A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 74

Việt dịch

QUYỂN 74

LUẬN VỀ THẬP MÔN (Phần 4)

Hỏi: Về sao kiến lập Nội xứ và Ngoại xứ, vì dựa vào Pháp hay
vì dựa vào Ngã? Giả sử như vậy thì c ó gì sai? Cả hai đều có sai lầm.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu dựa  vào pháp thì pháp không có tác
dụng, ở trong tất cả các pháp không có tác dụng, tại sao kiến lập Nội
xứ và Ngoại xứ? Nếu dựa vào Ngã thì Ngã không có thật tánh, làm sao
dựa vào Ngã mà kiến lập Nội xứ và Ngoại xứ?
Đáp: Chỉ dựa vào pháp mà ki ến lập nhưng không phải là tất cả,
nghĩa là sáu thức thân là nơi nương tựa của pháp nhiễm-tịnh. Nếu làm
sở y cho sáu thức thì gọi là Nội xứ, làm sở duyên thì gọi là Ngoại xứ,
cho nên dựa vào pháp mà kiến lập tên gọi Nội xứ và ngoại xứ. Lại nữa,
nếu pháp là căn thì kiến lập làm Nội xứ, nếu pháp là nghĩa của căn thì
kiếp lập làm Ngoại xứ. Lại nữa, n ếu pháp là có cảnh thì kiến lập làm
Nội xứ, nếu pháp là cảnh thì kiến lập làm nữa, nếu pháp là có cảnh thì
kiến lập làm Nội xứ, nếu pháp là ca ûnh thì kiến lập làm Ngoại xứ. Có
người nói: Dựa vào Ngã mà kiến lập Nội  xứ và Ngoại x ứ, Ngã tức là
tâm, bởi vì Ngã chấp nương tựa, c ho nên ở trên tâm này tạm thời kiến
lập tên gọi của Ngã. Như trong Kinh nói:
“Bởi vì khéo léo điều phục Ngã, người trí được sinh lên cõi trời,
Cần phải khó léo điều phục tâm, tâm điều hòa có thể khiến vui”.
Đã khéo léo điều phục tâm tức là khéo léo điều phục Ngã, cho
nên biết trên tâm tạm thời làm Ngoại xứ. Nhưng tên gọi của Nội-Ngoại
không phải là viên thành thật, nghĩa là đối với Ngã là Nội thì đối với
nơi khác gọi là Ngoại, đối với Ngoại thì đối với nơi khác gọi là Nội, mà
tạm thời dựa vào một loại để kiến lập Nội-Ngoại chứ không phải là tên
gọi, không phải là không quyết định.
Như trong kinh nói: “Tỳ kheo các ông, đối với sáu xứ bên   trong
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 74 409  
www.daitangkinh.org  
nên nhận biết đúng như thật”.
Hỏi: Đối với sáu xứ bên ngoài cũng cần phải nhận biết đúng như
thật, tại sao Đức Thế Tôn chỉ khuyên nhủ nhận biết xứ bên trong?
Đáp: Bởi vì Đức Thế Tôn múon khiến cho các hàng đệ tử Thủ uẩn
Tĩnh lự nhiều đối với Nôi môn, như trong kinh nói: “Tỳ kheo các ông,
nên quán xét căn bên trong chứ không nên duyên theo bên ngoài”. Lại
nữa, Đức Thế Tôn muốn khiến cho các hàng đệ tử Thủ uẩn tĩnh lự bên
trong không có gì tăng thêm, như trong Kinh nói: “Tỳ kheo các ông, nên
Thủ uẩn định bên trong đừng tùy tiện  tăng thêm Thường-lạc-ngã-tịnh;
Tỳ kheo các ông, nên Thủ uẩn định bên trong quán sát đúng như thật,
các hành vô thường-khổ-không-vô ngã-nhân-tập-sinh-duyên, nhờ vào
tám loại hành tướng của Thánh tuệ này, đối với tất cả mọi lúc cần phải
quán xét các Hữu”. Lại nữa, Đức Thế Tôn muốn khiến cho các hàng
đệ tử Thủ uẩn tập Tĩnh lự bất cọng đối với bên trong, như Đức Thế Tôn
nói: “Tỳ kheo các ông, cần phải Thủ uẩn định bên trong chứ không nên
Thủ uẩn tập các Tĩnh lự giống nhau, đó là thô-khổ-chướng-tĩnh-diệu-lý-
quán. Tỳ kheo các ông, nên Thủ uẩn định bên trong, nghĩa là cần phải
Thủ uẩn tập tĩnh lự bất cọng, qua ùn sát các Hữu như căn bệnh-như ung
nhọt-như mũi tên làm cho não hại , vô thường-Hữu-Khổ là không-vô
ngã. Do tám loại gậy Tầm-Tư thù th ắng này, có năng lực phá hủy tất
cả Hữu sinh”. Lại nữa, trong kinh này nói: “Chỉ thường xuyên quán sát
sáu Xứ bên trong”. Bởi vì bên trong là nơi nương của bên ngoài, cho
nên cũng khuyên nhủ quán sát bên trong. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì có
Ngã cho nên liền có Ngã sở, có Ng ã kiến cho nên có Ngã sở kiến, có
năm Ngã kiến cho nên có mười lăm Ngã sở kiến, có Ngã chấp cho nên
có Ngã sở chấp, có Ngã si cho nên có Ngã sở si, có Ngã ái cho nên có
Ngã sở ái, vì nuôi dưỡng Ngã bên trong cầu tìm vật dụng cung cáp bên
ngoài. Lại nữa, Đức Thế Tôn muốn khiến cho các hàng đệ tử trước tiên
Thủ uẩn Niệm trú đối với Nội pháp, nghĩa là người Thủ uẩn hành trước
tiên duyên theo Nội pháp Thủ uẩn tập Niệm trú, đã thành tựu đầy đủ
rồi mới duyên theo bên ngoài. Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho
nên Đức Thế Tôn chỉ khuyên nhủ nhận biết bên trong.
Như trong kinh nói: “Có sáu nội xứ”. Trong kinh lại nói: “Có sáu
xúc xứ”.
Hỏi: Hai loại sáu Xứ này có gì sai biệt?
Đáp: Hoặc có người nói: “Hai loại này không có sai khác. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì sáu Nội xứ tức là sáu xúc xứ, sáu Xúc xứ tức là sáu
Nội xứ, thanh tuy có khác mà nghĩa không có sai khác”. Lại có   người
410 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
nói: “Cũng có sai biệt, đó là ên gọi chính là sai biệt, bởi vì gọi là sáu xứ
bên trong-gọi là sáu xúc xứ”.
Lại nữa, các Đồng phần thì gọi là sáu Xúc xứ, pháp không thể
sinh gọi là sáu Nội xứ. Lại nữa, có tác dụng của nghiệp thì gọi là sáu
Xúc xứ, không có tác dụng của nghiệp thì gọi là sáu nội xứ; hoặc đưa ra
cách nói này: Các pháp hiện tại thì gọi là sáu Xúc xứ, pháp quá khứ-vị
lai thì gọi là sáu nội xứ. Lại nữa, các pháp đã sinh thì gọi là sáu xúc xứ,
pháp chưa ngừng sinh thì gọi là sáu Nội xứ; hoặc đưa ra cách nói này:
Quá khứ hiện tại gọi là sáu Xúc xứ, vị lai gọi là sáu Nội xứ. Lại nữa,
tâm-tâm sở pháp chính thức tựa vào  nhau thì gọi là sáu Xúc xứ, tâm-
tâm sở pháp không chính thức tựa vào nhau, chỉ do không mà chuyển thì
gọi là sáu Nội xứ. Lại nữa, sáu xứ như nhãn… làm nghĩa sở y của Xúc
thì gọi là sáu Xúc xứ, làm nghĩa sở y của tâm-tâm sở pháp khác thì gọi
là sáu Nội xứ. Hiếp Tôn giả nói: “Tự thâu nhiếp ảnh của sáu xứ như
nhãn.. gọi là sáu xứ bên trong hữu ong, nếu có những tác động thì gọi là
sáu Xúc xứ; như bát của Tỳ kheo, nếu nói tự tánh thì chỉ gọi là bát, lúc
Tỳ kheo sử dụng thì gọi là bát của  Tỳ kheo”. Tôn giả Vọng Mãn đưa
ra nói như vậy. “Tự Thể của sáu Xứ như nhãn… gọi là sáu Xứ bên trong
hữu ong, nếu làm sở y cho Xúc thì gọi là sáu Xúc xứ; như bát bơ bằng
thép, nếu nói tự Thể thì chỉ gọi là bát thép, nếu lúc chứa đầy bơ thì gọi
là bát bơ bằng thép”.
Hỏi: Sáu Xứ như nhãn… cũng làm nơi  nương tựa của Thọ…, vì sao
chỉ gọi là Xúc xứ chứ không gọi là Thọ Xứ..?
Đáp: Cũng nên nói là Thọ xứ… mà không đưa ra cách nói này, thì
nên biết nghĩa này có khác. Lại n ữa, trong kinh nêu ra pháp hơn hẳn
bao gồm hiển bày pháp yếu kém, nghĩa là ở trong tất cả tâm-tâm sở
pháp, xúc là pháp thù thắng nhất, nếu nói xúc xứ thì nên biết bao gồm
hiển bày tên gọi của Thọ xứ…. Lại nữa, tâm-tâm sở pháp lấy xúc làm
mạng, do xúc mà duy trì-do Xúc mà khiến cho phát sinh, bởi vì lực của
Xúc mà có thể hiện rõ trước mắt, cho nên gọi là xúc xứ. Nghĩa là tâm-
tâm sở đối với cảnh tản mác khắp nơi, do xúc thâu nhiếp giữ gìn làm
cho được hòa hợp. Vả lại, nếu không có xúc thì các tâm-tâm sở sẽ giống
như xác chết không thể nào tiếp xú c, đối với cảnh sở duyên của mình
đều do lực của xúc mà có tác dụng của cảnh tiếp xúc; như có mạng Căn
thì thân có thể cảm nhận xúc chạm, vì vậy nhãn… chỉ gọi là Xúc xứ.
Như trong Kinh nói: “Sáu Nội xứ gọi là bờ bên này, sáu Ngoại xứ
gọi là bờ bên kia”.
Hỏi: “Sáu Nội xứ-ngoại xứ và bở bên này-bên kia, có gì tương tự
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 74 411  
www.daitangkinh.org  
mà đưa ra cách nói này?
Đáp: Làm sở y-sở duyên cho tâm-tâm sở, có gần-có xa tựa như bờ
bên này-bên kia, cho nên đưa ra cách nói này. Như hai bên bờ sông, gần
thì gọi là bên này, xa thì gọi là bên kia. Như vậy sáu xứ cùng với tâm-
tâm sở, làm sở y là gần cho nên như bờ bên này, làm sở duyên là xa cho
nên như bờ bên kia. Lại nữa, tâm-tâm sở này bắt đầu tiến vào rồi vượt
qua như bờ bên na-bên kia, cho nên đưa ra cách nói này. Như các hữu
tình, bắt đầu tiến vào nơi dòng sông gọi là bờ bên này, đã vượt qua nơi
dòng sông gọi là bờ bên kia. Như vậy cùng với tâm-tâm sở pháp, làm sở
y thì như bắt đầu tiến vào cho nên gọi  là bờ bên này, làm sở duyên thì
như đã vượt qua cho nên gọi là bờ bên kia, vì vậy. Nội xứ và Ngoại xứ
gọi là bờ bên này-bên kia. Lại nữa, trong kinh nói tịch diệt Niết-bàn gọi
là bờ bên kia, Niết-bàn chỉ là do ng oại xứ thâu nhiếp đã gọi là bờ bên
kia, cho nên sáu Xứ bên trong có được tên gọi là bờ bên này. Như trong
kinh nói: “Tát-ca-da-sinh là bờ bên na øy, tát-ca-da diệt là bờ bên kia”.
Tát-ca-da ấy chính là sinh tử, ở trong sinh tử thì sáu nội xứ là hơn hẳn,
cho nên sáu nội xứ có được tên gọi là bờ bên này; sáu Nội xứ đã gọi là
bờ bên này, cho nên sáu Ngoại xứ có được tên gọi là bờ bên kia.
Hỏi: Đúng này pháp nào giống nh ư dòng sông, mà nói sáu Nội
xứ-Ngoại xứ như bờ bên này-bên kia?
Đáp: Bởi vì tâm-tâm sở pha ùp giống như dòng sông, cho nên Nội
xứ-Ngoại xứ giống như bờ bên này-bên kia. Như có vật theo dòng sông
chảy xiết trôi giữa hai bờ, vật  hữu tình cùng hướng về biển rộng; tâm-
tâm sở pháp cũng lại như vậy, trôi nổi do Nội xứ-ngoại xứ thâu nhiếp,
hữu tình cùng hướng về biển rộng của sinh lão bệnh tử.
Hỏi: Ở giữa dòng sông này thì cái gì làm thuyền bè?
Đáp: Tám chi Thánh đạo giống như có thuyền bè, là nơi nương
tựa của trăm ngàn chúng sinh, t ừ bờ bên này của dòng sông vượt qua
đến bờ bên kia, tùy ý dạo chơi khắp nơi. Như vậy vô lượng vô biên hữu
tình nương tựa vào Thánh đạo, từ bờ bên này là sinh tử đến bờ bên kia
là Niết-bàn, tự tại dạo chơi thưởng thức, cho nên tám Thánh đạo giống
như thuyền bè.
Như trong kinh nói: “Có tám Thắng xứ, có mười Biến xứ”.
Hỏi: Tám và mười loại ấy cũng đã gọi là Xứ, tại sao chỉ có mười
hai xứ?
Đáp: Tám và mười loại ấy đều thâu nhiếp ở trong mười hai xứ
này, nghĩa là tự tánh của nó cùng có tương ưng tức là Ý xứ-Pháp xứ này
thâu nhiếp.
412 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Như trong kinh nói: “Có bốn xứ vô Sắc, đó là không vô biên xứ,
thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ”.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn đối với bốn vô Sắc dùng thanh Xứ   để
nói?
Đáp: Vì phá bỏ cái chấp giải thoát của ngoạ i đạo, nghĩa là các
ngoại đạo chấp bốn vô Sắc là bốn Niết-bàn:
1. Chấp không vô biên xứ gọi là Niết-bàn vô thân.
2. Chấp Thức vô biên xứ gọi là Niết-bàn Vô biên ý.
3. Chấp vô sở hữu xứ gọi là Niết-bàn Tịnh tụ.
4. Chấp Phi tưởng phi phi tưởng xứ gọi là Niết-bàn Thế gian Tùy-
đổ-ba.
Vì phá bỏ chấp trước Niết-bàn của ngoại đạo như vậy, cho nên
nói bốn Vô Sắc gọi là nơi sinh chứ không phải là giải thoát thực sự, giải
thoát thực sự thì mới` gọi là Niết-bàn.
Như trong kinh nói: “Lại có hai xứ:
1. Vô tưởng hữu tình xứ.
2. Phi tưởng phi phi tưởng xứ”.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn nói đến hai Xứ này?
Đáp: Vì phá bỏ cái tướng giải thoa ùt của ngoại đạo, nghĩa là các
ngoại đạo đối với hai xứ này khởi lên cái tưởng về giải thoát, vì phá bỏ
cái tưởng ấy cho nên Đức Phật nói hai xứ này gọi là nơi sinh chứ không
phải là giải thoát thực sự.
Lại nữa, vì phá bỏ cái tưởng không trở lại của ngoại Đạo, nghĩa
là các ngoại đạo đối với hai Xứ này khởi lên cái tưởng không trở lại. Vì
phá bỏ cái tưởng ấy cho nên Đức Phật nói hai xứ này gọi là nơi lui sụt
trở lại, nghĩa là ở nơi ấy mất đi lui sụt trở lại các cõi-các nẽo-các sinh
loại, lưu chuyển trong sinh tử không có hạn lỳ chấm dứt.
Lại nữa, vì phá bỏ cái tưởng không tan hoại của ngoại đạo, nghĩa
là các ngoại đạo chấp ha i xứ này là giải thoát thực sự không còn tan
hoại, vì phá bỏ cái chấp ấy cho nên Đức Phật nói hai xứ này là nơi tan
hoại, nghĩa là từ nơi ấy mất đi rồi  phân tán hướng về các cõi-các nẽo-
các sinh loại-lưu chuyển trong sinh tử không có hạn kỳ chấm dứt. Nếu
từ cõi trời Vô tướng hữu tình mất đi  thì quyết định tan hoại rơi vào cõi
Dục mà thọ sinh; nếu từ Phi tưởng phi phi tưởng xứ mất đi, không phải
là Thánh thì tan hoại rơi vào địa dưới mà thọ sinh.
Lại nữa, quán xét hai xứ này có thọ lượng lâu dài, các ngoại đạo
đều chấp là giải thoát; chỉ là nơi th ọ sinh của các dị sinh có thọ lượng
lâu dài, không có nơi nào vượt quá cõi trời Vô tưởng, nghĩa là thọ lượng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 74 413  
www.daitangkinh.org  
của cõi ấy là năm trăm Đại kiếp; nơi thọ sinh của tất cả hữu tình có thọ
lượng lâu dài, không có nơi nào vượt  quá Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
nghĩa là thọ lượng nơi ấy là tám vạn Đại kiếp. Vì loại trừ cái chấp giải
thoát này của ngoại đạo, cho nên Đức Phật nói hai xứ này gọi là nơi sinh
chứ không phải là thực sự giải thoát.
Lại nữa, Đức Phật ở nơi khác dùng hai tên gọi mà nói:
1. Gọi là hữu tình cư.
2. Gọi là Thức trú.
Đối với hai xứ này cũng nói đến hai tên gọi:
1. Gọi là Hữu tình cư.
2. Gọi là Xứ.
Vì vậy, đối với hai xứ này dùng thanh xứ mà nói, nghĩa là nơi thọ
sinh.
Lại nữa, Đức Phật nói các Thức trú nhất định là hữu tình cư.   Có
Hữu tình cư mà không phải là Thức trú, nghĩa là hai Xứ này hiển bày rõ
ràng chứ không phải là không có Xứ này, cho nên nói tên gọi là Xứ, tức
là nghĩa về nơi cư trú của hữu tình.
Như trong Kinh nói: “ Tôn giả Xá-lợi-tử đi đến nơi Đức Phật thưa
lời như vậy: Thưa Đại đức Thế Tôn! Thi thiết các Xứ là không có gì cao
hơn, đó là mười hai Xứ thâu nhiếp tất cả các pháp. Đây là trí kiến của
Đức Thế Tôn chứ không có trí kiến nào khác, vượt qua trí kiến này lại
không có pháp nào thấy biết. Nếu có Sa-môn, Bà la môn… hiểu rõ pháp
vượt quá Đức Thế Tôn thì điều này không bao giờ có”.
Hỏi: Tôn giả Xá-lợi-tử làm sao c ó thể biết mười hai xứ này thâu
nhiếp tất cả các pháp, mà ca ngợi Đức Phật rằng hti thiết các xứ là
không có gì cao hơn?
Đáp: Nhờ vào giáo thuyết cho nê n biết, nghĩa là Xá-lợi-tử đạt
được bốn chứng tịnh, đối với pháp mà Đức Phật đã nói quyết định tin
nhận, đã từng nghe Đức Thế Tôn nói mười hai xứ thâu nhiếp tất cả các
pháp, do vậy mà biết được.
Hỏi: Tôn giả Xá-lợi-tử đối với mười hai xứ chỉ có trí về giáo thuyêt
chứ không có trí về chứng đắc chăng?
Đáp: Cũng có trí về chứng đắc, ng hĩa là Xá-lợi-tử đối với mười
hai xứ cũng có năng lực chứng biết từng Xứ một không trái ngược.
Hỏi: Đức Phật và Xá-lợi-tử đối với mười hai xứ, đều có năng lực
chứng biết từng xứ một không trái ngược, vậy thì Đức Phật và Xá-lợi-tử
có gì sai biệt?
Đáp: Đức Phật có năng lực đối với pháp của mười hai xứ này,
414 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
chứng biệt tự tướng, và cọng tướng của  từng xứ một; Tôn giả Xá-lợi-
tử đối với pháp pháp của mười hai xứ này, chỉ có năng lực chứng biết
cọng tướng của từng Xứ một, đối với tự tướng của nó chưa có năng lực
chứng biết đúng như thật theo từng X ứ một, nghĩa là có vô lượng các
Xứ sai biệt, đều thâu nhiếp vào trong mười hai xứ này, mà Xá-lợi-tử
cần phải có người khác biểu hiện rõ ràng, thì mới có thể biết được. Lại
nữa, Tôn giả Xá-lợi-tử đối với mười ahi Xứ mà chứng biết từng xứ một
là do người khác dạy bảo dẫn dắt; Đức Phật đối với mười hai Xứ, chứng
biết từng Xứ một đều do năng lực tự mình giác ngộ chứ không nhờ vào
người khác dạy bảo.
Lại nữa, Đức Phật đối với mười hai Xứ. có đủ Nhất thiét trí-Nhất
thiết chủng trí; Tôn giả Xá-lợi-tử đối với mười hai Xứ chỉ có Nhất thiết
trí, không có nhất thiết chủng trí. La ïi nữa, Đức Phật đối với mười hai
xứ không dựa vào sáu Thức mà có năng lực chứng biết chỉ có như vậy;
Tôn giả Xá-lợi-tử đối với mười hai xứ, cần phải dựa vào sáu Thức mới
có thể chứng biết chỉ có như vậy. Nghĩa là Xá-lợi-tử dấy lên ý niệm như
vậy: “Tất cả Thức thân chỉ có sáu loại Thức thân chắc chắn có sở y-sở
duyên, sở y-sở duyên này chắc chắn có mười hai, cho nên mười hai Xứ
không tăng-không giảm”.
Lại nữa, Tôn giả Xá-lợi-tử t uy đối với mười hai Xứ chứng biết
từng xứ một, mà cần phải tư duy trước  về pháp mà Đức Phật đã nói,
nghĩa là trước tiên Đức Phật nói về tên gọi của mười hai xứ, sau đó tùy
theo tên gọi này mà phân biệt từ ng xứ một. Đức Phật Tôn phân biệt
mười một Xứ rồi, lúc ấy Xá-lợi-tử ấy lên ý nghĩ như vậy: “Mười một xứ
trước đã không thâu nhiếp thì pháp nhất định phải thâu nhiếp ở tại Pháp
xứ cuối cùng”. Vì vậy thưa rõ lời  này: “Thưa Đại đức Thế Tôn! Thi
thiết các các xứ là không có gì cao hơn, đó là mười hai xứ thâu nhiếp tất
cả các pháp”. Bởi vì Đức Thế T ôn chứng biết tướng của mười hai xứ,
không do tư duy về giáo thuyết của người khác đã nói; Xá-lợi-tử tuy có
năng lực chứng biết về tướng của mười hai xứ, mà so với trí Phật thì có
sai biệt rất nhiều, cho nên tôn xưng Đức Phật là Vô Thượng Tôn.
Năm  Uẩn,  đó  là  Sắc  uẩn-Thọ  uẩn-Tưởng  uẩn-hành uẩn-thức
uẩn.

Hỏi: Vì sao soạn ra phần  luận này?
Đáp: Vì phân biệt rộng về nghĩa trong kinh. Nghĩa là trong   kinh
nói: “Có năm Uẩn, đó là Sắc ua ån cho đến Thức uẩn”. Tuy nói như vậy
mà không giải thích rộng ra, kinh là nơi nương tựa căn bản của lậu này,
kinh ấy không giải thích thì nay cần phải giải thích, cho nên soạn ra
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 74 415  
www.daitangkinh.org  
phần luận này.
Hỏi: Sắc uẩn là thế nào?
Đáp: Như trong kinh nói: “Các sắc vốn có đều là bốn Đại chủng
và do bốn Đại chủng tạo ra”. Kinh khác  lại nói: “Thế nào làSắc uẩn?
Đó là các sắc vốn có, hoặc quá khứ- hoặc vị lai-hoặc hiện tại, hoặc
trong, hoặc ngoài, hoặc thô-hoặc tế, hoặc kém-hoặc hơn, hoặc xa-hoặc
gần. Như vậy tất cả tóm lược làm thành một tụ gọi là Sắc uẩn, cho đến
Thức uẩn nói rộng ra cũng như vậy”. Trong A-tỳ-đạt-ma đưa ra cách nói
này: “Thế nào là Sắc uẩn? Đó là mười Sắc xứ và sắc do Pháp xứ thâu
nhiếp, thì gọi là sắc uẩn”.
Hỏi: Ba nơi nói như vậy thì nghĩa có gì khác nhau?
Đáp: Đều vì ngăn chặn tông chỉ của người khác đã nói.
Hỏi: Như trong kinh nói: “Các sắc vốn có đều là bốn Đại chủng và
bốn Đại chủng tạo ra”. Đây là ngăn chặn tông chỉ nào đã nói?
Đáp: Đây là ngă chặn luận thuyết của Giác Thiên…, nghĩa là Đức
Phật quán sát trong đời vị lai, có Giác Thiên… sẽ đưa ra cách nói này:
Ngoài bốn Đại chủng không có sở tạo sai khác. Vì ngăn chặn ý đó cho
nên đưa ra cách nói này: Các sa éc vốn có đều là bốn Đại chủng và do
bốn Đại chủng tạo ra. Hiển bày Đại chủng có sắc được tạo ra.
Hỏi: Kinh khác lại nói: Các sắc vốn có, hoặc quá khứ-hoặc vị lai-
hoặc hiện tại, cho đến nói rộng ra”. Đa ây là ngăn chặn tông chỉ nào đã
nói?
Đáp: Đây là ngăn chặn ngoại đạo đa õ nói, nghĩa là thời Đức Phật
tại thế có ngoại đạo xuất gia tên gọi là Trượng kế, bác bỏ không có quá
khứ-vị lai. Vì ngăn chặn ý đó cho nên Đức Thế Tôn nói các sắc vốn có
hoặc quá khứ-hoặc vị lai-hoặc hi ện tại, cho đến nói rộng ra. Hiển bày
có sắc quá khứ-vị lai….
Hỏi: trong A-tỳ-đạt-ma đưa ra l ời nói như vậy: “Thế nào là Sắc
uẩn? Đó là mười Sa éc xứ và sắc do pháp xứ  thâu nhiếp”. Đây là ngăn
chặn tông chỉ nào đã nói?
Đáp: Đây là ngăn chặn luận thuyết của phái Thí Dụ, nghĩa là phái
Thí Dụ bác bỏ không có sắc do Pha ùp xứ thâu nhiếp. Điều này Tôn giả
Pháp Cứu cũng nói: “Các sắc vốn có đều là sở y-sở duyên của năm
Thức thân, làm sao là sắc mà khô ng phải là sở y-sở duyên của năm
Thức thân?” vì ngăn chặn ý đó cho nên đưa ra cách nói này: Thế nào là
Sắc uẩn? Đó là mười Sắc xứ và sắc do Pháp xứ thâu nhiếp.
Hỏi: Nếu các sắc do Pháp xứ tha âu nhiếp là thật có, thì Tôn giả
Pháp Cứu đã nói nên thông hiểu thế nào?
416 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Đáp: Không nhất định phải thông hiểu, bởi vì không phải là trong
ba Tạng. Nếu nhất định phải thông hiểu thì nên sửa lại cách nói ấy, các
sắc vốn có đều là sở y của năm Thức và sở duyên của sáu Thức, sắc do
Pháp xứ thâu nhiếp tuy không phải là sở y-sở duyên của năm Thức, mà
là sắc do sở duyên của ý thức thâu nhiếp. Lại nữa, sắc do Pháp xứ thâu
nhiếp dựa vào bốn Đại chủng mà được sinh khởi, vì vậy từ sở y mà nói
là ở trong sở duyên của Thân thức, cho nên Tôn giả ấy nói cũng không
sai.
Hỏi: Thọ uẩn là thế nào?
Đáp: Sáu Thọ của thân, nghĩa là nhãn xúc mà sinh ra Thọ, cho
đến Ý xúc mà sinh ra Thọ. Trong kinh và A-tỳ-đạt-ma đều đưa ra cách
nói này.
Hỏi: Tưởng uẩn là thế nào?
Đáp: Sáu Tưởng của thân, nghĩa là nhãn xúc mà sinh ra Tưởng,
cho đến Ý xúc mà sinh ra Tưởng. Trong kinh và A-tỳ-đạt-ma đều đưa
ra cách nói này.
Hỏi: Hành uẩn là thế nào?
Đáp: Trong kinh nói đây là sáu Tư  của thân, nghĩa là Nhãn xúc
mà sinh ra Tư, cho đến Ý xúc mà sinh ra Tư. Trong A-tỳ-đạt-ma nói
Hành uẩn này tóm lược có hai loại,  đó là tương ưng hành và bất tương
ưng hành, cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn ở trong Hành uẩn tương ưng-bất tương
ưng, chỉ nói đến Tư là Hành uẩn chứ không phải là Hnàh khác?
Đáp: Tư ở trong pháp thi thiết Hành uẩn là đứng đầu bậc nhất, Tư
có thể dẫn dắt-thâu nhiếp-nuôi lớn các Hành, cho nên Đức Phật chỉ nói
đến Tư; như Ái trong pháp thi thiết Tập đế là đứng đầu bậc nhất, Ái có
thể dẫn dắt-thâu nhiếp-nuôi lớn các Tập, cho nên Đức Phật chỉ nói về
Ái. Lại nữa, tạo tác hữu vi cho nên gọi là Hành; Tư là tánh tạo tác, pháp
khác thì không như vậy, cho nên Đức Phật chỉ nói Tư là Hành uẩn.
Hỏi: Thức uẩn là thế nào?
Đáp: Sáu Thức của thân, nghĩa là Nhãn thức cho đến Ý thức.
Trong kinh và A-tỳ-đạt-ma đều đưa ra cách nói này.
Như vậy gọi là bổn tánh tướng phần -tự Thể ngã vật-tự tánh của
các uẩn.
Đã nói về tự tánh, nay sẽ nói đến nguyên cớ.
Hỏi: Vì sao gọi là Uẩn, uẩn là nghĩa gì?
Đáp: nghĩa về tụ là nghĩa của uẩn, nghĩa về hợp là nghĩa của Uẩn,
nghĩa về tích là nghĩa của Uẩn, nghĩa về lược là nghĩa của Uẩn. Nếu thi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 74 417  
www.daitangkinh.org  
thiết về thời gian thì thi thiết về uẩn, nếu nhiều tăng ngữ thì tăng ngữ
về uẩn.
Nghĩa về tụ là nghĩa của uẩn, nghĩa là các sắc vốn c ó, hoặc quá
khứ-hoặc vị lai-hoặc hiện tại, nói rộng ra cho đến hoặc xa, hoặc gần.
Như vậy tất cả tổng hợp làm thành một  tụ kiến lập làm sắc uẩn. Cho
đến Thức uẩn có nghĩa về tụ cũng như vậy.
Nghĩa về hợp là nhgiã của Uẩn, nghĩa là các sắc vốn có, hoặc quá
khứ, hoặc vị lai-hoặc hiện tại, nói rộng ra cho đến hoặc  xa-hoặc gần.
Như vậy tất cả tổng hợp làm thành  một tập hợp kiến lập làm Sắc uẩn.
Cho đến Thức uẩn có nghĩa về hợp cũng như vậy.
Nghĩa về tích là nghĩa của Uẩn, như các loại đồ vật tổng hợp làm
thành một tập hợp kia lập làm Sắc uẩn. Cho đến Thức uẩn có nghĩa về
tích cũng như vậy.
Nghĩa về lược là nghĩa của Uẩn, nghĩa là các sắc vốn có, hoặc quá
khứ-hoặc vị lai-hoặc hiện tại, nói rộng ra cho đến hoặc  xa-hoặc gần.
Như vậy tất cả tổng hợp lược bớt một xứ kiến lập làm Sắc uẩn. Cho đến
Thức uẩn có nghĩa về lược cũng như vậy.
Hỏi: Các sắc quá khứ-vị lai-hiện tại có thể lượt bớt tích  tụ
chăng?
Đáp: Tuy không có thể lượt bớt tích tụ của Thể ấy, mà có thể lược
bớt tích tụ của tên gọi ấy, cho đến Thức uẩn nên biết cũng như vậy.
Hỏi: Nếu như vậy thì vô vi cũng phải kiến lập Uẩn, bởi vì tên gọi
của các vô vi có thể lượt bớt tích tụ?
Đáp: Các pháp hữu vi có tác dụng cho nên có nghĩa lược bớt tích
tụ, tuy Thể có lúc không thể lược bớt tịch tụ, mà lược bớt tích tụ của tên
gọi ấy kiến lập các Uẩn như Sắc; các pháp vô vi không có tác dụng cho
nên không có nghĩa lược bớt tích tụ, tuy c ó thể lược bớt tích tụ của tên
gọi ấy, mà không có thể kiến lập làm ua ån. Nếu thi thiết về thời gian
thì thi thiết về Uẩn, nghĩa là Sắc uẩn có thể thi thiết có ba đời, cho đến
Thức uẩn cũng có thể thi thiết bởi vì có ba đời. Nếu nhiều tăng ngữ thì
tăng ngữ về Uẩn, như nhiều tài vật gọi là Uẩn tài vật, nhiều thóc đậu
gọi là Uẩn thóc đậu, nhiều quạn lính gọi là Uẩn quân lính, tuy rất nhiều
người không chồng vai lên nhau, mà cùng chung một công việc cho nên
gọi là quạn lính. Như vậy các cực vi của sắc như câu-chi, na-dữu-da…
tuy cách xa nhau mà bởi vì giống nhau cho nên hợp lại kiến lập làm Sắc
uẩn; cho đến Thức uẩn có vô lượng sát-na tuy cách xa nhau, mà bởi vì
giống nhau cho nên hợp lại kiến lập làm Thức uẩn.
Hỏi: Nếu nhiều tăng ngữ là tăng ngữ về Uẩn, thì đó là có một cực
418 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
vi gọi là Sắc uẩn hay không?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Không phải là một cực vi có
thể kiến lập Sắc uẩn, nếu kiến lập Sắc  uẩn thì cần phải nhiều cực vi.
Lại có người nói: Bởi vì mỗi một cực vi có tướng của Uẩn, cho nên cũng
có thể phân biệt kiến lập là Sắc uẩn, nếu một cực vi không có tướng của
Sắc uẩn, thì tụ tập rất nhiều cũng sẽ không phải là Uẩn. Các Luận sư
A-tỳ-đạt-ma nói: “nếu quán sát Uẩn là giả tạm thì nên đưa ra cách nói
này: Một cực vi là phần ít của một Giới-một xứ-một Uẩn. Nếu không
quán sát Uẩn là giả tạm thì nên đưa ra cách nói này: Một cực vi là một
Giới-một Xứ-một Uẩn. Như người ở tên đống thóc lấy một hạt thóc,
người khác hỏi rằng ông lấy nơi nào? người ấy nếu quan sát đống thóc
thì nên đưa ra lời Đáp này: Tôi lấy một hạt thóc ở tại đống thóc. Nếu
không quan sát đống thóc thì sẽ đưa ra lời Đáp này. Tôi đang gom thóc.
Cho đến Thức uẩn trong mỗi một sát-na, hỏi-Đáp cũng như vậy.
Như vậy, đã giải thoát về tên gọi chung của các uẩn, nay cần phải
phân biệt về thứ tự của các uẩn.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn trước tiên nói đến Sắc uẩn, cho đến cuối
cùng nói về Thức uẩn?
Đáp: Bởi vì tùy thuận văn từ mà giải thích biểu hiện về tướng. Lại
nữa, bởi vì tùy thuận với pháp theo  thứ tự người nói-người tiếp nhận-
người giữ gìn. Lại nữa, bởi vì tùy thuận với pháp theo thứ tự người nói-
người tiếp nhận-người giữ gìn. Lại nữa , bởi vì tùy thuận với pháp theo
thứ tự thô-tế, nghĩa là trong năm Uẩn thì Sắc uẩn là thô nhất cho nên
Đức Phật nói trước, ở trong bốn Ua ån thì Thọ uẩn là khô nhất cho nên
nói tiếp sau Sắc.
Hỏi: Bốn Uẩn như Thọ không có p hương xứ-không có hình chất,
làm sao có thể nói là có thô-có tế?
Đáp: Tuy không có phương xứ-không có hình chất, mà dựa vào
hành tướng để kiến lập tên gọi thô-tế. Như thế gian có nói: Tay chân
tôi đau, đầu bụng tôi đau, thân thế tôi đau. Đau chính là Thọ, bởi vì Thọ
giống như Sắc có thể thi thiết, c ho nên đối với Uẩn không có sắc nói
Thọ là thô nhất. Ở trong ba Uẩn thì Tưởng là thô nhất, các Tưởng về
nam- nữ… dễ dàng biết rõ, cho nên nói tiếp sau Thọ. Ở trong hai Uẩn thì
Hành uẩn là tướng thô, các tướng về tham-sân-si… dễ dàng nhận biết,
cho nên nói tiếp sau Tưởng. Thức uẩn la ø vi tế nhất, chọn lấy toàn bộ
tướng của cảnh, khó nhận biết rõ ràng cho nên nói sau cùng.
Lại nữa, từ vô thỉ đến nay nam-nữ đối với sắc lại yêu thích nhau
cho nên trước tiên nói về Sắc; trải qua Sắc mà yêu thích nhau do tham
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 74 419  
www.daitangkinh.org  
cảm nhận về vị cho nên tiếp theo nói đến Thọ; tham cảm nhận vị này
do ý tưởng điên đảo cho nên tiếp theo nói đến Tưởng; ý tưởng điên đảo
này do phiền não sinh khởi cho nên tiếp theo nói đền Hành; tất cả phiền
não dựa vào Thức mà sinh khởi cá c Thức nhiễm ô cho nên cuối cùng
nói đến Thức.
Lại nữa, hai loại quán về sắc là cửa ngõ Cam-lồ tiến vào Phật
pháp, đó là quán Bất tịnh và Trì tức niệm, cho nên trước tiên nói về Sắc.
Đã quán về sắc rồi thì có thể tha áy lỗi lầm của Thọ, cho nên tiếp theo
nói về Thọ. Thấy lỗi lầm của Thọ rồi suy nghĩ không điên đảo, cho nên
tiếp theo nói về Tưởng. Suy nghĩ k hông điên đảo thì phiền não không
sinh khởi, cho nên tiếp theo nói về Hành. Không có phiền não cho nên
Thức sẽ thanh tịnh, vì vậy cuối cùng nói về Thức.
Lại nữa, Sắc uẩn như đồ chứa, làm sở y-sở duyên cho Uẩn không
có sắc, cho nên nói đến trước tiên . Thọ như ăn uống là đích thực do
tham, cho nên tiếp theo nói đến Thọ. Tưởng như mùi vị hỗ trợ, do suy
nghĩ điên đảo mà tham đắm các T họ, cho nên tiếp theo nói về Tưởng.
Hành như người đầu bếp, các nghiệp-phiền não có thể có tạo tác, cho
nên tiếp theo nói về Hành. Thức như người ăn, có thể phân biệt rõ ràng
các cảnh, cho nên cuối cùng nói đến Thức.
Lại nữa, dựa vào cõi-địa cho nên nói năm Uẩn có trước-sau.
Nghĩa là trong cõi Dục có tướng c ủa các Sắc ham muốn tuyệt với hiển
bày rõ ràng, cho nên trước tiên nói về Sắc; trong các Tĩnh lự có tướng
của các Thọ như vui mừng-yêu thích… hiển bày rõ ràng, cho nên tiếp
theo nói về Thọ; Ba vô Sắc trước chọn lấy các tướng như không…, tướng
của Tưởng hiện bày rõ ràng, cho nên tiếp theo nói về Tưởng; trong địa
Hữu Đảnh thì Tư là tướng của Hàn h thù thắng nhất, hiển bày rõ ràng
cho nên tiếp theo nói về Hành; bốn loạ i như Sắc… tức là bốn Thức trú,
Thức là năng y cho nên nói đến cuối cùng.
Hỏi: Năm Uẩn hữu vi đều phải gọi là Hành, tại sao đối với một
Uẩn riên biệt kiến lập tên gọi của Hành?
Đáp: Như mười tám Giới tuy đều là pháp, mà chỉ kiến lập tên gọi
Pháp giới đối với một Giới, nói rộng ra cho đến ba Bảo-ba Quy tuy đều
là pháp, mà chỉ kiến lập một Pháp bảo-Pháp quy. Như vậy năm Uẩn tuy
đều là Hành, mà chỉ kiến lập tên gọi  Hành uẩn đối với một Uẩn cũng
không có gì sai.
Lại nữa, Hành uẩn có một tên gọi, uẩn khác có hai tên gọi:
1. Tên gọi giống nhau, đó là năm loại Uẩn đều là Hành.
2. Tên gọi giống nhau và không giống nhau, tên gọi giống   nhau
420 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
như trước nói, tên gọi không giống nhau đó là bốn Uẩn còn lại muốn
làm cho dễ dàng hiểu rõ để hiển bày tên gọi không giống nhau, Hành
uẩn lại không có tên gọi không giống nhau, cho nên chỉ hiển bày tên gọi
giống nhau, vì vậy là Hành Uẩn.
Lại nữa, sinh khởi tướng sinh của tất cả các Hành chỉ do Uẩn này
thâu nhiếp, cho nên một mình nó gọi  là Hành uẩn. Lại nữa, bốn tướng
hữu vi là ngọn cờ đánh dấu của tất cả các hành, lựa chọn phân biệt hữu
vi khác với vô vi, tướng ấy chỉ do uẩn này thâu nhiếp, cho nên một mình
nói gọi là Hành uẩn. Lại nữa, danh-cú-văn thân giải thích biểu hiện rõ
ràng tánh tướng của các hành có ta ùc dụng sai biệt, khiến cho dễ dàng
hiểu rõ, ba loại ấy chỉ do Uẩn này thâu nhiếp, cho nên một mình nói gọi
là Hành uẩn. Lại nữa, hiểu rõ tất cả các Hành đều là không-Vô ngã-
không giải thoát môn, do Uẩn này thâu nhiếp cho nên một mình nó gọi
là Hành uẩn.
Hỏi: Có thể chấp các hành là Ngã-Ngã sở, Tát-ca-da kiến cũng do
Uẩn này thâu nhiếp, tại sao Uẩn này không gọi là Ngã uẩn?
Đáp: Tát-ca-da kiến là ch ấp trước hư vọng, không phi hợp với
Thật tướng của các Hành mà hiểu biết, cho nên Uẩn này không kiến lập
tên gọi của Ngã không giải thoát môn hiểu rõ Thật tướng của Hành, vì
vậy Uẩn này dựa vào đó mà gọi là Hành.
Lại nữa, phân biệt tự tướng và cọng tướng của các Hành, an lập tự
tướng và cọng tướng của các Hành, phá bỏ ngu muội về tự tánh và ngu
muội về sở duyên, đối với tất cả các Hành không tăng không giảm, tuệ
hiểu biết đúng như thật chỉ do Uẩn này thâu nhiếp, cho nên gọi là Hành
uẩn, Uẩn khác thì không như vậy, cho nên kiến lập tên gọi riêng biệt.
Lại nữa, Uẩn này thâu nhiếp nhiều Hành cho nên gọi là Hành
thâu nhiếp, nhiều Hành đó là trong Uẩn này có Hành tương ưng-bất
tương ưng, Hành có sở y-không có sở y, Hành có sở duyên-không có sở
duyên, Hành có hành tướng-không có hành tướng, Hành có cảnh giác-
không có cảnh giác; Uẩn khác thì không như vậy, cho nên kiến lập tên
gọi riêng biệt.
Lại nữa, Hành gọi là tạo tác, trong pháp hữu vi có năng lực tạo tác
thì Tư là thù thắng nhất, Tư chỉ thâu nhiếp vào trong Hành uẩn này, cho
nên Hành uẩn này một mình nó gọi là Hành.
Hỏi: Các tâm sở trong những Đại đị a… tại sao kiến lập riêng biệt
Thọ-Tưởng làm Uẩn, nhửng tâm s ở pháp khác không kiến lập riêng
biệt?
Đáp: Hiếp Tôn giả nói: “Chỉ ri êng Đức Phật thông đạt về tánh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 74 421  
www.daitangkinh.org  
tướng của các pháp có tác dụng sai biệt, nếu pháp có thể một mình kiến
lập Uẩn thì một mình kiến lập uẩn,  nếu pháp không có thể một mình
kiến lập Uẩn thì cùng nhau kiến la äp Uẩn, cho nên không cần phải vặn
hỏi”.
Lại nữa, Đức Thế Tôn muốn dùng tướng khác-văn khác để trang
nghiêm đối với nghĩa cho nên đưa ra cách nói này, nghĩa là nếu Đức
Phật dùng tướng khác-văn khác để trang nghiêm đối với nghĩa thì người
tiếp nhận giáo hóa sẽ vui mừng thọ trì mà không sinh ra chán ngán mệt
mỏi.
Lại nữa, Đức Thế Tôn muốn hi ển bày hai cánh cửa-hai phương
thức, hai bậc thềm-hai bước cha ân, hai ngọn đuốc-hai vầng sáng, hai
cảnh vật-hai hình ảnh, cho nên đưa ra  cách nói này, nghĩa là như Thọ-
Tưởng đều tách biệt kiến lập uẩn, tâm sở pháp khác hợp lại kiến lập
Hành uẩn, Thọ-Tưởng cũng phải hợp lại kiến lập làm Uẩn. Như vậy thì
đúng ra Uẩn phải có vô lượng, hoặc chỉ có ba để hiển bày hai cánh cửa
cho đến hai hình ảnh, do đó Uẩn có năm chứ không thêm-không bớt.
Lại nữa, Đức Thế Tôn muốn bi ểu hiện hai Môn của pháp quan
trọng, vì vậy kiến lập riêng biệt Thọ-Tưởng làm Uẩn, nghĩa là các tâm
sở có lúc là căn tánh, có lúc không phải là căn tánh. Nếu nói Thọ tách
biệt kiến lập Uẩn thì nên biết đã nói tâm sở là căn, nếu nói Tường tách
biệt kiến lập uẩn thì nên biết đã nói tâm sở không phải là căn.
Như tánh của căn-không phải là tánh của căn, tánh sáng tỏ-không
phải là tánh sáng tỏ, tánh hiện thấy-không phải là tánh hiện thấy, tánh
thích quán sát-không phải là tánh thích quán sát, tánh tuyệt diệu-không
phải là tánh tuyệt diệu, tánh thù th ắng-không phải là tánh thù thắng,
tánh có thế lực-tánh không có thế lực, tánh tăng thượng-tánh không
phải là tăng thượng, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, hai pháp Thọ-Tưởng do hai cõi mà hiển bày cho nên tách
biệt kiến lập Uẩn nghĩa là Thọ uẩn do cõi Sắc mà hiển bày, bởi vì các
Thọ như Hỷ-lạc… tăng thêm ở cõi Sắc ; Tưởng uẩn có cõi Vô Sắc mà
hiển bày, bởi vì các Tưởng như không -Thức… tăng thêm ở cõi vô Sắc.
Lại nữa, bởi vì hai pháp mà các sư Du-già vất vả mệt mỏi đối với hai
cõi, cho nên tách biệt ki ến lập uẩn, nghĩa là vì l ực của Thọ mà các sư
Du-già vất vả mệt mỏi đối với cõi  Sắc, vì lực c ủa Tưởng cho nên các
sư Du-già vất vả mệt mỏi đối với cõi vô Sắc. Lại nữa, các loài hữu tình
đắm say Lạc thọ, chấp vào tưởng điên đảo, luân hồi trong sinh tử nhận
chịu những khổ đau ác liệt, muốn khiến cho biết rõ ràng về tai họa của
hai Uẩn này, vì vậy tách biệt kiến lập Uẩn.
422 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Lại nữa, hai pháp Thọ-Tưởng là nhân căn bản phát khởi hai tranh
cãi, hơn hẳn pháp khác cho nên tách biệt kiến lập làm Uẩn, nghĩa là
Thọ có thể phát khởi căn bản tranh cãi về Ái, Tưởng có thể phát khởi
căn bản tranh cãi về kiến.
Như có thể phát khởi căn bản về hai tranh cãi, như vậy có thể phát
khởi hai tạp nhiễm-hai giới hạn-hai mũi tên-hai lý luận-hai Ngã sở, nên
biết cũng như vậy.
Lại nũa, hai pháp Thọ-tưởng tách biệt kiến lập Thức trú cho nên
một mình kiến lập uẩn, tâm sở pha ùp khác tổng hợp kiến lập Thức trú
cho nên cùng nhau kiến lập Uẩn.
Lại nữa, các sư Du-già chán ghét Thọ-Tưởng mà nhập định Diệt
tận, cho nên tách biệt kiến lập Uẩn. Như luận Thi Thiết nói: “Thế nào
là gia hạnh đạt được định Diệt tận? Dùng phương tiện gì phát khởi định
Diệt tận? Đó là người bắt đầu sự nước  Thủ uẩn tập, đối với tất cả các
hạnh không dụng công thực hiện, cũng không tư duy nhưng dấy lên ý
niệm này: Ai chưa sinh mà Thọ- Tưởng được sinh, ai đã sinh mà Thọ-
Tưởng liền diệt? Dấy lên ý niệm này rồi có thể biết đúng như thật, Diệt
định chưa sinh mà Thọ-Tưởng được sinh, nếu Diệt định sinh thì Thọ-
Tưởng liền diệt. Biết rồi chán ngán lìa xa hai pháp Thọ-Tưởng, cho đến
không sinh được định Diệt tận”.
Bởi vì loại nhân duyên như vậy, c ho nên tách biệt kiến lập Thọ-
Tưởng đều làm một Uẩn.
Hỏi: Vì sao vô vi không kiến lập là Uẩn?
Đáp: Bởi vì không có tướng uẩn cho nên không kiến lập và Uẩn,
nghĩa là Uẩn là tướng tích tụ, vô vi không có tướng này cho nên không
kiến lập là Uẩn. Lại nữa, vô vi là nơi diệt đến cùng của Uẩn cho nên
không kiến lập là Uẩn, như nới diệt đến cùng của bình chậu-áo quần
thì không phả là bình chậu-áo quần… Lại nữa, các pháp hữu vi tương
ưng với sinh diệt, có nhân-có duyên đạt được tứơng hữu vi có thể kiến
lập làm Uẩn; các pháp vô vi không tương ưng với sinh diệt, không có
nhân-không có duyên-không đạt được tướng hữu vi cho nên không kiến
lập làm Uẩn. Lại nữa, các pháp  hữu vi thuộc về nhân-thuộc về duyên,
nhân duyên hòa hợp có thể kiến lập làm Uẩn; các pháp vô vi cùng với
điều này trái ngược nhau, cho nên không kiến lập làm Uẩn. Lại nữa,
các pháp hữu vi là do sinh mà dấy khởi, là do lão mà suy sụp, là do vô
thường mà hoại diệt, có thể kiến lập làm Uẩn, các pháp vô vi cùng với
điều này trái ngược nhau, cho nên không kiến lập làm Uẩn. Lại nữa,
các pháp hữu vi lưu hành ở thế gia n, nhận lấy quả-mang lại quả có
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 74 423  
www.daitangkinh.org  
những tác dụng, có năng lực hiểu rõ sở duyên, có thể kiến lập làm Uẩn,
các pháp vô vi trái ngược với tướng này, cho nên không kiến lập làm
Uẩn. Lại nữa, các pháp hữu vi rơi vào ba đời, tương ưng với khổ có giới
hạn trước-sau, có Hạ-Trung-thượng có thể kiến lập làm Uẩn; các pháp
vô vi trái ngược với tướng này, ch o nên không kiến lập làm Uẩn. Lại
nữa, các pháp vô vi không có tướng của năm Uẩn, không có thể kiến
lập ở trong năm Uẩn này, cũng không có thể kiến lập làm Uẩn thứ sáu,
bởi vì không có tướng của  các Uẩn tích tụ… lại  nữa, Uẩn là tướng tạo
tác, các pháp vô vi không có tướng của các tạo tác, cho nên không kiến
lập làm Uẩn. Lại nữa, Uẩn từ nơi khác sinh ra, các pháp vô vi không từ
nơi khác sinh ra, cho nên không kiến lập làm Uẩn. Bởi vì các loại nhân
duyên như vậy, cho nên vô vi không phải là Uẩn.
Như trong kinh nói: “Có năm loại Uẩn công đức, đó là Giới uẩn-
Định uẩn-Tuệ uẩn-giải thoát uẩn và giải thoát tri kiến uẩn”.
Hỏi: Uẩn phải có mười, làm sao nói là năm?
Đáp: Các Uẩn như Giới… kia đều thâu nhiếp ở trong năm Uẩn như
Sắc… này, cho nên Uẩn chỉ có năm. Như trong kinh nói: “Tôn giả A-nan
nói với các Tỳ kheo lời nói như vậy: Tôi đích thân đi theo bên cạnh Đức
Phật tiếp nhận tám nạn pháp uẩn, từ các Tỳ kheo đã truyền thụ mà tiếp
nhận được hai ngàn”.
Hỏi: Đức Thế Tôn đã nói rất nhiều pháp mầu, làm sao chỉ nói có
năm loại như sắc….?
Đáp: Phần lớn pháp uẩn ấy đều thâu nhiếp ở trong năm loại như
sắc… này, cho nên Uẩn chỉ có năm.
Hỏi: Những pháp uẩn ấy là uẩn nào thâu nhiếp?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: tất cả pháp uẩn lấy ngôn ngữ
làm tự tánh, đó là nói thâu nhiếp ở trong sắc uẩn này. Có Sư khác nói:
tất cả pháp uẩn lấy tên gọi làm tự tánh đó là nói thâu nhiếp ở trong
Hành uẩn này, cho nên Đức Thế Tôn chỉ nói đến năm uẩn.
Hỏi: Mỗi một pháp uẩn thì tượng ấy thế nào?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: “Có pháp uẩn luận thành sáu
ngàn bài tụng, mỗi một pháp uẩn đều như lượng ấy”. Lại có người nói:
“Như Đức Thế Tôn nói: Uẩn-xứ-giới a ên duyên khởi của Đế chân thật,
niệm trú-chánh đoạn, thần túc-căn lực, Giác chi-Đõa chi. Các loại như
vậy thì mỗi một pháp môn đều là một pháp uẩn, không có thể nói chắc
chắn có bao nhiêu bài tụng”. Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy:
“Mỗi một pháp uẩn có năm mươi vạn năm ngàn năm trăm năm mươi
bài tụng”. Có Sư khác nói: “Mỗi m ột pháp uẩn có mười lăm vạn   năm
424 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
ngàn năm trăm năm mươi bài tụng”. Có người khác lại nói: “ Mỗi một
pháp uẩn chỉ có một vạn năm ngàn năm trăm năm mươi bài tụng”.
Lời bình: Những người ấy đều không nên đưa ra cách nói như vậy.
Nên đưa ra cách nói này: hữu tình tiếp nhận giáo hóa có tám vạn hạnh,
vì đối trị tám vạn hạnh ấy, cho nên Đức Thế Tôn vì hữu tình mà nói tám
vạn pháp uẩn, các hữu tình ấy dựa vào tám vạn pháp uẩn mà Đức Phật
đã nói để tiến vào trong Phật pháp , làm những việc cần làm đều đạt
được kết quả cuối cùng.


„