A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 73

Việt dịch

QUYỂN  73

LUẬN VỀ THẬP MÔN (Phần 3)

Ngay lúc ấy dùng nhãn của Tĩnh lự thứ tư thấy sắc của cõi Dục,
đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với
sắc ấy lại khởi lên ý thức phân biệt , nếu lui sụt pháp thì cõi Dục có ba
loại, bốn Tĩnh lự đều có hai loại; không lui sụt pháp thì cõi Dục và Tĩnh
lự thứ tư đều có hai loại, ba Tĩnh lự trước đều chỉ có thiện. Lúc thấy sắc
của Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc  ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký;
từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý thức phân biệt, nếu lui sụt
pháp thì cõi Dục và ba Tĩnh lự sau đều có hai loại, Tĩnh lự thứ nhất có
ba loại; không lui sụt pháp thì cõi Dục và ba Tĩnh l ự trước đều chỉ có
thiện, Tĩnh lự thứ tư có hai loại. Lúc  thấy sắc của Tĩnh lự thứ hai, đối
với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô p hú vô ký; từ đây về sau đối với sắc
ấy lại khởi lên ý thức phân biệt, nếu lui sụt pháp thì cõi Dục và Tĩnh lự
thứ nhất-thứ ba-thứ tư đều có hai loại, Tĩnh lự thứ hai có ba loại; không
lui sụt pháp thì cõi Dục và ba Tĩnh lự trước đều chỉ có thiện, trước thứ
tư có hai loại. Lúc thấy sắc của Tĩnh lự thứ ba, đối với sắc ấy khởi lên
nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý thức
phân biệt, nếu lui sụt pháp thì cõi và Tĩnh lự thứ nhất-thứ hai-thứ tư đều
có hai loại, Tĩnh lự thứ ba có ba loại; không lui sụt pháp thì cõi Dục và
ba Tĩnh lự trước đều chỉ có thiện, Tĩnh l ự thứ tư có hai lo ại. Lúc thấy
sắc của Tĩnh lự thứ tư, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký;
từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý thức phân biệt, nếu lui sụt
pháp thì cõi Dục và ba Tĩnh lự trước đều chỉ có thiện, Tĩnh lự thứ tư có
ba loại.
Ngay lúc ấy nếu đã lìa nhiễm của  Tĩnh lự thứ tư, dùng nhãn của
bốn Tĩnh lự thấy sắc của năm địa, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô
phú vô ký, và ý thức phân biệt của năm địa, nhiều ít tùy theo tướng nên
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 391  
www.daitangkinh.org  
biết. Trong này, lúc đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất… dùng nhãn của
cõi Dục thấy các sắc, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức phân biệt, dựa
theo trước dễ dàng hiểu rõ cho nên không nói lại. Nếu các dị sinh lúc
sinh vào Tĩnh lự thứ nhất, chưa lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất, thấy sắc
của cõi Dục, đối với sắc ấy khởi lên hai loại nhãn thức, trừ ra nhiễm ô;
từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi  lên ý thức phân biệt, cõi Dục có
ba loại, Tĩnh lự thứ nhất có hai loại. Lúc thấy sắc của Tĩnh lự thứ nhất,
đối với sắc ấy khởi lên ba loại nhãn thức; từ đây về sau đối với sắc ấy
lại khởi lên ý thức phân biệt, cõi Dục có hai lo ại, Tĩnh lự thứ nhất có
ba loại. Ngay lúc ấy đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất, chưa lìa nhiễm
của Tĩnh lự thứ hai, lúc dùng nhãn của Tĩnh lự thứ nhất thấy sắc của cõi
Dục, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức phân biệt, nói rộng ra như trước.
Lúc thấy sắc của Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy khởi lên hai loại nhãn
thức mà khởi lên phân biệt như trước nên biết. Ngay lúc ấy dùng nhãn
của Tĩnh lự thứ hai thấy sắc của c õi Dục, đối với sắc ấy khởi lên nhãn
thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý thức phân
biệt, cõi Dục có ba loại, hai Tĩnh lự trước có hai loại. Lúc thấy sắc của
Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây
về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý thức phân biệt, cõi Dục và Tĩnh lự
thứ hai đều có hai loại, Tĩ nh lự thứ nhất có ba loạ i. Lúc thấy sắc của
Tĩnh lự thứ hai, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây
về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý thức phân biệt, cõi Dục và Tĩnh lự
thứ nhất đều có hai loại, Tĩnh lự thứ ha i có ba loại. Ngay lúc ấy đã lìa
nhiễm của Tĩnh lự thứ hai, chưa lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ ba, dùng nhãn
của ba địa thấy sắc của bốn địa; hoặc đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ ba,
chưa lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ tư; hoặc đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ tư,
dùng nhãn của bốn địa thấy sắc của năm địa, đối với sắc ấy khởi lên
nhãn thức phân biệt, dựa theo trước nên biết. Như nói về dị sinh lúc sinh
vào Tĩnh lự thứ nhất, như vậy ngay lúc  ấy sinh vào Tĩnh lự thứ hai-thứ
ba-thứ tư, mỗi một địa nói rộng ra tùy theo tướng nên biết!
Đã nói về dị sinh. Nếu các Thánh giả chưa lìa nhiễm của cõi Dục,
lúc thấy sắc của cõi Dục, thì đối với sắc ấy khởi lên ba loại nhãn thức,
từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ba loại phân biệt của cõi Dục.
Ngay lúc ấy nếu sinh vào cõi Dục, đã lìa nhiễm c ủa cõi Dục, chưa lìa
nhiễm của cõi Tĩnh lự thứ nhất, lúc dùng nhãn của cõi Dục thấy các sắc,
đối với sắc ấy khởi lên hai loại nhãn thức; từ đây về sau đối với sắc ấy
lại khởi lên ý thức phân biệt, nếu lui su ït pháp thì cõi Dục có ba loại,
Tĩnh lự thứ nhất có hai loại; không lui sụt pháp thì cõi Dục và Tĩnh   lự
392 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
thứ nhất đều có hai loại. Ngay lúc  ấy dùng nhãn của Tĩnh lự thứ nhất
thấy sắc của cõi Dục, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký;
từ đây về sau đối với sắc ấy lại kh ởi lên ý thức phân biệt, Tĩnh lự thứ
nhất có hai loại, cõi Dục nếu lui su ït pháp thì có ba loại, không lui sụt
pháp thì có hai loại. Lúc  thấy sắc của Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy
khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đa ây về sau đối với sắc ấy lại khởi
lên ý thức phân biệt, Tĩnh lự thứ nhất c ó ba loại, cõi Dục chỉ có thiện.
Ngay lúc ấy đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất, chưa lìa nhiễm của Tĩnh
lự thứ hai, dùng nhãn của Tĩnh lự thứ nhất thấy sắc của cõi Dục, đối với
sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại
khởi lên ý thức phân biệt, nếu lui sụt pháp thì cõi Dục có ba loại, Tĩnh
lự thứ nhất có hai loại; không lui sụt pháp thì cõi Dục có hai loại, Tĩnh
lự thứ nhất chỉ có thiện. Lúc thấy sắc  của Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc
ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại
khởi lên ý thức phân biệt, cõi Dục chỉ có thiện, Tĩnh lự thứ nhất nếu lui
sụt pháp thì có ba loại, không lui sụt pháp thì chỉ có thiện. Ngay lúc ấy
dùng nhãn của Tĩnh lự thứ hai thấy sắc của cõi Dục, đối với sắc ấy khởi
lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý
thức phân biệt, nếu lui sụt pháp thì cõi Dục có ba loại, hai Tĩnh lự trước
đều có hai loại; không lui sụt pháp thì cõi Dục và Tĩnh lự thứ hai đều
có hai loại, Tĩnh lự thứ nhất chỉ có th iện. Lúc thấy sắc của Tĩnh lự thứ
nhất, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối
với sắc ấy lại khởi lên ý thức phân biệt, cõi Dục chỉ có thiện, Tĩnh lự thứ
hai có hai loại, Tĩnh lự thứ nhất nế u lui sụt pháp thì có ba loại, không
lui sụt pháp thì chỉ có thiện. Lúc thấy sắc của trưởng lão thứ hai, đối với
sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại
khởi lên ý thức phân biệt, cõi Dục và Tĩnh lự thứ nhất đều chỉ có thiện,
Tĩnh lự thứ hai có ba loại. Ngay lúc ấy đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ hai,
chưa lìa nhiễm của Tĩnh l ự thứ ba, dùng nhãn của ba  địa thấy sắc của
bốn địa; hoặc đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ ba, chưa lìa nhiễm của Tĩnh
lự thứ tư; hoặc đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ tư, dùng nhãn của bốn địa
thấy sắc của năm địa, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức phân biệt, tùy
theo tướng nên biết. Trong này đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất…., lúc
dùng nhãn của cõi Dục thấy các sắc, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức
pâhn biệt, dựa theo trước dễ dàng hiểu rõ cho nên không nói lại.
Đã nói về Thánh giả sinh vào cõi Dục. Ngay lúc ấy nếu sinh vào
Tĩnh lự thứ nhất, chưa lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất, lúc thấy sắc của
cõi Dục, đối với sắc ấy khởi lên hai loại nhãn thức; từ đây về sau đối với
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 393  
www.daitangkinh.org  
sắc ấy lại khởi lên hai loại phân biệt của Tĩnh lự thứ nhất. Lúc thấy sắc
của Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy khởi lên ba loại nhãn thức; từ đây
về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ba loại phân biệt của Tĩnh lự thứ nhất.
Ngay lúc ấy đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất, chưa lìa nhiễm của Tĩnh
lự thứ hai, lúc dùng nhãn của Tĩnh lự thứ nhất thấy sắc của cõi Dục, đối
với sắc ấy khởi lên nhãn thức phân biệt, dựa theo trước nên biết.
Lúc thấy sắc của Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy khởi lên hai loại
nhãn thức, từ đây về sau đối với sắc a áy lại khởi lên ha i loại phân biệt
của hai Tĩnh lự Tĩnh lự. Ngay lúc ấy dùng nhãn của Tĩnh lự thứ hai thấy
sắc của cõi Dục và Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức
vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên hai loại phân biệt
của hai Tĩnh lự trước. Lúc thấy sắc của Tĩnh lự t hứ hai, đối với sắc ấy
khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đa ây về sau đối với sắc ấy lại khởi
lên ý thức phân biệt, Tĩnh lự thứ nhất chỉ có thiện, Tĩnh lự thứ hai có ba
loại. Ngay lúc ấy đã lìa nhiễm của  Tĩnh lự thứ hai, chưa lìa nhiễm của
Tĩnh lự thứ ba, dùng nhãn của Tĩnh lự thứ nhất thấy sắc của cõi Dục và
Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức phân biệt, dựa theo
trước nên biết.
Ngay lúc ấy dùng nhãn của Tĩnh lự t hứ hai thấy sắc của cõi Dục
và Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô ký; từ
đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý thức phân biệt, Tĩnh lự thứ nhất
và thứ ba đều có hai loại, Tĩnh lự thứ hai chỉ có thiện. Lúc thấy sắc của
Tĩnh lự thứ hai, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức vô phú vô kỳ; từ đây
về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý thức phân biệt, hai Tĩnh lự trước đều
chỉ có thiện, Tĩnh lự thứ ba có hai loại. Ngay lúc ấy dùng nhãn của Tĩnh
lự thứ ba thấy sắc của cõi Dục và Tĩnh lự thứ nhất, đối với sắc ấy khởi
lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý
thức phân biệt, Tĩnh lự thứ nhất và thứ ba đều có hai loại, Tĩnh lự thứ
hai chỉ có thiện. Lúc thấy sắc của Tĩnh lự thứ hai, đối  với sắc ấy khởi
lên nhãn thức vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc ấy lại khởi lên ý
thức phân biệt, hai Tĩnh lự trước đều chỉ có thiện, Tĩnh lự thứ ba có hai
loại. Lúc thấy sắc của Tĩnh lự thứ ba, đối với sắc ấy khởi lên nhãn thức
vô phú vô ký; từ đây về sau đối với sắc áy lại khởi lên ý thức phân biệt,
hai Tĩnh lự trước đều chỉ có thiện, Tĩnh lự thứ ba có ba loại.
Ngay lúc ấy đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ ba, chưa lìa nhiễm của
Tĩnh lự thứ tư; hoặc đã lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ tư, lúc dùng nhãn của
bốn địa thấy sắc của năm địa, đối với sắc ấy khởi l ên nhãn thức phân
biệt, tùy theo tướng nên biết!
394 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Như nói về Thánh giả sinh vào Tĩnh lự thứ nhất, như vậy ngay lúc
ấy sinh vào Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-t hứ tư, mỗi một địa nói rộng ra tùy
theo tướng nên biết!
Trong này, nhãn thức dựa vào nhãn của địa mình, duyên với sắc
của địa dưới có thể có hai loại, đó là trừ ra nhiễm ô, duyên với sắc của
địa mình có thể có ba loại. Nếu dựa vào nhãn của địa trên thì chỉ là vô
phú vô ký, nhãn thức thiện-nhiễm ô chỉ sinh vào địa của mình mới có
thể hiện rõ trước mắt, vì vậy nhất định phải h ệ thuộc nơi sinh Ý thức
phân biệt thiện có thể duyên với tất cả các địa trên-dưới địa của mình,
ý thức phân biệt nhiễm ô chỉ có thể duyên với địa trên địa của mình, ý
thức phân biệt vô phú vô ký chỉ có thể duyên với địa dưới địa của mình;
ý thức phân biệt thiện và nhiễm ô sinh vào địa dưới địa của mình thì có
thể hiện rõ trước mắt, chứ không phải là sinh vào địa trên, ý thức phân
biệt vô phú vô ký chỉ sinh vào địa của mình thì mới có thể hiện rõ trước
mắt, vì vậy nhất định phải hệ thuộ c nơi sinh. Sau nhãn thức khởi lên ý
thức phân biệt không phải là chỉ có một nơi sinh, bởi vì giả sử trải qua
nhiều nơi sinh mà duyên vào sắc đã thấy thì cũng được dấy khởi.
Hỏi: Vì sao sinh ở ba  Tĩnh lự sau, mà nhãn th ức của Tĩnh lự thứ
nhất được hiện khởi?
Đáp: Phái Thí Dụ nói: “Ai nói sinh ở ba Tĩnh lự sau mà có thể
hiện khởi các thức như nhãn… của đị a Tĩnh lự thứ nhất? Nhưng mà ba
Tĩnh lự sau tự nhiên có các thức như nhãn… dựa vào căn của địa mình
hiểu rõ cảnh của địa dưới địa của mình. Nếu không nhệ thuộc vậy thì tại
sao sinh vào địa trên thực hiện phư ơng tiện khéo léo, dẫn dắt các thức
như nhãn… của Tĩnh lự thứ nhất khiến cho hiện rõ trước mắt.
Lời bình: Phái kia không nên đưa ra cách nói ấy, nên đưa ra cách
nói này: Ba Tĩnh lự sau không có các thức như nhãn…. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì không có tầm tứ, ma ø năm thức như nhãn… luôn luôn tương
ưng với tầm tứ để dấy khởi.
Hỏi: Vì sai sinh ở ba Tĩnh lự sau, không dẫn dắt các thức như
nhãn… của cõi Dục khiến cho hiện rõ trước mắt, mà chỉ dẫn dắt khởi lên
thức của Tĩnh lự thứ nhất?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: “Bởi vì cõi Dục yếu hơn cho
nên sinh vào địa mạnh hơn, không cần phải dẫn dắt các thức như nhãn…
của địa ấy khiến cho hiện rõ trước mắt”. Có Sư khác nói: “Bởi vì cõi ấy
khác nhau, nghĩa là các thức như nhãn… hệ thuộc cõi Dục cùng với căn
của địa trên hệ thuộc cõi không giống nhau, thức của Tĩnh lự thứ nhất
và căn của địa trên tuy không cùng chung địa, mà cõi giống nhau   cho
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 395  
www.daitangkinh.org  
nên cũng được vào đó để dấy khởi”. Hoặ c có người nói: “Các thức như
nhãn… của cõi Dục bởi vì không phả i là quả của tu-không phải là quả
chung, cho nên dựa vào căn của đị a trên không thể nào hiện khởi; các
thức như nhãn… của Tĩnh lự thứ nhất là quả của tu-là quả chung, cho nên
dựa vào căn của địa trên cũng có thể hiện khởi”. Lại có người nói: “Các
thức như nhãn… của cõi Dục không phải  là cõi của Định-không phải là
địa của Thủ uẩn, không phải là địa lìa nhiễm, cho nên dựa vào căn của
địa trên không thể nào hiện khởi; các t hức như nhãn… của Tĩnh lự thứ
nhất là cõi của Định-là địa của Thủ uẩn, là địa lìa nhiễm, cho nên dựa
vào căn của địa trên cũng có thể hiện khởi”.
Bởi vì các loại nhân duyên như va äy, cho nên sinh vào ba Tĩnh lự
sau có thể khởi lên các thức như nhãn… của Tĩnh lự thứ nhất chứ không
khởi lên đối với cõi Dục.
Như nói về nhãn thức dựa vào căn của các địa hiểu rõ sắt của các
địa, dẫn dắt ba loại phân biệt trong ý thức với số lượng có nhiều ít, các
thức như nhĩ-tỷ… dựa theo đây nên biết!
Hỏi: Các thành tựu về nhãn giớ i cũng thành tựu về sắc giới
chăng?
Đáp: Nếu thành tựu nhãn giới thì cũng thành tựu sắc giới. Có lúc
thành tựu sắc giới mà không thành tựu nhãn giới, nghĩa là sinh vào cõi
Dục, nếu chưa có được nhãn, hoặc có được rồi đã mất. Chưa có được
nhãn, đó là những phần vị như Yết-la-lam… và người sinh ra đã mù. Có
được rồi đã mất, đó là có được mắt r ồi hoặc thối rửa, hoặc bị móc ra,
hoặc bị sâu ăn, hoặc duyên khác làm hỏng.
Hỏi: Các thành tựu về nhãn giới cũng thành tựu về nhãn thức giới
chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc thành tựu nhãn giới mà không thành tựu nhãn thức giới,
đó là sinh vào Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư, nhãn thức giới không hiện
ở trước mắt.
2. Có lúc thành tựu nhãn thức giới mà không thành tựu nhãn giới,
đó là sinh vào cõi Dục, nếu chưa có được nhãn, hoặc có được rồi mất.
3. Có lúc thành tựu nhãn giới cũng thành tựu nhãn thức igới, đó là
sinh vào cõi Dục đã có được nha õn mà không mất, hoặc sinh vào Tĩnh
lự thứ nhất, hoặc sinh vào Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư, nhãn thức giới
hiện ở trước mắt.
4. Có lúc không thành tựu nhãn giới cũng không thành tựu nhãn
thức giới, đó là sinh vào cõi Vô Sắc.
396 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Hỏi: Các thành tựu về sắc giới cũng thành tựu về nhãn thức giới
chăng?
Đáp: Nếu thành tựu nhãn thức giới thì cũng thành tựu sắc giới. Có
lúc thành tựu sắc giới nhưng không thành tựu nhãn thức giới, đó là sinh
vào Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư, nhãn thức giới không hiện ở trước
mắt.
Hỏi: Nếu không thành tựu nhãn giới thì cũng không thành tựu sắc
giới chăng?
Đáp: Nếu không thành tựu sắc giới thì cũng không thành tựu nhãn
giới. Có lúc không thành tựu nhãn giới mà không phải là không thành
tựu sắc giới, đó là sinh vào cõi Du ïc, nếu chưa có được nhãn, hoặc có
được rồi mất.
Hỏi: Các nhãn giới không tha ønh tựu, nhãn thức giới cũng không
thành tựu chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc không thành tựu nhãn giới mà không phải là không
thành tựu nhãn thức giới, đó là sinh vào cõi Dục c hưa có được nhãn,
hoặc có được rồi mất.
2. Có lúc không thành tựu nhãn thức giới mà không phải là không
thành tựu nhãn giới, đó là sinh vào Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư, nhãn
thức giới không hiện ở trước mắt.
3. Có lúc không thành tựu nhãn giới cũng không thành tựu nhãn
thức giới, đó là sinh vào cõi Vô Sắc.
4. Có lúc không phải là không thành tựu nhãn giới cũng không
phải là không thành tựu nhãn thức gi ới, đó là sinh vào co õi Dục đã có
được nhãn mà không mất, hoặc sinh vào Tĩnh lự thứ nhất, hoặc sinh vào
Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư, nhãn htức giới hiện ở trước mắt.
Hỏi: Nếu không thành tựu sắc giới thì cũng không thành tựu nhãn
thức giới chăng?
Đáp: Nếu không thành tựu sắc giới thì cũng không thành tựu nhãn
thức giới. Có lúc không thành tựu  nhãn thức giới mà không phải là
không thành tựu sắc giới, đó là sinh vào Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư,
nhãn thức giới không hiện ở trước mắt.
Hỏi: Các nhãn giới không thành tư ïu, được thành tựu cũng là sắc
giới chăng?
Đáp: Nếu sắc giới không thành tựu, thì được thành tựu nhãn giới
cũng như vậy. Có lúc nhãn giới không thành tựu mà được thành tựu
không phải là sắc giới, đó là sinh vào cõi Dục dần dần có được nhãn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 397  
www.daitangkinh.org  
giới.
Hỏi: Các nhãn giới không thành tựu, được thành tựu cũng là nhãn
thức giới chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc nhãn giới không thành tựu mà được thành tựu không
phải là nhãn thức giới, đó là ở cõi  vô Sắc mất đi sinh vào Tĩnh lự thứ
hai-thứ ba-thứ tư, hoặc sinh vào cõi Dục dần dần có được nhãn giới.
2. Có lúc nhãn thức giới không thành tựu, được thành tựu không
phải là nhãn giới, đó là sinh vào Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư nhãn thức
giới hiện ở trước mắt, hoặc từ nơi ấy đi sinh vào cõi Dục và Tĩnh lự thứ
nhất.
3. Có lúc nhãn giới không thành tựu, được thành tựu cũng là nhãn
thức giới, đó là ở cõi vô Sắc mất đi sinhv ào cõi D ục và Tĩnh lự thứ
nhất.
4. Có lúc nhãn giới không phải là không thành tựu mà được thành
tựu cũng không phải là nhãn thức giới, đó là trừ ra những tướng trước.
Hỏi: Các sắc giới không tha ønh tựu mà được thành tựu cũng là
nhãn thức giới chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc sắc giới không thành tựu, được thành tựu không phải là
nhãn thức giới, đó là ở cõi vô Sắc mất đi sinh vào Tĩnh lự thứ hai-thứ
ba-thứ tư.
2. Có lúc nhãn thức giới không thành tựu, được thành tựu không
phải là sắc giới, đó là sinh vào Tĩ nh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư nhãn thức
giới hiện ở trước mắt hoặc từ nơi ấy mất đi sinh vào cõi Dục và Tĩnh lự
thứ nhất.
3. Có lúc sắc giới không thành t ựu, được thành tựu cũng là nhãn
thức giới, đó là ở cõi vô Sắc mất đi sinh vào cõi D ục và Tĩnh lự thứ
nhất.
4. Có lúc sắc giới không phải là không thành tựu, được thành tựu
cũng không phải là nhãn thức giới, đó là trừ ra những tướng trước.
Hỏi: Các nhãn giới thành tựu, đạt được không thành tựu cũng là
sắc giới chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biêt:
1. Có lúc nhãn giới thành tựu, đạt được không thành tựu mà không
phải là sắc giới, đó là sinh vào cõi Dục đã có được nhãn mà mất.
2. Có lúc sắc giới thành tựu, đạt được không thành tựu mà không
phải là nhãn giới, đó là người không có nhãn ở cõi Dục mất đi sinh vào
398 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
cõi vô Sắc.
3. Có lúc nhãn giới thành tựu, đa ït được không thành tựu cũng là
sắc giới, đó là người có nhãn ở cõi Dục mất đi sinh vào cõi vô Sắc, hoặc
ở cõi sắc mất đi sinh vào vô Sắc.
4. Có lúc nhãn giới không phải là thành tựu, đạt được không thành
tựu cũng không phải là sắc giới, đó là trừ ra những tướng trước.
Hỏi: Các nhãn giới thành tựu, đạt được không thành tựu cũng là
nhãn thức giới chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc nhãn giới thành tựu, đạt được không thành tựu mà không
phải là nhãn thức giới, đó là sinh vào cõi Dục đã có được nhãn mà mất,
hoặc ở Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư mất đi sinh vào cõi vô Sắc.
2. Có lúc nhãn thức giới thành tựu, đạt được không thành tựu mà
không phải là nhãn giới, đó là người không có nhãn ở cõi Dục mất đi
sinh vào cõi vô Sắc, hoặc ở cõi Dục và Tĩnh lự thứ nhất mất đi sinh vào
Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư, hoặc li ền trú vào nhãn thức giới ấy rồi
hiện ở trước mắt mà mất.
3. Có lúc nhãn giới thành tựu, đạt được không th ành tựu cũng là
nhãn thức igới, đó là người có nhãn ở cõi Dục mất đi sinh vào cõi vô
Sắc, hoặc ở Tĩnh lự thứ nhất mất đi sinh vào cõi vô Sắc.
4. Có lúc nhãn giới không phải là thành tựu, đạt được không thành
tựu cũng không phải là nhãn thức giới, đó là trừ ra những tướng trước.
Hỏi: Các sắc giới thành t ựu, đạt được không thành tựu cũng là
nhãn thức giới chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có lúc sắc giới thành tựu, đạt được không thành tựu mà không
phải là nhãn thức giới, đó là ở Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư mất đi sinh
vào cõi Vô Sắc.
2. Có lúc nhãn thức giới thành tựu, đạt được không thành tựu mà
không phải là sắc giới, đó là ở cõi Dục và Tĩnh lự thứ nhất mất đi sinh
vào Tĩnh lự thứ hai-thứ ba-thứ tư, hoặc liền trú vào nhãn thức giới ấy rồi
hiện ở trước mắt mà đoạn.
3. Có lúc sắc giới thành tựu, đạt được không thành tựu cũng là
nhãn thức giới, đó là ở cõi Dục và Tĩnh lự thứ nhất mất đi sinh vào cõi
vô Sắc.
4. Có lúc sắc giới không phải la ø Tĩnh lự, đạt được không Tĩnh lự
cũng không phải là nhãn thức giới, đó là trừ ra những tướng trước.
Như nhãn giới-sắc giới-nhãn t hức giới lần lượt chuyển đổi với
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 399  
www.daitangkinh.org  
nhau có mười hai luận, như vậy nhĩ giới-thanh giới-nhĩ thức giới lần lượt
chuyển đổi đối với nhau, cho đến ý giới- pháp giới-ý thức giới lần lượt
chuyển đổi đối với nhau, cũng đều cần phải có mười hai luận. Như vậy
thì nói đồng phần với đồng phần, hoặc không đồng phần đối với không
đồng phần, nên đưa ra cách nói này: Nhãn giới-sắc giới-nhãn thức giới
có năm loại-ba luận, nhĩ giới-thanh  giới-nhĩ thức giới có bốn loại-ba
luận, tỷ giới-hương giới-tỷ thức giới c ó ba loại-ba lua än, thiệt giới-vị
giới-thiệt thức giới có hai loại-ba luận, thân giới-xúc giới-thân thức giới
có một loại-ba luận, như vậy mỗi một loại tùy theo tướng nên biết!
Mười hai xứ, đó là Nhãn xứ, Sắc xứ, Nhĩ xứ, Thanh Xứ, Hương xứ,
Thiệt xứ, Vị xứ, Thân xứ, Xúc xứ, Ý xứ, Pháp xứ.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì phân biệt rộng về nghĩ a trong kinh. Nghĩa là trong kinh
nói: “Có Bà-la-môn Sinh văn, đi đến chỗ Đức Phật, đến nơi rồi đảnh lễ
dưới hai chân của Đức Thế Tôn, chắp tay cung kính thăm hỏi Đức Phật
ròi lùi về ngồi một phía, thưa hỏi Đức Phật rằng: Thưa Đức Kiều-Đáp-
ma tôn kính !Ngài thường vì đại chúng mà nói về tqất cả, thế nào là tất
cả, đầy đủ những gì mà thi thiết lời nói về tất cả này? Đức Phật bào với
Bà la môn Sinh Văn rằng: ta nói tất cả tức la ø mười hai xứ, đó là nhãn
xứ cho đến pháp xứ, Như Lai đầy đủ những loại này mà thi thiết tất cả.
Nếu có Sa-môn, Bà la môn… đưa ra lời nói như vậy: Tôi có thể rời bỏ tất
cả mà Đức Phật đã nói, lại tách rời mà thi thiết có tất cả khác. Những
người ấy chỉ có lời nói mà không có thật nghĩa, nếu cứ hỏi về điều đó thì
không thể nào hiểu rõ, sau tự mình suy xét thì trở lại sinh ra mê mờ tối
tăm. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì không phải là cảnh của họ”. Trong kinh
tuy nói ra điều này mà không phân biệt về nghĩa ấy, kinh là nơi nương
tựa căn bản của luận này, kinh ấy không giải thích thì nay cần phải giải
thích, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Nếu đưa ra cách nói này: Nói tất cả thì đó là mười tám Giới.
Hoặc đưa ra cách nói này: Nói tất cả thì đó là năm Uẩn và vô vi. Hoặc
đưa ra cách nói này: N ói tất cả thì đó là bốn Đế và Hư không phi tra-
ïch diệt. Hoặc đưa ra cách nói này: N ói tất cả thì đó là Danh và Sắc.
Những cách nói như vậy lẽ nào chỉ c ó lời nói mà không có thật nghĩa
hay sao?
Đáp: Trong này ngăn chặn đối với nghĩa chứ không ngăn chặn đối
với văn, chỉ ngăn chặn về nghĩa thi thiết chứ không ngăn chặn về thi
thiết. Ý Đức Phật nói rằng: tất cả pháp tánh đều thâu nhiếp vào trong
mười hai xứ này. Nếu có người nói rằng: “Tôi có thể thi thiết tách biệt
400 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
lại có pháp khác, không thâu nhiếp vào trong mười hai xứ này”, thì họ
chỉ có lời nói mà không có thật n ghĩa, không phải là ý Đức Phật nói
ngoài mười hai xứ không có pháp môn sai biệt như danh-sắc… nhưng
giáo thuyết về mười hai xứ mà Đức Phật đã nói là thù thắng vi diệu bậc
nhất chứ không phải là pháp môn nào khác.
Hỏi: Vì sao giáo thuyếthâu nhi ếpày là thù thắng vi diệu bậc
nhất?
Đáp: Bởi vì đây là trong xứ nói thâu nhiếp tất cả các pháp,   giáo
thuyết về mười tám Giới tuy thâu nhiếp tất cả các pháp, mà là nói rộng
ra khó có thể thọ trì, giáo thuyết về năm Uẩn không phải là chỉ nói tóm
lược khó có thể hiểu rõ ràng, mà cũng không thể nào thâu nhiếp tất cả
các pháp. Bởi vì Uẩn không thâu nhiếp ba vô vi, cho nên chỉ riêng giáo
thuyết về mười hai Xứ mà Đức Phật đã nói thâu nhiếp toàn bộ các pháp,
không phải là mở rộng-không phải là tóm lược, vì vậy nói là thù thắng
vi diệu bậc nhất. Do đó đưa ra lời nói này.
Nếu muốn quán sát tánh tướng của các pháp, thì nên dựa vào giáo
thuyết về mười hai xứ như vậy. Nếu dựa vào gi áo thuyết về mười hai
xứ như vậy để quán sát tánh tướng vốn c ó của các pháp, thì phát sinh
ánh sáng của trí tuệ về mười hai trí cảnh, lại hiện bày hình ảnh của cảnh
tượng về mười hai thật nghĩa; như người lau sạch mười hai tấm gương
sáng ngời treo ở các phía , nếu đi vào trong chỗ ấy thì hiện rõ ra mười
hai hình ảnh của chính mình, trong th ân của mỗi một hữu tình có mười
hai xứ có thể đạt được.
Hỏi: Nếu trong một thân có mười hai xứ, thì tại sao kiến lập mười
hai xứ?
Đáp: Bởi vì tác dụng sai khác của tự thâu nhiếp ấy, nghĩa là mười
hai xứ tuy thuộc về một thân, mà tác dụng của mười hai loại tự tánh có
sai biệt vốn không lẫn tạp cùng nh au, như trong một căn nhà có mười
hai người kỹ thuật nghề nghiệp khác nhau, tuy cùng một nhà mà có tác
dụng của mười hai tự tánh. Lại nữa, bởi vì hai sự cho nên kiến lập mười
hai xứ:
1. Vì sở y, tức là sáu xứ như nhãn….
2. Vì sở duyên, tức là sáu xứ như sắc…
Lại nữa, bởi vì ba sự cho nên kiến lập mười hai xứ:
1. Vì tự tánh.
2. Vì sở y.
3. Vì sở duyên.
Vì tự thâu nhiếp, nghĩa là kiến lập nhãn xứ cho đến pháp xứ.   Vì
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 401  
www.daitangkinh.org  
sở y, nghĩa là kiến lập nhãn xứ cho đến ý xứ. Vì sở duyên, nghĩa là kiến
lập sắc xứ cho đến pháp xứ. Như vậy gọi là bổn tánh tướng phần-tự Thể
ngã vật-tự tánh của các Xứ.
Đã nói về tự tánh Xứ, nay sẽ nói đến nguyên cớ.
Hỏi: Vì sao gọi là Xứ, xứ là nghĩa gì?
Đáp: Nghĩa về sinh môn là nghĩa của Xứ; nghĩa về sinh lộ, nghĩa
về cất giữ, nghĩa về kho tàng, nghĩa về s ợi dọc, nghĩa về nơi giết hại,
nghĩa về ruộng đất, nghĩa về ao hồ, nghĩa về dòng chảy, nghĩa về biển
rộng, nghĩa về rõ ràng, nghĩa về sạch sẽ, là nghĩa của Xứ cần phải
biết.
Trong này nghĩa về sinh môn là nghĩa của Xứ, như trong thành
ấp sinh ra các vật, từ đó nuôi lớn thân thể của các hữu tình. Như vậy
trong sở y và sở duyên sinh ra các loại tâm-tâm sở pháp, từ đây nuôi lớn
nhiễm-tịnh nối tiếp nhau.
Nghĩa về sinh lộ là nghĩa của  Xứ, như giữa con đường nối thông
với nhau sinh ra các vật, từ đây nuôi lớn thân thể của các hữu tình. Như
vậy trong sở y và sở duyên nối thông với nhau sinh ra các loại tâm-tâm
sở pháp, từ đây nuôi lớn nhiễm-tịnh nối tiếp nhau.
Nghĩa về cất giữ là nghĩa của Xứ, như trong kho tạng có vật báu
như vàng-bạc… tập trung cất giữ. Như vậy trong sở y và sở duyên có tích
tập các pháp của tâm-tâm sở.
Nghĩa về kho tàng là nghĩa của Xứ, như trong kho lẫm có tích tập
các loại thóc lúa đậu mè… Như vậy  trong sở y và sở duyên có tích tập
các pháp của tâm-tâm sở.
Nghĩa về sợi dọc là nghĩa của XưÙ, như dệt vải trên những sợi dọc
đan dày những sợi ngang. Như vậy trên sở y và sở duyên, khắp nơi phân
bố các loại tâm-tâm sở pháp.
Nghĩa về nơi giết hại là nghĩa của Xứ, như giữa chiến trường chặt
đứt trăm ngàn cái đầu khiến cho rơi xuống đất. Như vậy trong sở y và
sở duyên có vô lượng chủng loại tâm- tâm sở pháp, bị vô thường diệt
làm cho hoại diệt.
Nghĩa về ruộng đất là nghĩa của xứ, như ở trong thửa ruộng có vô
lượng chủng loại mầm non lúa ngô si nh trưởng. Như vậy trong sở y và
sở duyên sinh trưởng các loại tâm-tâm sở pháp.
Nghĩa về ao hồ là nghĩa của Xứ, như có người hỏi rằng:
“Nước từ ao hồ nào chảy ra, đạo của nơi nào không thông suốt,
Nơi chốn nào thâu nhiếp thế gi an, tất cả khổ-vui đều không
còn?”
402 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


còn”.
được,

được,
Đức Thế Tôn nói cho biết rằng:
“Nhãn-nhĩ-tỷ-thiệt-thân và ý, cùng với tất cả các xứ khác,
Lại này thâu nhiếp danh và sắc, có thể làm cho không còn sót.
Nước từ ao hồ này chảy ra, đạo của nơi này không thông suốt,
Nơi chốn này thâu nhiếp thế gian, tất cả khổ-vui đều không

Nghĩa về dòng chảy là nghĩa của xứ, như có người hỏi rằng:
“Các xứ sắp tuôn trào dòng ch ảy, làm sao có thể phòng ngừa

Nếu từ nơi ấy đã chảy ra, cái gì lại có thể ngăn được?”
Đức Thế Tôn nói cho biết rằng:
“Các xứ sắp tuôn trào dòng chảy, chánh niệm có thể phòng ngừa

Nếu từ nơi ấy đã chảy ra, tuệ thanh tịnh có thể ngăn được”.
Nghĩa về biển rộng là nghĩa của Xứ, như Đức Thế Tôn nói:  “Tỳ
kheo nên biết! Các loài hữu tình dùng mắt làm biển rộng, các sắc hiện
rõ trước mắt sóng lớn của nó, đối với sóng lớn của tự mình chế ngự được
thì có thể vượt qua biển rộng của mắt, có thể tránh được các loại hiển
nạn như xoáy nước cùa la-sát…, cho đến ý-pháp nói rộng ra cũng như
vậy”.
Nghĩa về rõ ràng là nghĩa của Xứ, nghĩa là các Xứ như nhãn… thô
thiển hiển bày rõ ràng.
Nghĩa về sạch sẽ là nghĩa của Xứ, nghĩa là các Xứ như nhãn… thật
sự trong suốt sạch sẽ. Đó gọi la ø nghĩa về sinh môn cho đến nghĩa về
sạch sẽ.
Ngoại luận nói Xứ này gọi là Bột-lộ-ma. Như ngoại đạo xuất gia
ma-luận-địa-ca nói: “Kiều-Đáp-ma nói về các Bột-lộ-noa, đều đưa vào
chương cú chú thuật của tôi”. Âm Bộ-lộ-ma hàm chứa hai loại nghĩa:
1. Nghĩa có căn bản.
2. nghĩa năng tác.
Bởi vì mười hai xứ làm căn bản ch o tâm-tâm sở, và có năng lực
tác động đến tâm-tâm sở. Đã nói tổng quát về nhân mà thiết lập tên gọi
của Xứ, nay sẽ nói roêng biệt về tướng của từng Xứ một.
Hỏi: Nhãn xứ là thế nào?
Đáp: Các nhãn đối với sắc đã- đang-sẽ thấy và Bỉ đồng phần, đó
gọi là nhãn xứ. Đã thấy sắc… nói như trong phần Giới đã giải thích, cho
đến ý xứ nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Sắc xứ là thế nào?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 403  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Các sắc là nhãn đã-đa ng-sẽ thấy và Bỉ đồng phần, đó gọi
là sắc xứ. Sắc đã thấy… nói như tr ong phần Giới đã giải thích, cho đến
pháp xứ nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Nếu mười sắc xứ và phần ít của pháp xứ đều có Thể là sắc,
tại sao chỉ có một tên gọi là sắc xứ?
Đáp: Chỉ riêng sắc tướng của một  xứ này hiển bày thô thiển dễ
thấy dễ biết, cho nên gọi là Sắc xứ; những xứ khác thì không như vậy,
cho nên kiến lập tên gọi khác nhau. Lại nữa, chỉ riêng một Xứ này là
cảnh của hai nhãn, đó là nhục nhãn và Thiên nhãn, cho nên gọi là Sắc
xứ; những xứ khác thì không như vậy, cho nên kiến lập tên gọi khác.
Lại nữa, chỉ riêng một Xứ này là cảnh của ba nhãn, đó là nhục nhãn-
Thiên nhãn và Thánh tuệ nhãn, cho nên gọi là Sắc xứ; những Xứ khác
thì không như vậy, cho nên kiếp lập tên gọi khác. Lại nữa, chỉ riêng một
Xứ này là cảnh của hai nhãn, đó là nhãn thức sở duyên, cho nên gọi là
Sắc xứ. Vì vậy, Tôn giả Diệu Âm nói rằng: “Nếu cảnh của hai nhãn là
nhãn thức sở duyên thì kiến lập tên gọi Sắc xứ, những xứ khác thì không
như vậy”. Lại nữa, nếu có phương xứ này -kia-ngắn-dài-thô-tế có thể
biết được thì kiến lập tên gọi Sắc xứ. Những xứ khác thì không như vậy,
cho nên không phải là Sắc xứ. Lại nữa, nếu hình tướng to lớn và có thể
tích tụ dể dàng biết rõ thì kiến la äp tên gọi Sắc xứ; những xứ khác thì
không như vậy, cho nên không phải là Sắc xứ. Lại nữa, nếu có thể gieo
trồng và tăng trưởng dễ biết rõ thì kiến lập tên gọi Sắc xứ; những xứ
khác thì không như vậy, cho nên không pha ûi là Sắc xứ. Gieo trồng và
tăng trưởng bao gồm nội-ngoại phần; gieo trồng thuộc ngoại phần đó là
lúc gieo hạt, tăng đó là lúc nảy ma àm, trường đó là lúc sinh ra cành lá
hoa quả; gieo trồng thuộc nội phần đó là phần vị Yết-la-lam, tăng đó là
phần vị Át-bộ-đàm, trưởng đó là các phần vị Bế-thi-kiêu nam-Bát la xa
khư… Lại nữa, nếu có thể thi thiết làm tánh của phương hướng-góc cạnh
thì kiến lập tên gọi Sắc xứ; những Xứ khác thì không như vậy, cho nên
không phải là Sắc xứ, bởi vì chỉ đối với Sắc xứ thi thiết  tất cả tự tánh
của phương hướng-góc cạnh, chứ không phải là Xứ khác. Lại nữa, nếu
có thể thi thiết tánh của Du-thiện-na thì kiến lập tên gọi Sắc xứ; những
Xứ khác thì không như vậy, cho nên không phải là Sắc xứ, bởi vì chỉ
đối với Sắc xứ thi thiết tất cả ta ùnh của Du-thiện-na, chứ không phải là
Xứ khác. Lại nữa, nếu có thể che phủ các sắc pháp khác, như khăn-mũi
thì kiến lập tên gọi Sắc xứ; những xứ khác thì không như vậy, cho nên
không phải là Sắc xứ, bởi vì chỉ c ó Sắc xứ có thể che phủ toàn bộ các
sắc pháp khác, chứ không phải là Xứ khác. Lại nữa, nếu Xứ có đủ hình
404 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
sắc-hiển bày sắc tướng thì kiến la äp tên gọi Sắc xứ; Xứ khác thì không
như vậy, cho nên không phải là Sắc xứ. Lại nữa, nếu xứ có đủ hai mươi
loại sắc hoặc hai mươi mốt loại thì kiến lập tên gọi Sắc xứ; xứ khác thì
không như vậy, cho nên không phải là Sắc xứ.
Hỏi: Vì sao gọi là xúc xứ, vì nó có thể tiếp xúc cho nên gọi là xúc
xứ, hay vì Thể là tiếp xúc cho nên gọi là Xúc xứ, hay vì tiếp xúc với sở
duyên cho nên gọi là Xúc xứ? Giả sử như vậy thì có gì sai? Cả ba đều
có sai lầm. Nguyên cớ thế nào? bởi vì nếu như là có thể tiếp xúc cho
nên gọi là Xúc xứ, thì cực vi lần lượt chuyển đổi đã không tiếp xúc với
nhau, làm sao xúc xứ là có thể tiếp xúc được? Nếu như Thể là tiếp xúc
cho nên gọi là Xúc xứ, thì Đại chủng tạo ra sắc không phỉ là tự tánh của
tiếp xúc, làm sao Thể của Xúc là tiếp xúc được? Nếu như tiếp xúc là sở
duyên cho nên gọi là xúc xứ, thì đây cũng là cảnh của tâm-tâm sở khác,
làm sao chỉ nói tiếp xúc là sở duyên được?
Đáp: nên đưa ra cách nói này: Xứ này là có thể tiếp xúc cho nên
gọi là Xúc xứ.
Hỏi: Cực vi lần lượt chuyển đổi  đã không tiếp xúc với nhau, làm
sao xúc xứ là có thể tiếp xúc được?
Đáp: Dựa vào thế tục mà nói  chứ không dựa vào thắng nghĩa,
nghĩa là thế gian đều nói do nhãn ma ø tiếp nhận cảnh gọi là có thể
thấy, do nhĩ mà tiếp nhận cảnh gọi la ø có thể nghe, do tỷ mà tiếp nhận
cảnh gọi là có thể ngửi, do thiệt mà tiếp nhận cảnh gọi là có thể nếm,
do thân mà tiếp nhận cảnh gọi là thể xúc chạm, do ý mà tiếp nhận cảnh
gọi là có thể biết, vì vậy có thể xúc chạm cho nên gọi là Xúc xứ. Lại
nữa, duyên sinh ra thân thức cho nên gọi là Xúc xứ, như trong kinh nói:
“Thân xúc chạm làm duyên mà sinh ra  thân thức”. Đây là thắng nghĩa
về tâm-cảnh phân biệt rõ ràng, sở duyên này gọi là Xúc xứ. Lại nữa, xứ
này gọi là Xúc xứ cũng gọi là Dưỡng xứ, bởi vì từ đây nuôi lớn các sắc
pháp khác làm cho tăng mạnh; như có thể tăng thêm vui mừng thì gọi là
nơi vui mừng, nơi này có thể nuôi lớn cho nên gọi là nơi nuôi dưỡng.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Cực vi trần lần lượt
chuyển đổi tiếp xúc cùng nhau hay không?
Đáp: Không tiếp cúc với nhau, nếu tiếp xúc với nhau thì phải trú
vào sát-na thứ hai”. Đại đức nói rằng:  “tất cả cực vi thật sự không tiếp
xúc với nhau, chỉ bởi vì không gián đoa ïn mà tạm thời kiến lập tên gọi
của Xúc”. Có người đưa ra cách nói  này: Cực vi lần lượt chuyển đổi
thật sự không tiếp xúc với nhau, cũng không phải là không gián đoạn,
chỉ hòa hợp mà trú đôi bên tiếp cận với nhau tạm thời kiến lập tên gọi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 405  
www.daitangkinh.org  
của Xúc.
Hỏi: Thể của mười hai xứ không c ó Xứ nào không phải là pháp,
tại sao chỉ kiến lập một xứ tên gọi Pháp xứ?
Đáp: Tuy mười hai xứ có Thể đều là pháp, mà chỉ đối với một Xứ
kiến lập tên gọi Pháp xứ cũng không có gì sai. Có thí dụ, như mười tám
Giới, Thể tuy đều là pháp, mà chỉ đối với một Giới để kiến lập tên gọi
Pháp giới. Lại như mười Trí tuy đều duyên với pháp, mà chỉ đối với một
Trí để kiến lập tên gọi Pháp trí. Lại  như bảy giác chi, tuy đều có năng
lực chọn pháp, mà chỉ đối với một Gi ác chi để kiến lập tên gọi trạch
pháp giác chi. Lại như sáu Tùy niệm, tuy đều duyên với pháp, mà chỉ
đối với một Tỳ niệm để kiến lập t ên gọi Pháp tùy niệm. Lại như bốn
Niệm trú, tuy đều duyên với pháp, ma ø chỉ đối với một Niệm để kiến
lập tên gọi Pháp niệm trú. Lại  như bốn chứng tịnh, tuy đều duyên với
pháp, mà chỉ đối với một chứng tịnh để kiến lập tên gọi Pháp chứng
tịnh. Lại như bốn Vô ngại giải, tuy đều duyên với pháp, mà chỉ đối với
một Vô ngại giải để kiến lập tên gọi Pháp vô ngại giải. Lại như tam
Bảo-tam Quy, tuy Thể đều là pháp, mà chỉ đối với một để kiến lập tên
gọi Pháp bảo-Pháp quy. Ở đây cũng như vậy, tuy Thể của mười hai xứ
đều là pháp, mà chỉ đối với một xứ kiến lập tên gọi Pháp xứ cũng không
có gì sai.
Lại nữa, Pháp xứ có một tên gọi, những xứ khác có hai tên gọi:
1. Tên gọi ấy nghĩa là tên gọi giống nhau, bởi vì mười hai xứ đều
là pháp.
2. Tên gọi ấy nghĩa là tên gọi giống nhau và không giống nhau,
tên gọi giống nhau nói như trước, tên gọi không giống nhau đó là nhãn
xứ…. Muốn làm cho dễ dàng hiểu rõ mà hiển bày tên gọi không giống
nhau, Pháp xứ lại không có tên gọi không giống nhau cho nên chỉ hiển
bày tên gọi giống nhau, vì vậy gọi la ø Pháp xứ. Lại nữa, sinh là tướng
sinh của pháp hữu vi, chỉ thâu nhiếp ở tại Xứ này cho nên một mình nó
gọi là Pháp xứ. Lại nữa, bốn tướng hữu vi  là ngọn cờ đánh dấu của tất
cả các pháp, bởi vì chọn lựa tách biệt hữu vi khác với vô vi, tướng ấy chỉ
thâu nhiếp ở tại xứ này, cho nên một mình nó gọi là Pháp xứ. Lại nữa,
danh-cú-văn thân giải thích bày tỏ biểu hiện rõ ràng về tánh tướng của
các pháp làm cho dễ dàng hiểu biết, ba loại ấy chỉ thâu nhiếp ở tại Xứ
này, cho nên một mình nó gọi là Pháp xứ. Lại nữa, như các cửa sở mở
thông làn gió lưu chuyển cho nên gọi  là nơi làn gió lưu chuyển; Pháp
xứ cũng như vậy, lưu thông sinh ra các pháp cho nên gọi là Pháp xứ; vì
các nghiệp-phiền não và định-tuệ…, có thể sinh ra tất cả pháp hữu    vi,
406 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
và có thể thông suốt mà chứng được pháp vô vi. Lại nữa, thông hiểu tất
cả pháp đều là không-vô ngã, không giải thoát môn thâu nhiếp ở tại xứ
này, cho nên gọi là Pháp xứ.
Hỏi: Có thể chấp các pháp là ngã-ngã sở, tát-ca-da kiến cũng do
xứ này thâu nhiếp, tại sao xứ này không gọi là Ngã xứ?
Đáp: Tát-ca-kiến là chấp hư vọng, không phù hợp với thật tướng
các pháp mà tách ra, vì vậy xứ na øy không kiến lập tên gọi của Ngã,
không giải thoát môn chứng được thật tướng của pháp, cho nên Xứ này
dựa vào đó mà gọi là Pháp. Lại nữa, Trạch diệt Niết-bàn là Thường-là
Kiến, không biến chuyển-không thay đổi, sinh-lão-bệnh-tử vốn không
có thể hũy hoại pháp thắng nghĩa này, pháp ấy chỉ thâu nhiếp ở tại xứ
này, cho nên chỉ riêng nó gọi là Pháp xứ. Lại nữa, phân biệt tự tướng và
cọng tướng của các pháp, an lập tự tướng và cọng tướng của các pháp,
phá bỏ ngu muội về tự tánh và ngu muội về sở duyên, đối với tất cả các
pháp không tăng-không giảm, tuệ hiểu rõ đúng như thật, chỉ do xứ này
thâu nhiếp cho nên gọi là Pháp xứ; Xứ khác thì không như vậy, cho nên
kiến lập tên gọi sai khác. Lại nữa, Xứ này thâu nhiếp nhiều pháp cho
nên gọi là Pháp xứ. Thâu nhiếp nhiều pháp, nghĩa là ở tại Xứ này có
pháp sắc và Phi sắc, pháp tương ưng và bất tương ưng, pháp có sở y và
không có sở y, pháp có sở duyên và không có sở duyên, pháp có hành
tướng và không có hành tướng, pháp co ù cảnh giác và không có cảnh
giác, pháp hữu vi và vô vi; xứ kách thì không như vậy, cho nên kiến
lập tên gọi sai khác. Lại nữa, xứ này đối với ý cho nên gọi là Pháp xứ,
nghĩa là các xứ như nhãn… chỉ hướng về sắc…, chỉ có ý xứ hướng về tất
cả các pháp, đối với ý là riêng biệt  mà có được, tên gọi chung cho tất
cả. Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên trong mười hai xứ chỉ
có một Xứ gọi là Pháp xứ.
Nói tách biệt về từng tướng một của các Xứ rồi, nay cần phải tiếp
tục nói về thứ tự của các Xứ.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn trước là nói về Nội xứ, sau mới nói đến
Ngoại xứ?
Đáp: Bởi vì dựa vào thứ tự sở y-sở duyên của sáu thức mà nói.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn đối với sáu Nội xứ thì trước là nói  đến
Nhãn xứ, cho đến sau mới nói về Trước  xứ; đối với sáu Ngoại xứ htì
trước là nói đến Sắc xứ, cho đến sau mới nói về Pháp xứ?
Đáp: Bởi vì tùy thuận văn từ mà giải thích biểu lọ về tướng. Lại
nữa, bởi vì tùy thuận với pháp theo thứ tự thô-tế, nghĩa là sáu Nội xứ thì
nHãn xứ là thô nhất, vì vậy cho nên nói trước cho đến Ý xứ là tế nhất,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 73 407  
www.daitangkinh.org  
vì vậy cho nên nói sau; trong sáu Ngoại xứ thì Sắc xứ là thô nhất, cho
nên nói trước, cho đến Pháp xứ là tế nhất, cho nên nói sau.
Lại nữa, dựa theo thứ tự nhất  định và không nhất định mà nói,
trong sáu Nội xứ thì năm Xứ trước nhất định chọn lấy cảnh hiện tại cho
nên nói trước, Ý xứ chọn lấy cảnh  không quyết định cho nên nói sau,
nghĩa là dùng ba đời và pháp vô vi, hoặc chung-hoặc riêng làm nơi chọn
lấy; trong năm Xứ trước thì bốn Xứ trước nhất định chọn lấy sắc đã tạo
ra cho nên nói trước, Thân xứ chọn lấy cảnh không quyết định cho nên
nói sau, nghĩa là dùng Sắc có thể tạo ra và sắc đã tạo ra, hoặc chung-
hoặc riêng làm nơi chọn lấy; trong bốn xứ trước đối vớ cảnh đã chọn lấy
tuy xa mà nhanh chóng sáng tỏ thì nói trước, ngược lại với tướng này thì
nói sau. Dựa vào thứ tự trước sau của sáu Xứ bên trong mà nói, sáu Xứ
bên ngoài theo thứ tự cũng như vậy.
Lại nữa, dựa vào Xứ trên-dưới theo thứ tự mà nói, nghĩa là trong
một thân thì Nhãn xứ là cao nhất , Nhĩ xứ lần lượt xuống thấp, Tỷ xứ
lần lượt thấp hơn, Thiệt xứ lần lượt thấp xuống, Thân phần nhiều ở dưới
thấp, Ý không có phương hướng nơi chốn cho nên nói cuối cùng Dựa
vào thứ tự trước sau của sáu X ứ bên trong mà nói, sáu Xứ bên ngoài
nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, dựa vào thứ tự lễ nghi gặp nhau lần lượt chuyển đổi của
các hữu tình, cho nên đưa ra cách nói này. Nghĩa là lúc gẵp nhau, trước
tiên cùng gặp mặt nhau, tiếp theo c huyện trò qua lại, tiếp theo dâng
tăng hương hoa, tiếp heo bày ra ăn uống, tiếp theo trao cho đồ nằm
mịn màng tuyệt với, vì vậy cuối cùng vừa lòng hợp ý với nhau, cho nên
mười hai Xứ theo thứ tự như vậy.


„
408 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA