi Dục; phần vị sau cũng như vậy. Như vậy cho đến đối với nhiễm
của Vô sở hữu xứ, lìa xa nên phẩm c ho đến chín phẩm là chín; đối với
các phần vị này, đã phát khỡi Noãn-Đảnh…, có bảy mươi ba chủng loại
sai biệt.
Hỏi: Tùy theo nên đã phát khởi, cùng với các loại đã phát khởi
khác, là nên hay là khác?
Đáp: Có người nói là nên.
Hỏi: Nếu như vậy thì sao lại nói  là bảy mươi ba chủng loại sai
biệt?
Đáp: Thể tuy là nên nhưng phần vị có khác nhau. Dựa vào phần vị
sai biệt, cho nên nói như vậy. Có người nói là tất cả khác nhau, nghĩa là
phiền não vốn đã phát khởi khác nhau, lìa xa nên phẩm phát khởi khác
nhau. Nói rộng cho đến, lìa xa nhiễm t huộc phẩm thứ chín của Vô sở
hữu xứ đã phát khởi khác nhau. Nhưng phiền não vốn có, đối với phiền
não vốn có đã phát khởi Noãn- Đảnh... cũng đạt được-cũng thuộc về
thân, cũng thành tựu-cũng hiện tại tr ước mắt; đối với lìa xa phiền não
đã phát khởi Noãn-Đảnh…, không đạt được-không thuộc về thân, không
thành tựu-không hiện tại trước mắt. Lìa xa nên phẩm nhiễm của cõi
Dục, đối với lìa xa nên phẩm nhiễm của  cõi Dục, đã phát khởi Noãn-
Đảnh…, cũng đạt được-cũng thuộc về thân, cũng thành tựu-cũng hiện
tại trước mắt; đối với phiền não vốn có, đã phát khởi Noãn-Đảnh…, đạt
được mà không thuộc về thân, không thành tựu-không hiện tại trước
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 113  
www.daitangkinh.org  
mắt; đối với những phát khởi kha ùc, không đạt được-không thuộc về
thân, không thành tựu-không hiện tại trước mắt. Nói rộng cho đến, lìa
xa nhiễm thuộc phẩm thứ chín của Vô sở hữu xứ, đối với Noãn-Đảnh…,
tự mình đã phát khởi, cũng đạt được-cũng thuộc về thân, cũng thành
tựu-cũng hiện tại trước mắt; đối với Noãn-Đảnh… nơi khác đã phát khởi,
đạt được mà không thuộc về thân, không thành tựu-không hiện tại trước
mắt.
Dựa vào tĩnh lự căn bản, phát khởi  Noãn-Đảnh thì thân hiện tại
chắc chắn tiến vào Chánh tánh ly sinh. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì lúc
ấy dựa vào Thánh đạo mà dẫn dắt  Noãn-Đảnh… dựa vào Vị chí định
và tĩnh lự trung gian, phát khởi Noãn-Đảnh…, điều này thì không nhất
định. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì lúc ấy dựa vào Noãn-Đảnh mà dẫn dắt
Thánh đạo.
Hỏi: Nếu dựa vào địa này, phát khởi Thuận quyết trạch phần, thì
dựa vào địa này mà tiến vào Chánh tánh ly sinh chăng?
Đáp: Có đưa ra cách nói như vậy:  Nếu dựa vào địa này mà phát
khởi Thuận phần quyết trạch, thì dựa  vào địa này mà tiến vào Chánh
tánh ly sinh. Nói như vậy thì điều này là không nhất định, có lúc thì dựa
vào địa này, có lúc lại  dựa vào địa khác. Có lúc thì dựa vào địa này,
nghĩa là chủng tánh Thanh văn, hoặc dựa vào Vị chí định phát khởi
Noãn, thì dựa vào địa này phát khởi Đảnh-Nhẫn-Thế đệ nhất pháp mà
tiến vào Chánh tánh ly sinh, cho đến nếu dựa vào tĩnh lự thứ tư phát
khởi Noãn, thì dựa vào địa này phát khởi Đảnh-Nhẫn-Thế đệ nhất pháp
mà tiến vào Chánh tánh ly sinh. Có l úc lại dựa vào địa khác, nghĩa là
chủng tánh Thanh văn, nếu dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn, thì lúc
ấy dựa vào tĩnh lự thứ nhất phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất
pháp, tiến vào Chánh tánh ly sinh; cho đến tĩnh lự thứ tư cũng như vậy.
Nếu dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn-Đảnh, thì lúc ấy dựa vào tĩnh
lự thứ nhất phát khởi Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất pháp, tiến vào Chánh
tánh ly sinh; cho đến tĩnh lự thứ tu  cũng như vậy. Nếu dựa vào Vị chí
định phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn, thì l úc ấy dựa vào tĩnh lự thứ nhất
phát khởi Nhẫn và Thế đệ nhất pháp, tiến vào Chánh tánh ly sinh; cho
đến tĩnh lự thứ tư cũng như vậy.
Có người nói nếu dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn, thì lúc ấy
dựa vào tĩnh lự thứ nhất phát khởi  Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất pháp,
tiến vào Chánh tánh ly sinh; cho đến tĩnh lự thứ tư cũng như vậy. Nếu
dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn-Đảnh, thì lúc ấy dựa vào tĩnh lự thứ
nhất phát khởi Nhẫn và Thế đệ nhất pháp, tiến vào Chánh tánh ly sinh;
114 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
cho đến tĩnh lự thứ tư cũng như vậy. Nếu dựa vào Vị chí định phát khởi
Noãn-Đảnh-Nhẫn, thì lúc ấy dựa va øo tĩnh lự thứ nhất phát khởi Nhẫn
và Thế đệ nhất pháp, tiến vào Chánh ta ùnh ly sinh; cho đến tĩnh lự thứ
tư cũng như vậy.
Có người nói nếu dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn, thì lúc ấy
dựa vào tĩnh lự thứ nhất phát khởi  Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất
pháp, tiến vào Chánh tánh ly sinh; cho đến tĩnh lự thứ tư cũng như vậy.
Nếu dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn-Đảnh, thì lúc ấy dựa vào tĩnh
lự thứ nhất phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất pháp, tiến vào
Chánh tánh ly sinh; cho đến tĩnh lự thứ tư cũng như vậy. Nếu dựa vào
Vị chí định phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn, thì lúc ấy dựa vào tĩnh lự thứ
nhất phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất pháp, tiến vào Chánh
tánh ly sinh; cho đến tĩnh lự thứ tư cũng như vậy.
Hỏi: Thuận quyết trạch phần, sau phẩm Trung Thượng không phát
khởi Hạ Trung, tại sao bấy giờ đưa ra cách nói như vậy?
Đáp: Bởi vì cùng địa thì không phát khởi, khác địa thì có thể phát
khởi, như vậy đều nói về chủng tánh Thanh văn.
Hỏi: Bồ-tát như thế nào?
Đáp: Có người giải thích như vậy: Nếu Bồ-tát dựa vào Vị chí định
phát khởi Noãn. Thì dựa vào tĩnh lự thứ nhất cho đến tĩnh lự thứ ba phát
khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn, dựa vào tĩnh lự thứ tư phát khởi Noãn-Đảnh-
Nhẫn và Thế đệ nhất pháp, tiến vào Chánh tánh ly sinh. Nếu dựa vào
Vị chí định phát khởi Noãn-Đảnh, thì dựa vào tĩnh lự thứ nhất cho đến
tĩnh lự thứ ba phát khởi Noãn-Đảnh -Nhẫn, dựa vào tĩnh lự thứ tu phát
khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất pháp, tiến vào Chánh tánh ly
sinh. Nếu dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn, thì dựa vào
tĩnh lự thứ nhất cho đến tĩnh lự thứ ba cũng phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn,
dựa vào tĩnh lự thứ tư phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất pháp,
tiến vào Chánh tánh ly sinh.
Hỏi: Thuận quyết trạch phần, sau phẩm Trung Thượng không phát
khởi Hạ Trung, tại sao bấy giờ đưa ra cách nói như vậy?
Đáp: Bởi vì cùng địa thì không phát khởi, khác địa thì có thể phát
khởi. Có người nói Thanh văn không phát khởi; Bồ-tát có thể phát khởi.
Có người khác vì lìa xa sai lầm như vậy, đưa ra cách nói như vậy: Bồ-tát
hoặc dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn, cho đến tĩnh lự thứ tư cũng
như vậy; Bồ-tát hoặc dựa vào Vị chí định phát khởi Noãn, cho đến tĩnh
lự thứ tư cũng như vậy; hoặc dựa vào Vị chí định phát khởi Đảnh, cho
đến tĩnh lự thứ tư cũng như vậy; hoặc  dựa vào Vị chí định phát khởi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 115  
www.daitangkinh.org  
Nhẫn, cho đến tĩnh lự thứ tư cũng như va äy; tức là dựa vào tĩnh lự thứ
tư phát khởi Nhẫn và Thế đệ nhất  pháp, tiến vào Chánh tánh ly sinh.
Nói như vậy thì Bồ-tát chỉ dựa vào tĩnh lự thứ tư, phát khởi Noãn-Đảnh-
Nhẫn và Thế đệ nhất pháp tiến vào Chánh tánh ly sinh. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì tất cả công đức thù thắng của Bồ-tát, chỉ dựa vào tĩnh lự thứ
tư dẫn dắt mà phát khởi, nghĩa là từ quán bất tịnh cho đến Vô sinh trí.
Hỏi: Độc giác như thế nào?
Đáp: Lân giác dụ cho Độc giác, như nói về Bồ-tát; Bộ hành Độc
giác không nhất định, như nói về Thanh văn.
Hỏi: Bồ-tát xưa trong đời khác, đã từng phát khởi thiện căn Thuận
quyết trạch phần phải không? Giả sử như vậy thì có gì sai trái? Nếu đã
từng phát khởi thì tại sao nói rằng: Ta át cả thiện căn thù thắng của Bồ-
tát, đó là từ quán bất tịnh cho đến Vô sinh trí, đều cùng đạt được. Nếu
không phát khởi, trong chín mươi mốt kiếp Bồ-tát không rơi vào nẽo ác,
thì nhờ uy lực của ai vậy?
Đáp: Có người nói như vậy: Bồ- tát xưa trong đời khác, đã từng
phát khởi Thuận quyết trạch phần, nhờ vào sức mạnh của Nhẫn, trong
chín mươi mốt kiếp không rơi vào nẽo ác.
Hỏi: tại sao nói rằng: Thiện căn của Bồ-tát đều đạt được cùng nên
lúc?
Đáp: Xưa đã phát khởi, là chủng tánh khác chứ không phải chủng
tánh của mình. Đạt được củng nên lúc, là nói đến chủng tánh của mình,
cho nên không trái ngược nhau. Có người nói là không phát khởi.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì thiện căn của Bồ-tát không trải qua đời kiếp
mà dưới cội Bồ-đề đạt được cùng nên lúc.
Hỏi: Nếu như vậy thì Bồ-tát  trong chín mươi mốt kiếp không rơi
vào nẽo ác, là sức mạnh của ai vậy?
Đáp: Có năng lực ngăn chặn nẽo ác, không cần phải nhờ và
Thuận quyết trạch phần. Nguyên cớ t hế nào? Bởi vì hoặc là Thí-
hoặc là Giới, hoặc là Văn-hoặc la ø Tư, hoặc là Noa õn-hoặc là Đảnh, có
năng lực ngăn chặn nẽo ác. Nếu người độn căn thì đạt được Nhẫn mới
có năng lực. Nhưng các Bồ-tát lúc  thực hành nên hạnh Thí, cũng thâu
nhiếp cả Giới-Tuệ; lúc thực ha ønh nên hạnh Giới, cũng thâu nhiếp cả
Thí-Tuệ; lúc thực hành nên hạnh Tuệ, cũng thâu nhiếp cả Thí và Giới.
Nhờ vậy có năng lực ngăn chặn nẽo ác của Na-dữu-đa, huống là ba nẽo
ác mà không có thể ngăn chặn được ư? Nói như vậy thì tất cả thiện căn
thù thắng của Bồ-tát, đó là từ quán bất tịnh cho đến Vô sinh trí, đều là
trong đời này dựa vào tĩnh lự thứ tư cùng lúc dẫn dắt phát khởi, hãy còn
116 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
không phải là phần vị nào khác của đời này, huống là đời trước ư? Lân
giác dụ cho Độc giác cũng như vậy. Thiện căn của Bộ hành Độc giác
không nhất định, như nói về Thanh văn.
Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất  pháp, đều có sáu loại chủng
tánh sai biệt, đó là chủng tánh lui sụt-tư duy pháp-hộ trì pháp-chủng
tánh trú trong pháp-có thể hiểu rõ pháp và bất động đối với pháp. Trong
này chuyển biến Noãn của chủng tánh lui sụt pháp phát khởi Noãn của
chủng tánh tư duy pháp, cho đến c huyển biến Noãn của chủng tánh
có thể hiễu rõ pháp, phát khởi Noãn của chủng tánh bất động đối với
pháp; chuyển biến Noãn của chủng tánh Thanh văn, phát khởi Noãn
của chủng tánh Độc giác hoặc la ø chủng tánh Phật, chuyển biến Noãn
của chủng tánh Độc giác, phát khởi Noãn của chủng tánh Phật hoặc là
chủng tánh Thanh văn, nhưng Noãn của chủng tánh Phật thì chắc chắn
không thể nào chuyển biến. Như nói về Noãn; nói về Đảnh cũng như
vậy.
Chuyển biến Nhẫn của chủng ta ùnh Thanh văn, phát khởi Nhẫn
của chủng tánh Độc giác nhưng không phải là chuyển biến Nhẫn của
chủng tánh Thanh văn và Độc giác,  mà có thể phát khởi Nhẫn của
chủng tánh Phật. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Nhẫn xa cách nẽo ác, Bồ-
tát phát nguyện sinh vào nẽo ác. Cũng không phải là chuyển biến Nhẫn
của chủng tánh Độc giác, mà có thể phát khởi Nhẫn của chủng tánh
Thanh văn. Nguyên cớ thế nào? Bởi  vì Nhẫn không lui sụt. Có người
nói chuyển biến Noãn-Đảnh-Nhẫn của  chủng tánh Thanh văn, có thể
phát khởi Noãn-Đảnh-Nhẫn của c hủng tánh Độc giác. Nếu phát khởi
Noãn-Đảnh của chủng tánh Độc giác, thì cũng không thể nào phát khởi
Noãn-Đảnh của các Thừa khác. N guyên cớ thế nào? Bởi vì thiện căn
của Độc giác, bắt đầu từ quán bất tịnh cho đến Vô sinh trí, đều cùng lúc
đạt được. Lời bình xét: Người ấy không nên nói như vậy. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì thiện căn của Chủng tánh Lân giác dụ cho Độc giác tuy
cùng lúc đạt được, nhưng chủng tánh c ủa Bộ hành Độc giác thì không
nhất định, như nói về chủng tánh Thanh văn. Vì vậy Thế đệ nhất pháp
đối với sáu loại chủng tánh, và chủ ng tánh của Ba thừa, đều không có
thể chuyển biến, vì chỉ có nên sát-na.
Hỏi: Thuận quyết trạch phần, nơi nào phát khởi vậy?
Đáp: Cõi Dục có thể phát khởi, chứ không phải là cõi Sắc-Vô sắc.
Ở trong cõi Dục thì người và trời có thể phát khởi, chứ không phải là
ba nẽo ác, bởi vì có thiện căn tốt  đẹp. Trong loài người thì ba châu có
thể phát khởi chứ không phải là Ba éc-câu-lô. Trong loài người tuy có
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 117  
www.daitangkinh.org  
thể phát khởi, nhưng về sau mới phát  khởi chứ không phải là lúc đầu,
nghĩa là trước đây trong loài người phát  khởi rồi, sau lui sụt sinh trong
trời Dục, nhờ vào năng lực luyện tập trước đây mà tiếp tục có thể phát
khởi.
Hỏi: Tại sao trong loài trời không có thể phát khởi từ lúc đầu?
Đáp: Bởi vì nơi ấy không có những tác ý thù thắng như chán ngán
lìa xa…
Hỏi: Trong nẽo ác có những thù tha éng như chán ngán lìa xa… tại
sao không phát khởi thiện căn này vậy?
Đáp: Bởi vì trong nẽo cá không có thân nương tựa thù thắng. Nếu
có những tác ý thù thắng như chán ngán lìa xa… cũng có thân nương tựa
thù thắng, thì có thể bắt đầu phát khởi thiện căn loại này. Trong trời
Dục tuy có thân nương tựa thù thắng, nhưng không có những tác ý thù
thắng như chán ngán lìa xa… Trong nẽo ác tuy có những tác ý thù thắng
như chán ngán lìa xa… nhưng không có thân nương tựa thù thắng. Trong
loài người có đủ cả hai, cho nên có thể phát khởi từ ban đầu.
Hỏi: Cõi Sắc-Vô sắc, tại sao không phát khởi thiện căn này vậy?
Đáp: Nếu nơi nào có thể tiến vào Chánh tánh ly sinh thì nơi ấy có
thể phát khởi. Cõi Sắc-Vô sắc đã không có thể tiến vào Chánh tánh ly
sinh, cho nên không có thể phát khởi.
Hỏi: Dựa vào luận mà sinh ra luận, tại sao cõi Sắc-Vô sắc không
có thể tiến vào Chánh tánh ly sinh vậy?
Đáp: Bởi vì không phải là ruộng đa át-không phải là khí chất, cho
đến nói rộng. Lại nữa, nếu nơi nào có thể phát khởi Nhẫn trí thì nơi ấy
có thể tiến vào Chánh tánh ly sinh. Cõi Sắc-Vô sắc tuy có thể phát khởi
trí, nhưng không phát khởi Nhẫn, cho nên không có thể tiến vào Chánh
tánh ly sinh. Lại nữa, nếu nơi nào có thể phát khởi Pháp trí và Loại trí,
thì nơi ấy có thể tiến vào Chánh tánh ly  sinh. Cõi Sắc-Vô sắc tuy phát
khởi Loại trí, nhưng không phát khởi Pháp trí, cho nên không có thể
tiến vào Chánh tánh ly sinh. Lại nữa, nếu nơi nào có thân nương tựa thù
thắng và có cảm thọ đau khổ, thì nơi ấy có thể tiến vào Chánh tánh ly
sinh. Cõi Sắc-Vô sắc tuy có thân nương tựa thù thắng, nhưng không có
cảm thọ đau khổ, cho nên không có thể tiến vào Chánh tánh ly sinh.
Hỏi: Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất pháp này, dựa vào thân
nào mà phát khởi?
Đáp: Dựa vào thân nam-thân nữ.
Hỏi: Dựa vào thân nữ đạt được thân nữ mà phát khởi Noãn, hay là
cũng đạt được thân nam mà phát khởi Noãn?
118 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Đáp: Đạt được, như đạt được Noãn; đạt được Đảnh-Nhẫn cũng
như vậy.
Hỏi: Dựa vào thân nam đạt được thân nam mà phát khởi Noãn, là
cũng đạt được thân nữ mà phát khởi Noãn chăng?
Đáp: Đạt được. Như đạt được Noãn; đạt được Đảnh-Nhẫn cũng
như vậy. Thân nữ đối với thân nữ ma ø phát khởi Noãn, cũng đạt được,
cũng thuộc về thân, cũng thành tựu-c ũng hiện tại trước mắt; đối với
thân nam mà phát khởi Noa õn, đat được nhưng không thuộc về thân,
thành tựu mà không hiện tại trước mắt. Như nói về Noãn; nói về Đảnh-
Nhẫn cũng như vậy. Thân nam đối với thân nam mà phát khởi Noãn,
cũng đạt được-cũng thuộc về thân, cũng thành tựu-cũng hiện tại trước
mắt; đối với thân nữ mà phát khởi Noãn, đạt được không thuộc về thân,
thành tựu mà không hiện tại trước mắt. Như nói về Noãn; nói về Đảnh-
Nhẫn cũng như vậy. Thân nữ đã phát khởi Noãn, làm nhân cho thân nữ
đã phát khởi Noãn, cũng làm nhân cho thân nam đã phát khởi Noãn.
Như nói về Noãn; nói về Đảnh-Nhẫn cũng như vậy. Thân nam đã phát
khởi Noãn, không làm nhân cho thân nữ đã phát khởi Noãn. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì thù thắng không phải là nhân của yếu kém, mà thân nữ
thì yếu kém. Như nói về Noãn; nói về Đảnh-Nhẫn cũng như vậy.
Hỏi: Dựa vào thân nam, phát khơ ûi thiện căn Thuận quyết trạch
phần rồi, lại có thể tiếp nhận thân nữ hay không?
Đáp: Cũng có thể tiếp nhận, chỉ có ba pháp trước chứ không phải
là Thế đệ nhất pháp. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì chỉ có nên sát-na.
Hỏi: Phát khởi thiện căn Thuận quyết  trạch phần rồi, lại có thể
tiếp nhận Phiến-trĩ-bán-trạch-ca (hoàng môn), vô hình và hai hình hay
không?
Đáp: Cũng còn có thể tiếp nhận, chỉ có Noãn-Đảnh chứ không
phải là những pháp khác. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu đạt được Nhẫn
rồi, thì xa cách nẽo ác, những thâ n hình như Phiến-trĩ…, kia thấp hèn,
đều là nẽo ác trong loài người; nếu đạt được những thiện căn thù thắng
như Nhẫn… thì chắc chắn không còn tiếp nhận thân hình của chủng loại
ấy.
Hỏi: Dị sinhd đạt được Nhẫn, ở phần vị mạng chung, đã rời bỏ
Chúng đồng phần thì cũng rời bỏ Nhẫn hay không? Giả sử như vậy thì
có gì sai trái? Nếu như rời bỏ thì phải rơi vào nẽo ác, tại sao nói nếu đạt
được Nhẫn thì không rơi vào nẽo ác? Vả lại, nếu rời bỏ thì tại sao lúc dị
sinh mạng chung liền rời bỏ, mà Thánh giả thì không như vậy? Nếu như
không rời bỏ thì tại sao trong phần Nghiệp uẩn và Đại chủng uẩn,  đều
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 119  
www.daitangkinh.org  
không nói đến vậy? Như nói về dị sinh trú trong thai tạng…, chỉ thành
tựu thân mà không thành tựu nghiệp của thân là thế nào?
Đáp: Ở đây nên nói là rời bỏ. Có người nói là không rời bỏ. Có
người nói là không nhất định, hoặc la ø rời bỏ-hoặc không rời bỏ. Từng
điều nên trong này, giải thích rộng về nguyên cớ, như trong phẩm hại
sinh thuộc chương Nghiệp uẩn sau này nói rõ. Nói như vậy thì dị sinh
mạng chung chắc chắn rời bỏ đối với Nhẫn, bởi vì thiện căn yếu kém.
Dị sinh dựa vào địa này, phát khởi thiện căn loại này, nếu có mạng
chung rồi sinh trở lại địa này, bởi vì rời bỏ Đồng phần, thì hãy còn quyết
định rời bỏ, huống hồ thiện căn này là pháp của cõi Sắc, trải qua đời
sống của cõi Dục mà sẽ không rời bỏ hay sao?
Hỏi: Gia hạnh tu pháp Noãn thì tướng ấy thế nào?
Đáp: Lấy điều quan trọng mà nói thì ba Tuệ là tướng, nghĩa là do
Văn mà thành tuệ, do Tư mà thành tuệ, do Tu mà thành tuệ.
Hỏi: Thế nào là do tu tập về Văn mà thành tuệ?
Đáp: Hành giả tu quán, hoặc ga ëp được bậc thầy sáng suốt, nói
vắn tắt cho hành giả về điển quan trong của các pháp, chỉ có mười tám
Giới-mười hai Xứ-năm Uẩn; hoặc tự mình đọc tụng các tạng Tố-đát-
lãm, tạng Tỳ-nại-da, tạng A-tỳ-đạt -ma, khiến cho thuần thục tốt đẹp
rồi dấy lên suy nghĩ như vậy: Văn nghĩa trong ba Tạng thật là rộng
lớn, nếu luôn luôn ghi nhớ giữ gìn thì khiến cho tâm chán ngán mệt
mỏi, điều quan trọng đã nói trong ba Tạng, chỉ có mười tám Giới-mười
hai Xứ và năm uẩn. Dấy lên suy nghĩ này rồi, trước hết quán sát mười
tám Giới. Lúc quán sát về Giới thi ết lập làm ba phần, đó là Danh-Tự
tướng và Cọng tướng. Danh thì có nghĩa đây gọi là Nhãn giới, cho đến
đây gọi là Ý thức giới. Tự tướng thì có nghĩa đây là tự tướnt của Nhãn
giới, cho đến đây là tự tướng của Ý  thức giới. Cọng tướng thì có nghĩa
là mười sáu hành tướng. Đã quán sát mười tám Giới và mười sáu loại
Cọng tướng, lúc ấy duyên vào Giới này mà tu trí và tu Chỉ. Đối với mười
tám Giới đã tu trí kết thúc rồi, lại  sinh ra chán ngán mệt mỏi dấy lên
ý niệm như vậy: Mười tám Giới này chính là mười hai xứ, cho nên cần
phải lược bỏ mà tiến vào mười hai xứ, nghĩa là mười sắc Giới chính là
mười sắc Xứ, bảy tâm Giới chính là ly xứ, pháp Giới chính là pháp Xứ.
Lúc ấy quán sát mười hai Xứ này, thiết lập làm ba phần, đó là Danh-Tự
tướng và Cọng tướng. Danh thì có nghĩ a đây gọi là Nhân xứ, cho đến
đây gọi là Pháp xứ. Cọng tướng thì có nghĩa là mười sáu hành tướng.
Đã quán sát mười hai xứ đã tu trí kết thúc rồi, lại sinh ra chán ngán mệt
mỏi dấy lên ý niệm như vậy: Mười ha i Xứ này, trừ ra Vô vi thì chính
120 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
là năm uẩn, cho nên cần phải l ược bỏ mà tiến vào năm Uẩn, nghĩa là
mười sắc Xứ và pháp Xứ thuộc về sắc tức là Sắc uẩn, ý Xứ tức là Thức
uẩn, trong pháp Xứ thì cảm thọ tức là Thọ uẩn, tưởng nghỉ tức là Tưởng
uẩn, còn lại tâm sở pháp-bất tương ưng hành chính là Hành uẩn. Lúc ấy
quán sát về năm Uẩn này, thiết lập làm ba phần, đó là Danh-Tự tướng
và Cọng tướng. Danh thì có nghĩa đây gọi là Sắc uẩn. Cho đến đây gọi
là Thức uẩn. Tự tướng thì có nghĩa đây là tự tướng của Sắc uẩn, cho đến
đây là tự tướng của Thức uẩn. Cọng tướng thì có nghĩa là mười hai hành
tướng. Đã quán sát-năm uẩn và mười hai loại cộng tướng, lúc ấy duyên
vào Uẩn này mà tu trí và tu Chỉ. Đối với năm Uẩn đã tu trí kết thúc rồi,
lại sinh ra chán ngán mệt mỏi da áy lên ý niệm như vậy: Năm uẩn này
cùng với Vô vi, chính là bốn Niệm trú, cho nên cần phải lược bỏ mà tiến
vào bốn Niệm trú, nghĩa là Sắc uẩn t ức là Thân niệm trú, Thọ uẩn tức
là Thọ niệm trú, Thức uẩn tức la ø Tâm niệm trú, Tưởng uẩn-Hành uẩn
cùng với Vô vi chính là Pháp niệ m trú. Lúc ấy quán sát về bốn Niệm
trú này, thiết lập làm ba phần, đó  là Danh-Tự tướng và Cọng tướng.
Danh thì có nghĩa đây gọi là Thân niệm trú, cho đến đây gọi là Pháp
niệm trú. Tự tướng thì có nghĩa đây là tự tướng của Thân niệm trú, cho
đến đây là tự tướng của Pháp niệm trú. Cọng tướng thì có nghĩa là mười
sáu hành tướng. Đã quán sát bốn Niệm trú này mà tu trí và tu Chỉ. Đối
với bốn Niệm trú đã tu tr í kết thúc rồi, lại si nh ra chán ngán mệt mỏi
dấy lên ý niệm như vậy: Bốn Niệm tr ú này, trừ ra Hư không phi trạch
diệt, thì chính là bốn Thánh đế, cho nên cần phải lược bỏ mà tiến vào
bốn Thánh đế, nghĩa là phần quả của pháp hữu lậu tức là Khổ đế, phần
nhân tức là Tập đế, trạch diệt tức là Diệt đế, đối trị tức là Đạo đế. Lúc
ấy quán sát về bốn Thánh đế này, thiết lập làm ba phần, đó là Danh-Tự
tướng và Cọng tướng. Danh thì có nghĩa đây gọi là Khổ đế, cho đến đây
gọi là Đạo đế. Tự tướng thì có nghĩa đây là tự tướng của Khổ đế. Cho
đến đây là tự tướng của Đạo đế. Cọng tướng thì có nghĩa là bốn hành
tướng đã quán sát về bốn loại cọng tướng của Khổ đế:
1. Khổ.
2. Vô thường.
3. Không.
4. Vô ngã.
Bốn hành tướng đã quán sát về bốn loại Cọng tướng của Tập đế:
1. Nhân.
2. Tập.
3. Sinh.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 121  
www.daitangkinh.org  


đế:
4. Duyên.
Bốn hành tướng đã quán sát về bốn loại Cọng tướng của Diệt

1. Diệt.
2. Tĩnh.
3. Diệu.
4. Ly.
Bốn hành tướng đã quán sát về bốn loại cọng tướng của Đạo đế:
1. Đạo.
2. Như.
3. Hành.
4. Xuất.
Lúc ấy duyên vào Đế này mà tu trí và tu Chỉ. Vào lúc đối với bốn
Thánh đế tu trí kết thúc, như trong kiến đạo dần dần quán về Đế, nghĩa
là trước tiến quán tách biệt về Khổ của cõi Dục, sau kết hợp quán về
Khổ của cõi Sắc-Vô sắc; trước tiên quán tách biệt về Tập của cõi Dục,
sau kết hợp quán về Tập của cõi Sắc-Vô sắc; trước tiên quán tách biệt
về Diệt của cõi Dục, sau kết hợp qua ùn về Diệt của cõi Sắc-Vô sắc;
trước tiên quán tách biệt về Đạo c ủa cõi Dục, sau đó kết hợp quán về
Đạo của cõi Sắc-Vô sắc. Lúc quán sát về bốn Thánh đế như vậy, giống
như nhìn các cảnh sắc hình tượng qua nên tấm lụa, đến lúc này do tu
tập về Văn mà thành tuệ mới được tròn vẹn. Dựa vào đây phát sinh
do Tư mà thành tuệ, tu đã trọn vẹn rồi, lại tiếp tục phát sinh do Tu mà
thành tuệ, thì gọi là Noãn. Noãn ti ếp theo phát sinh Đảnh, Đảnh tiếp
theo phát sinh Nhẫn, Nhẫn tiếp theo phát sinh Thế đệ nhất pháp, Thế
đệ nhất pháp tiếp theo phát sinh kiến đạo, Kiến đạo tiếp theo phát sinh
Tu đạo, Tu đạo tiếp theo phát sinh Vô lậu đạo. Như vậy theo thứ tự mà
thiện căn được đầy đủ.
Thiện căn có ba loại:
1. Phần thuận với phước.
2. Phần thuận với giải thoát.
3. Phần thuận với quyết trạch.
Thiện căn của phần thuận với phước, nghĩa là gieo chủng tử sinh
vào loài người-sinh vào loài trời . Chủng tử sinh vào loài người, nghĩa
là chủng tử này có năng lực sinh trong loài người với dòng họ cao quý
vô cùng, tài sản châu báu dồi dào-quyến thuộc tốt đẹp đầy đủ, dung
nhan tướng mạo đoan nghiêm-thân thể mịn màng mềm mại, thậm chí
có kiếp làm Chuyển luân Thánh vương. Chủng tử sinh vào loài trời,
122 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
nghĩa là chủng tử này có năng lực sinh trong cõi trời Dục-Sắc và Vô sắc,
thọ nhận quả báo thù thắng tuyệt với, hoặc làm Đế thích-Ma vương và
Phạm vương, có uy thế to lớn thống lãnh nhiều nơi Thiện căn của phần
thuận với giải thoát, nghĩa là gieo chủng tử quyết định giải thoát, nhờ
vào đây quyết định đạt được cảnh giới Niết-bàn tịch diệt. Thiện căn của
phần thuận với quyết trạch, nghĩa là Noãn-Đảnh-Nhẫn và Thế đệ nhất
pháp. Trong này cần phải phân biệt rộng về thiện căn của phần thuận
với giải thoát.
Hỏi: Thiện căn này lấy gì làm tự tánh?
Đáp: Lấy nghiệp thân-ngữ-ý làm tự tánh, nhưng mà nghiệp ý là
tăng thượng.
Hỏi: hiện căn này là thuộc về phạm vi của ý, hay là năm thức của
thân?

thân.
Đáp: Thuộc về phạm vi của ý, c hứ không phải là năm thức của
Hỏi: Thiện căn này là gia hạnh đạt được, là ly nhiễm đạt được,
hay là sinh đạt được?
Đáp: Chỉ có gia hạnh đạt được . Có người nói: Cũng là sinh đạt
được.

khởi.
Lời bình : cách nói trước là hay nhất , bởi vì gia hạnh mà phát
Hỏi: Thiận căn là do Văn mà thành, là do Tư mà thành, hay là do
Tu mà thành?
Đáp: Do Văn-Tư mà thành chứ không phải là do Tu mà thành. Có
người nói cũng là do Tu mà thành.
Lời bình: Cách nói trước là hay nhất , bởi vì chỉ hệ thuộc cõi
Dục.
Hỏi: Thiện căn này phát khởi ở nơi nào?
Đáp: Phát khởi từ cõi Dục c hứ không phải là cõi Sắc-Vô sắc.
Trong cõi Dục thì phát khởi ở loà i người chứ không phải là loài khác.
Trong loài người thì phát khởi ở ba châu chứ không phải là Bắc-câu-
lô.
Hỏi: Thiện căn này gieo trồng vào lúc nào?
Đáp: Lúc Đức Phật xuất thế, ca àn phải có Phật pháp mới có thể
gieo trồng. Có Sư khác nói: Tuy không có Phật pháp, nhưng nếu gặp
bậc Độc giác, thì cũng có thể gieo trồng thiện căn này.
Hỏi: Thiện căn này dựa vào thân nào phát khởi?
Đáp: Cũng dựa vào thân nam, cũng dựa vào thân nữ.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 123  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: làm nhân của việc gì mà gieo trồng thiện căn này?
Đáp: Hoặc là nhân của bố thí, hoặc  là nhân của trì giới, hoặc là
nhân của nghe pháp, nhưng mà không quyết định. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì ý thích khác nhau, nghĩa là hoặc có người nhờ vào bố thí nên bửa
ăn, hoặc thậm chí nên chiếc tăm xỉa răng sạch sẽ, thì có thể gieo trồng
chủng tử giải thoát; như Chiến-đạt-la…, họ tùy theo những vật bố thí đều
phát ra lời nói này: Nguyện cho to âi nhờ vào đây chắc chắn được giải
thoát. Hoặc có người tuy tổ chức Đại  hội Vô giá (chẩn tế cô hồn) mà
không thể gieo trồng chủng tử giải thoát; như Vô bạo ác …, họ tùy theo
những sự bố thí đều mong cầu giàu sang danh tiếng của thế gian, chứ
không mong cầu giải thoát. Hoặc có người thọ trì tám phần trai giới nên
ngày nên đêm, thì có thể gieo trồng chủng tử giải thoát. Hoặc có người
thọ trì giới biệt giải thoát suốt đời, mà không có thể gieo trồng chủng tử
giải thoát. Hoặc có người đọc tụng bốn câu kệ (già đà), thì có thể gieo
trồng chủng tử giải thoát. Hoặc có người thông thạo tất cả văn nghĩa
trong ba Tạng, nhưng không có thể gieo trồng chủng tử giải thoát.
Hỏi: Ai quyết định có thể gieo trồng thiện căn của phần thuận với
giải thoát này?
Đáp: Nếu người có ý thích tăng thượng, vui mừng cầu mong Niết-
bàn, chán ngán rời bỏ sinh tử, hễ phát khởi nên phần nhỏ thiện tâm bố
thí-trì giới và nghe pháp, thì quyết định gieo trồng thiện căn này. Nếu
người không có ý thích tăng thượng, không vui mừng cầu mong Niết-
bàn, không chán ngán rời bỏ sinh tử, thì tuy phát khởi nhiều phần thiện
hạnh bố thí-trì giới-nghe pháp, mà cũng không có thể gieo trồng thiện
căn này.
Hỏi: Nếu có người gieo trồng thiện căn này rồi, vì trải qua thời
gian dài thì như vậy có thể được giải thoát chăng?
Đáp: Nếu hết sức nhanh chóng thì có lẽ là trải qua ba đời kiếp,
nghĩa là trong đời kiếp thứ nhất gieo trồng chủng tử này, trong đời kiếp
thứ hai làm cho nó thành thục, trong đời kiếp thứ ba thì có thể giải thoát.
Còn lại thì không nhất định, nghĩa là hoặc có người gieo trồng thiện căn
của phần thuận với giải thoát rồi, hoặc trải qua nên kiếp, hoặc trải qua
trăm kiếp, hoặc trải qua ngàn kiếp lưu chuyển trong sinh tử, mà không
có thể phát khởi Thuận quyết trạch phần. Hoặc lại có người phát khởi
thiện căn Thuận quyết trạch phần rồi, hoặc trải qua nên đời, hoặc trải
qua ngàn đời lưu chuyển trong sinh tử, mà không có thể tiến vào Chánh
tánh ly sinh. Phần thuận với giải t hoát cũng có sáu loại, đó là chủng
tánh lui sụt pháp, cho đến chủng tánh bất động đối với pháp.
124 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 
Chuyển biến phần thuận với chủ ng tánh tư duy pháp, cho đến
chuyển biến phần thuận với giải thoát của chủng tánh có thể hiểu rõ
pháp, phát khởi phần thuận với giải thoát của chủng tánh bất động với
pháp. Chuyển biến phần thuận với giả i thoát của chủng tánh Thanh
văn, phát khởi phần thuận với giải t hoát của chủng tánh Độc giác và
chủng tánh Phật; Chuyển biến phần thuận với giải thoát của chủng tánh
Độc giác, phát khởi phần thuận với  giải thoát của chủng tánh Thanh
văn và chủng tánh Phật. Nếu phát khởi  phần thuận với giải thoát của
chủn tánh Phật rồi, thì không thể chuyển biến nữa bởi vì hết sức mạnh
mẽ sắc bén.
Hỏi: Trong gia hạnh của Noãn có quán về sinh diệt, gia hạnh của
quán sinh diệt này thế nào?
Đáp: Các Sư Du-già sắp quán về sinh diệt, trước tiên chọn lấy
tướng hưng suy nội ngoại rồi, ngay từ trú xứ của mình, điều hòa thân
tâm thích hợp, quán sát về thân tr ong nên thời kỳ trước sinh-sau diệt,
tiếp theo quán sát về phần vị, tiếp theo là năm-tiếp theo là mùa-tiếp là
tháng, tiếp là nửa tháng-tiếp là nên  ngày đêm, tiếp là Mâu-hô-lật-đa,
tiếp là Lạp phược, tiếp là đát-sát-na , tiếp theo lại giảm dần, cho đến
đối với tất cả pháp hữu vi, quán về hai sát-na sinh-hai sát-na diệt, đến
đây gọi là gia hạnh thành tựu đầy đủ. Tiếp theo lại đối với pháp hựu vi,
quán về nên sát-na sinh-nên sát-na diệt , đây thì gọi là thành tựu pháp
quán về sinh diệt.
Hỏi: Quán về sinh diệt này, lúc quán sát sinh diệt là nên tâm
quán, hay là hai tâm quán? Nếu n hư nên tâm quán, thì làm thành nên
cách hiểu, hay làm thành hai cách hiểu? Nếu làm thành nên cách hiểu,
thì như quán về sinh là sinh, cũng ca àn phải quán về diệt là sinh, quán
về sinh là sinh thì có thể gọi là chánh quán, quán về diệt là sinh thì phải
là tà quán; nếu như quán về diệt là di ệt thì cũng phải quán về sinh là
diệt, quán về diệt là diệt thì có thể gọi là chánh quán, quán về sinh là
diệt thì phải là tà quán. Làm t hế nào cùng nên cách hiểu mà cũng là
chánh-cũng là tà? Nếu làm thành hai cách hiểu, thì cần phải có hai Thể,
nên tâm mà có hai Thể, thì điều này là vô lý. Nếu hai tâm quán, thì nên
tâm quán về sinh, nên tâm quán về di ệt, thuận theo sẽ không có quán
về sinh diệt, tại sao gọi là quán sinh diệt vậy?
Đáp: hai sát-na trước sau, nên tâm quán về sinh, nên tâm quán về
diệt, dựa vào sự nối tiếp nhau mà nói là quán sinh diệt, vì không dựa
vào sát-na, cho nên không có gì sai trái. Có người nói: Nên tâm cùng
quán về sinh diệt, nhưng mà không có sai lầm đã nói như trước, bởi  vì
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 7 125  
www.daitangkinh.org  
lúc thấy sinh mà so sánh biết là có diệt, bởi vì pháp có sinh thì nhất định
phải có diệt; nếu lúc thấy diệt mà so sánh biết là có sinh, bởi vì pháp có
diệt thì nhất định phải có sinh.
Lời bình: cách nói ấy phi lý, làm sa o nên tâm mà có thể có hai
cách hiểu, bởi vì Thể của hiện lượng và tỉ lượng không giống nhau, cách
nói là hợp lý.
Hỏi: Quán về sinh diệt này, là tác ý thuộc về thắng giải, hay là tác
ý thuộc về chân thật?
Đáp: Có người nói tác ý thuộc về chân thật.
Hỏi: Nếu như vậy thì các hành thật sự không có đến-đi, thấy có
đến-đi sao nói là chân thật?
Đáp: Quán này chưa thành tựu thì thấy có đến-đi, lúc thành tự thì
chỉ thấy sinh diệt, chứ không thấy có tướng đến-đi; như vui thú nhảy
múa nên mình, chạm thì thấy có qu a lại, nhanh thì không thấy gì nữa.
Dụ về vòng lửa quay tròn, dụ về vòng quay của thợ gốm, nên biết cũng
như vậy. Có người nói là tác ý thuộc về thắng giải.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kệ đã nói, nên hiểu như thế nào? Như
nói: Nếu có thấy biết thì có thể hết lậu, nếu không thấy biết thì làm sao
hết lậu. Nếu có thể quán về Uẩn là sinh diệt, vậy thì ý giải thoát hết
sạch phiền não. Không phải là tác ý thuộc về thắng giải có thể đoạn trừ
phiền não chăng?
Đáp: Dựa vào nhân truyền dẫn ma ø nói, như cách thức con cháu,
nghĩa là tác ý thuộc về thắng giải dẫn dắt phát sinh tác ý thuộc về chân
thật, dựa vào tác ý thuộc về cha ân thật mà đoạn trừ các phiền não, cho
nên không trái ngược nhau.


„
126 BỘ TỲ ĐÀM 3
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA