A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 77

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 459  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA

QUYỂN 77

LLUẬN VỀ THẬP MÔN (Phần 7)

Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ có bốn Đại Luận Sư, mỗi vị đều tách
biệt kiến lập về ba đời có khác, đó là Tôn giả Pháp Cưu nói về loại có
khác, Tôn giả Diệu Âm nói về Tướng có khác, Tôn giả Thế Hữu nói về
Vị có khác, Tôn giả Giác Thiên nói về Đãi có khác.
Nói về loại khác nhau, vị ấy nói là lúc các pháp chuyển biến đối
với đời, do chủng loại là khác chứ không phải là Thể có khác, như phá
vỡ đồ dùng bằng kim loại… làm ra vật  khác thì hình dạng tuy có khác
mà sắc hiển bày không có gì khác. Lại như sữa… biến đổi trở thành sữa
đặc… thì bỏ thế mạnh của mùi vị… chứ không phải là bỏ sắc hiển bày.
Như vậy lúc các pháp từ đời vị lai đến đời hiện tại, tuy bỏ chủng loại vị
lai-được chủng loại hiện tại, mà Thể của pháp ấy không có được-không
có bỏ. Lại vào lúc từ đời hiện ta ïi đến đời quá khứ, tuy bỏ chủng loại
hiện tại-được chủng loại quá khứ, mà Thể của pháp ấy cũng không có
được-không có bỏ.
Nói về Tướng khác nhau, vị ấy nói  là lúc các pháp chuyển biến
đối với đời, do hình tướng có khác chứ không phải là Thể có khác, pháp
của mỗi một đời có tướng của ba đời, một tướng đang hợp lại thì hai
tướng không phải là tách rời, như lúc người đang nhẫn một nữ sắc, đối
với nữ sắc khác không gọi là lìa nh iễm. Như vậy, lúc các pháp trú ở
đời quá khứ, đang hợp với tướng của quá khứ, đối với tướng của hai đời
khác không gọi là lìa; lúc trú ở đời vị lai, đang hợp với tướng của vị lai,
đối với tướng của hai đời khác không gọi  là lìa; lúc trú ở đời hiện tại,
đang hợp với tướng của hiện tại, đối với tướng của hai đời khác không
gọi là lìa.
Nói về Vị khác nhau, vị ấy nói là lúc các pháp chuyển biến đối
với đời, do phần vị có khác chứ không phải là Thể có khác. Như chuyển
460 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
một cái thẻ, đặt vào một vị trí gọi là một, đặt vào mười vị trí gọi là
mười, đặt vào trăm vị trí gọi là trăm; tuy trải qua vị trí có khác mà Thể
của cái thẻ không có gì khác. Như vậy, các pháp trải qua phần vị ba đời,
tuy có được ba tên gọi mà Thể không sai khác. Sư này đã kiến lập đời
không có tạp loạn, bởi vì dựa vào tác dụng mà kiến lập ba đời sai khác,
đó là pháp hữu vi chưa có tác dụng thì gọi là đời vị lai, đang có tác dụng
thì gọi là đời hiện tại, tác dụng đã diệt thì gọi là đời quá khứ.
Nói về Đại khác nhau, vị ấy là lúc các pháp chuyển biến đối với
đời, trước-sau đối đãi nhau mà kiến lập tên gọi có khác. Như một người
nữ đối đãi với mẹ thì gọi là con gái, đối đãi với con gái thì gọi là mẹ,
Thể tuy không sai khác mà do đối đa õi có khác, cho nên được tên gọi
là con gái và mẹ. Như vậy, các pháp đối đãi với sau thì gọi là quá khứ,
đối đãi với trước thì gọi là vị lai, đối đãi cả hai thì gọi là hiện tại. Sư ấy
đã kiến lập đời có tạp loạn. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì trước-sau đối
đãi nhau trong mỗi một đời có ba đời, nghĩa là sát-na trước sau của đời
quá khứ gọi là quá khứ-vị lai, khoảng giữa gọi là hiện tại-vị lai, ba đời
tương tự cũng phải như vậy. Pháp của đời hiện tại tuy là một sát-na mà
đối đãi sau-đối đãi trước và đối đãi cả hai, cho nên sẽ trở thành ba đời,
lẽ nào hợp với chánh lý hay sao? Nói về Tướng khác nhau, đã kiến lập
ba đời cũng có tạp loạn, bởi vì pháp  của mỗi một đời, vị ấy đều thừa
nhận có tướng của ba đời. Nói về loại khác nhau, lìa tự táh của pháp mà
nói thì lấy gì làm chủng loại, cho nên cũng phi lý các pháp hữu vi từ đời
vị lai đến lúc hiện tại thì chủng loại trước phải diệt, từ đời hiện tại đến
lúc quá khứ thì chủng loại sau phải sinh, quá khứ có sinh-vị lai có diệt,
lẽ nào hợp với chánh lý hay sao? Vì vậy chỉ có cách kiến lập thứ ba về
đờilà thích hợp, bởi vì các hành cho phép có lúc tác dụng.
Lại có ba pháp, đó là pháp thiện-pháp bất thiện-pháp vô ký.
Hỏi: Pháp thiện thế nào?
Đáp: Năm Uẩn thiện và trạch diệt.
Hỏi: Pháp bất thiện thế nào?
Đáp: năm Uẩn bất thiện.
Hỏi: Pháp vô ký thế nào?
Đáp: năm uẩn vô ký và Hư không-phi trạch diệt. Nghĩa còn lại nói
rộng ra như phần Bất Thiên trước đây.
Lại có ba pháp, đó là pháp hệ thuộc cõi Dục-hệ thuộc cõi sắc-hệ
thuộc cõi vô Sắc.
Hỏi: Pháp hệ thuộc cõi Dục thế nào?
Đáp: Năm Uẩn hệ thuộc cõi Dục.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 461  
www.daitangkinh.org  

Hỏi: Phá hệ thuộc cõi sắc thế nào?
Đáp: Năm Uẩn hệ thuộc cõi sắc.
Hỏi: Pháp hệ thuộc cõi vô Sắc thế nào?
Đáp: Bốn uẩn hệ thuộc cõi vô Sắc. Nghĩa còn lại nói rộng ra cũng
như phần Bất Thiện trước đây.
Lại có ba pháp, đó là pháp Học -pháp Vô học-pháp Phi học phi
vô học.
Hỏi: Pháp Học thế nào?
Đáp: Năm Uẩn về Học.
Hỏi: Pháp vô học thế nào?
Đáp: Năm Uẩn về Vô học.
Hỏi: Pháp Phi học phi vô học thế nào?
Đáp: Năm Uẩn hữu lậu và ba vô vi.
Hỏi: Ba pháp  như  Học… thì nghĩa ấy thế nào?
Đáp: Học theo đạo không tham-sân-si để đoạn tham-sân-si là
nghĩa của Học; không học theo đạo không tham-sân-si mà đoạn tham-
sân-si, bởi vì đã học đoạn, là nghĩa của vô học; cùng với hai lọai này
trái nhau, là nghĩa của Phi học phi vô học. Lại nữa, dùng đạo không có
ái, học đoạn ái- không phải là sự của ái, là nghĩa của Học; dùng đạo
không có ái học đoạn ái, là ngăn chặn đạo vô học; không phải là sự của
ái, là ngăn chặn đạo thế tục. Dùng đạo không có ái; không học đoạn ái
bởi vì đã học đoạn, cũng không phải là sự của ái, là nghĩa của vô học;
dùng đạo không có ái-không học đoạn ái, là ngăn chặn đạo Học; không
phải là sự của ái, là ngăn chặn đạo thế tục. Ngược lại với hai loại này,
là nghĩa của Phi học phị vô học.
Lại nữa, học đoạn phiền não-học hiện quán về Đế là nghĩa của
Học; không học đoạn phiền não bởi  vì đã học đoạn, cũng không học
hiện quán về Đế, bỉ vì đã học hi ện quán về Đế, là nghĩa của vô học;
ngược lại với hai loại này là nghĩa của Phi học phi vô học. Lại nữa, học
đoạn hai mong cầu là mong cầu dục lạc-mong cầu quả báo, học đầy đủ
một mong cầu đó là mong cầu phạm hạnh, là nghĩa của Học; không học
đoạn hai mong cầu bởi vì đã học đoạn, không học đầy đủ một mong cầu
bởi vì đã học đầy đủ, là nghĩa của Vô học; ngược lại với hai loại này là
nghĩa của Phi học phi vô học.
Lại nữa, nếu trong sự nối tiếp nhau có mắc phải phiền não, cũng
có được đạo vô lậu đạt được, không học  đoạn phiền não bởi vì đã học
đoạn, là nghĩa của Vô học; ngược lại với hai loại này là nghĩa của Phi
học phi vô học. Lại nữa, nếu trong sự nối tiếp nhau chưa lìa tham ái, có
462 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
đạo vô lậu đạt được mà học đoạn tham ái, là nghĩa của Học; nếu trong
sự nối tiếp nhau đã lìa tham ái mà có đạo vô lậu đạt được, không học
đoạn tham ái, bởi vì đã học đoạn, là nghĩa của Vô học; ngược lại với hai
loại này là nghĩa của Phi học phi vô học.
Lại nữa, Kiến đạo-Tu đạo thâu nh iếp là nghĩa của Học, đạo vô
học thâu nhiếp là nghĩa của Vô học; ngược lại với hai loại này là nghĩa
của phật pháp. Lại nữa, kiến địa-Tu  địa thâu nhiếp là nghĩa của Học,
địa vô thâu nhiếp là nghĩa của vô học , ngược lại với hai loại này là
nghĩa của phật pháp. Lại nữa, Vị tr i đương tri căn và Dĩ tri căn thâu
nhiếp là nghĩa của Học, Cụ tri ca ên thâu nhiếp là nghĩa của vô học,
ngược lại với hai loại này là nghĩa của phật  pháp.
Lại nữa, các đạo vô lậu trong thân năm Thánh giả Tùy tín hành-
Tùy pháp hành-Tín thắng giải-kiến chí-Thân chứng, là nghĩa của Học;
các đạo vô lậu trong thân hai Thánh giả Tuệ giải thoát-Câu giải thoát,
là nghĩa của Vô học; ngược lại với hai loại này là nghĩa của Phật. Lại
nữa, bốn Hướng và ba quả trước, các đạo vô lậu trong thân bảy Thánh
giả này là nghĩa của Học; các đạo  vô lậu trong thân Thánh giả ở quả
thứ tư, là nghĩa của vô học; ngược lại với hai loại này là nghĩa của phật
pháp. lại nữa, các đạo vô lậu trong mười tám Thánh giả thuộc Học là
nghĩa của Học, các đạo vô lậu trong thân chín Thánh giả thuộc vô học
là nghĩa của Vô học; ngược lại với hai loại này là nghĩa của phật pháp.
Hỏi: Người trú trong quả Học cho đến lúc chưa phát khởi đạo của
thắng quả, các đạo vô lậu tại sao gọi là Học?
Đáp: Bởi vì chủng tử (A thế da).  Học hãy còn chưa dứt, cho nên
đạo vô lậu ấy cũng được gọi là Học.
Lại có ba pháp do kiến mà đoạn-do tu mà đoạn và không đoạn.
Hỏi: Pháp do kiến mà đoạn thế nào?
Đáp: Tùy tín hành-Tùy pháp hành-Hiện quán biên-Nhẫn đã đoạn.
Điều này thế nào? Nghĩa là tám mươi tám tùy miên và tâm-tâm sở pháp
tương ưng với nó do kiến mà đoạn, nó đã cùng dấy khởi bất ương ưng
hành, đó gọi là pháp do kiến mà đoạn.
Hỏi: Pháp do tu mà đoạn thế nào?
Đáp: Học thấy dấu tích do tu ma ø đoạn. Điều này thế nào? Nghĩa
là mười tùy miên do tu mà đoạn, và chúng đã cùng dấy khởi hai nghiệp
thân-nữ tương ưng với chúng, chúng đã cùng dấy khởi bất tương ưng
hành, cùng với các pháp hữu lậu không nhiễm ô, đó gọi là pháp do tu
mà đoạn.
Hỏi: Pháp không đoạn thế nào?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 463  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Năm Uẩn vô lậu và ba vô vi. Nghĩa còn lại nói rộng ra như
phần Bất Thiện trước đây.
Bốn Đế, đó là khổ đế-tập đế-Diệt đế-Đạo đế.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì phân biệt rộng về nghĩ a trong kinh. Nghĩa là trong kinh
nói có bốn Thánh đế, tuy nói ra như vậy mà không biện giải rộng ra,
kinh là nơi nương tựa căn bản của luận này, điều trong kinh chưa giải
thích thì nay cần phải giải thích, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Như vậy, tự tánh của bốn Đế thế nào?
Đáp: Các luận sư A-tỳ-đạt-ma nói: “Năm Thủ uẩn là khổ đế, nhân
hữu lậu là Tập đế, Trạch diệt nhân a áy là Diệt đế, pháp Học-vô học là
Đạo đế.”. Phái Thí Dụ nói: “Các danh-sắc là khổ đế, nghiệp-phiền não
là Tập đế, nghiệp-phiền não hết là Diệt đế, Xa-ma-tha và Tỳ-bát-xá-na
là Đạo đế”. Luận giả Phân biệt đư a ra cách nói như vậy: “Nếu có tám
tướng khổ là khổ- là Khổ đế, pháp hữu lậu khác là Khổ-không phải là
khổ đế; dẫn đến ái của thân đời sau là tập-là tập đế, ái còn lại và nhân
hữu lậu khác là tập-không phải là Tập đế; dẫn đến ái của thân đời sau
không còn là diệt-là diệt đế, ái kha ùc không còn và nhân hữu lậu khác
còn là diệt-không phải là Diệt đế; học tám chi Thánh đạo là đạo-là
Đạo đế, pháp Học khác và tất cả pháp vô học là đạo-không phải là Đạo
đế”. Nếu nói như vậy thì các A-la-ha ùn chỉ thành tựu khổ đế-Diệt đế,
không thành tựu Tập đế-Đạo đế. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì dẫn đến ái
của thân đời sau thì các A-la-ha ùn đã đoạn hết, học tám chi Thánh đạo
lúc đạt được quả A-la-hán đều đã xả bỏ. Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách
nói như vậy: “Nếu rơi vào năm Uẩn nói tiếp nhau của mình, hoặc rơi
vào năm Uẩn nối tiếp nhau nơi khác, hoặc các Uẩn thuộc trí hữu tình
và thuộc trí vô tình, như vậy tất cả đều là khổ-là khổ đế. Người tu quán
hành lúc dấy khởi Hiện quán, chỉ quán xét năm Uẩn rơi vào sự nối tiếp
nhau của mình là khổ, không quán xét năm Uẩn rơi vào sự nối tiếp nhau
nơi khác, và các Uẩn thuộc trí vô tình là khổ. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì hành tướng bức thiết là hiện quán về khổ, rơi vào sự nối tiếp nhau nơi
khác và Uẩn thuộc trí vô tình, đối với sự nối tiếp nhau của mình không
phải là bức thiết”.
Trong Luận Sinh trí đưa ra cách nói như vậy? Uẩn nối tiếp nhau
của mình hết sức bức thiết đối với mình, không phải là Uẩn nối tiếp nơi
khác và Uẩn thuộc trí vô tình, không phải  là lìa tự thân mà nơi khác
và phi tình có thể bức thiết lẫn nha u, không có tự thân thì nơi khác và
phi tình bức thiết nơi nào? Do đó, lúc Hiện quán chỉ quán năm Uẩn rơi
464 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
vào sự nối tiếp nhau của mình là Khổ chứ không phải là nơi khác. Nếu
rơi vào nhân năm Uẩn nối tiếp nhau của mình, hoặc rơi vào nhân năm
Uẩn nối tiếp nhau nơi khác, hoặc nhân của các Uẩn thuộc trí hữu tình
và thuộc trí vô tình, như vậy tất cả đều là tập-là Tập đế. Người tu quán
hành lúc dấy khởi Hiện Quán, chỉ quán nhân năm Uẩn rơi vào sự nối
tiếp nhau của mình là Tập, không qua ùn nhân năm Uẩn rơi vào sự nối
tiếp nhau nơi khác và nhân của các Uẩn thuộc trí vô tình là Tập. Nếu
rơi vào năm Uẩn nối tiếp nhau của  mình không còn, hoặc rơi vào năm
Uẩn nối tiếp nhau nơi khác không c òn, hoặc rơi vào các Uẩn thuộc trí
hữu tình và thuộc vô tình không còn, như vậy tất cả đều là diệt-là Diệt
đế. Người tu quán hành lúc dấy khởi Hiện quán, chỉ quán năm Uẩn rơi
vào sự nối tiếp nhau của mình không còn là Diệt, không quán năm Uẩn
rơi vào sự nối tiếp nhau nơi khác không còn,và các Uẩn thuộc trí vô tình
không còn là Diệt. Nếu rơi vào năm Uẩn đối trị nối tiếp nhau của mình,
hoặc rơi vào năm Uẩn đối trị nối tiếp nhau nơi khác, hoặc có uẩn đối trị
thuộc trí hữu tình và thuộc trí vô tình, như vậy tất cả đều là đạo-là đạo
đế. Người tu quán hành lúc dấy khởi Hiện quán, chỉ quán năm Uẩn đối
trị rơi vào sự nối tiếp nhau của mình là Đạo, không quán rơi vào sự nối
tiếp nơi khác và các Uẩn đối trị thuộc trí vô tình là Đạo”. Nói như vậy
thì nếu rơi vào năm Uẩn nối tiếp nhau của mình, hoặc rơi vào năm Uẩn
nối tiếp nhau nơi khác, hoặc các Uẩn thuộc trí hữu tình và thuộc vô tình,
như vậy tất cả đều là khổ, là khổ đế. Người tu quán hành lúc dấy khởi
hiện quán, đều quán là Khổ.
Hỏi: Hành tướng bức thiết là Hiện quán về khổ, rơi vào sự nối
tiếp nhau nơi khác và Uẩn thuộc trí vô tình, đối với sự nối tiếp nhau của
mình đã không phải là bức thiết, người tu quán hành lúc dấy khởi Hiện
quán tại sao cũng quán là Khổ?
Đáp: Giả sử lúc ấy đối với ba ûn thân không có thể bức thiết cũng
quán là khổ. Nguyên cớ thế nào. bởi vì từ vô thỉ đến nay đối với tất cả
khổ đều khởi lên vô trí, vì đối trị vô trí đều cần phải khởi lên trí; từ vô
thỉ đến nay đối với tất cả khổ đều k hởi lên do dự, vì đối trị do dự đều
cần phải khởi lên quyết định; từ vô  thỉ đến nay đối với tất cả khổ đều
khởi lên phí báng, vì đối trị phỉ báng đều cần phải khởi lên niềm tin. Vì
vậy cần phải quán khắp nơi tất cả là khổ, huống hồ lúc ấy đối với bản
thân cũng có thể bức thiết. Nguyên có thế nào? Bởi vì nếu có bị người
khác va chạm đánh đập thì cũng nảy sinh đau khổ hết sức, lẽ nào không
phải là bức thiết? Nếu có lúc gỗ đá gạch ngói… giữa bầu trời rơi xuống
trên thân mình, cũng sinh ra đau khổ, lẽ nào không phải là bức thiết. Đã
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 465  
www.daitangkinh.org  
có nghĩa bức thiết đối với sự nối tiếp nhau của mình, cho nên lúc Hiện
quán cũng quán là khổ. Nếu rơi vào nha ân năm Uẩn nối tiếp nhau của
mình, hoặc rơi vào nhân năm Uẩn nối tiếp nhau nơi khác, hoặc rơi vào
nhân các Uẩn thuộc trí hữu tình và thuộc trí vô tình, như vậy tất cả đều
là tập-là tập đế. Người tu quán hành lúc dấy khởi Hiện quán đều quán
là Tập. Nếu rơi vào năm Uẩn nối tiếp nhau của mình không còn, hoặc
rơi vào năm uẩn nối tiếp nhau nơi khác không còn, hoặc các Uẩn thuộc
trí hữu tình và thuộc trí vô tình không còn, như vậy tất cả đều là diệt-là
Diệt đế. Người tu quán hành lúc khởi hiện quán đều quán là Diệt. Nếu
rơi vào đối trị năm Uẩn nối tiếp nhau của mình, hoặc rơi vào đối trị năm
Uẩn nối tiếp nhau nơi khác, hoặc đối  trị các Uẩn thuộc trí hữu tình và
thuộc trí vô tình, như vậy tất cả đều là đạo-là Đạo đế. Người tu quán
hành lúc dấy khởi Hiện quán đều quán là Đạo. Như vậy gọi là bổn tánh
tướng phần-tự Thể ngã vật-tự tánh của bốn Đế.
Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là Đế, Đế là nghĩa gì?
Đáp: Nghĩa về Thậ là nghĩa của Đế, nghĩa về Chân-nghĩa về Như-
nghĩa về không điên đảo-nghĩa không có hư dối là nghĩa của Đế.
Hỏi: Nếu nghĩa về Thật là nghĩa của Đế, cho đến nghĩa không có
hư dối là nghĩa của Đế, thì hư không- Phi trạch diệt cũng có nghĩa về
Thật cho đến nghĩa không có hư dối, ta ïi sao Đức Thế Tôn không thiết
lập là Đế?
Đáp: Nếu pháp là khổ-là nhân của khổ, là không còn khổ-là đối
trị với khổ, thì Đức Thế Tôn thiết lập là Đế; Hư không-Phi trạch diệt
không phải là khổ-không phải là nha ân của khổ, không phải là không
còn khổ-không phải là đối trị với khổ, cho nên Đức Thế Tôn không thiết
lập là Đế. Lại nữa, nếu pháp là ua ån-là nhân của Uẩn-là Uẩn không
còn-là đối trị với Uẩn thì thiết lập là Đế, Hư không-Phi trạch diệt không
phải là Uẩn-không phải là nhân của Uẩn-không phải là Uẩn không còn-
không phải là đối trị với Uẩn cho nên không thiết lập là Đế. Lại nữa,
nếu pháp là tật bệnh-là nhân của tật bệnh-là trung hữu trừ hết tật bệnh-
là đối trị tật bệnh cho nên không thiết  lập là Đế. Lại nữa, nếu pháp là
ung nhọt-mũi tên não hại gây tai họa, là nhân của ung nhọt-mũi tên não
hại gây tai họa, là trừ hết ung nhọt-mũi tên não hại gây tai họa, là đối trị
ung nhọt-mũi tên não hại gây tai họa thì thiết lập là Đế; Hư không-Phi
trạch diệt đối với những điều ấy không phải, cho nên không thiết lập là
Đế. Lại nữa, nếu pháp là gánh na ëng, là luôn luôn mang gánh nặng, là
không còn gánh nặng là đối trị gánh nặng thì thiết lập là Đế; Hư không-
466 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
phi trạch diệt đối với những điều ấy đều không phải, cho nên không
thiết lập là Đế. Lại nữa, nếu pháp là bờ bên này-là bờ bân kia, là dòng
sông-là thuyền bè thì thiết lập là Đế; Hư không-Phi trạch diệt đối với
những điều ấy đều không phải, cho nên không thiết lập là Đế. Lại nữa,
nếu pháp là khổ-là nhân của khổ, là đạo-là quả của đạo thì thiết lập là
Đế; Hư không-Phi trạch diệt không phải là Khổ-không phải là nhân của
khổ, không phải là đạo-không phải là quả của đạo, cho nên không thiết
lập là Đế. Lại nữa, nếu pháp có tánh của nhân-tánh của quả thì thiết lập
là Đế; Hư không-Phi trạch diệt không có tánh của nhân-tánh của quả,
cho nên không thiết lập là Đế. Lại n ữa, Hư không-Phi trạch diệt là vô
lậu cho nên không phải là Khổ-Tập đế, là vô ký cho nên không phải là
Diệt đế, là vô vi cho nên không phải là Đạo đế. Lại nữa, Hư không-Phi
trạch diệt không rơi vào thời gian cho nên không phải là ba Đế, vô ký
cho nên không phải là Diệt đế. Lại nữa, Hư không-Phi trạch diệt không
phải là vô ký cho nên không phải la ø Diệt đế. Lại nữa, Hư không-Phi
trạch diệt không phải là tự tánh cu ûa Uẩn cho nên không phải là ba đế,
vô ký cho nên không phải là Diệt đế. Lại nữa, Hư không-Phi trạch diệt
không tùy theo khổ cho nên không phải là ba đế, vô ký cho nên không
phải là Diệt đế. Lại nữa, nếu pháp là tà kiến và sở duyên của tuệ vô lậu
thì thiết lập và Đế; Hư không-Phi trạch diệt không phải là tà kiến và sở
duyên của tuệ vô lậu, cho nên không thiết lập là Đế. Lại nữa, nếu pháp
là vô minh và sở duyên của vô minh thì thiết lập là Đế; Hư không-Phi
trạch diệt không phải là vô minh và sở duyên của minh, cho nên không
thiết lập là Đế. Lại nữa, nếu pháp la ø sự tạp nhiễm và sự thanh tịnh thì
thiết lập là Đế; Hư không-Phi trạch diệt không phải là sự tạp nhiễm và
sự thanh tịnh, cho nên không thiết lập là Đế. Lại nữa, nếu pháp là sự
đáng vui mừng và sự đáng chán ngán thì thiết lập là Đế; Hư không-Phi
trạch diệt không phải là sự đa ùng vui mừng và sự đáng chán ngán, cho
nên không thiết lập là Đế. Lại nữa, nếu pháp là sự tác ý vui mừng và
sự tác ý chán ngán thì thiết lập la ø Đế; Hư không-Phi trạch diệt không
phải là sự tác ý vui mừng và sự tác ý chán ngán, cho nên không thiết
lập là Đế.
Hỏi: Nếu nghĩa không điên đảo là nghĩa của Đế, thì bốn loại điên
đảo sẽ không phải là Đế thâu nhiếp. Nghiên cớ thế nào? Bởi vì điên
đảo mà chuyển.
Đáp: Bởi vì duyên khác cho nên thiết lập là điên đảo; bởi vì duyên
khác cho nên là do Đế mà thâu nhiếp, nghĩa là do ba duyên cho nên
thiết lập là điên đảo:
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 467  
www.daitangkinh.org  
1. Quyết định vượt qua.
2. Tăng thêm nhiều.
3. Luôn luôn trái ngược.
Là có-là thật tương ưng với Thật tướng cho nên là Đế thâu nhiếp.
Lại nữa, nó đối với vô thường chấp là thường-khổ chấp là vui-bất tịnh
chấp là tịnh-vô ngã chấp là ngã, cho nên thiết lập là điên đảo; bởi vì có
tánh của nhân-tánh của quả, cho nên là Đế thâu nhiếp.
Hỏi: Nếu nghĩa không có hư dối là nghĩa của Đế, thì những lời hư
dối đúng ra không phải là Đế thâu nhiếp. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì hư
dối mà chuyển.
Đáp: Bởi vì duyên khác cho nên thiết lập lời nói hư dối, nghĩa là
trái với suy nghĩ của mình mà lừa dối mê hoặc người khác; bởi vì duyên
khác cho nên là do Đế thâu nhiếp, đó là có-là thật tương ưng với Thật
tướng. Lại nữa, bởi vì duyên khác cho nên thiết lập lời nói hư dối, nghĩa
là không thấy nói thấy-thấy nói không thấy, không nghe nói nghe-nghe
nói không nghe, không hiểu nói hiể u-hiểu nói không hiểu, không biết
nói biết-biết nói không biết; bởi vì duyên khác cho nên là do Đế thâu
nhiếp, đó là có tánh của nhân-tánh của quả. Vì vậy, nghĩa về Thật là
nghĩa của Đế, cho đến nghĩa không có hư dối là nghĩa của Đế.
Hỏi: Tại sao kiến lập bốn Thánh đế này, vì dựa vào sự thật, vì dựa
vào nhân quả, hay vì dựa vào hiện  quán mà kiến lập? Giả sử như vậy
thì có gì sai? Cả ba đều có sai lầm. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu dựa
vào sự thật mà kiến lập, thì Đế pha ûi có ba, đó là Khổ-Tập đế, không
có Thể riêng biệt cho nên hợp lại làm một, Diệt là thứ hai, Đạo là thứ
ba, vì vậy có ba đế. Nếu dựa vào nhân quả mà kiến lập, thì Đế phải có
năm, đó là pháp hữu lậu có nhân quả riên biệt cho nên đã thiết lập làm
hai, các đạo vô lậu cũng có nhân quả  nên phân ra làm hai, Diệt là thứ
năm, cho nên có năm Đế. Nếu dựa va øo hiện quán mà kiến lập, thì Đế
phải có tám, đó là Sư Du-già tiến vào phần vị hiện quán, trước là quán
riêng biệt về khổ của cõi Dục, sau đó quán kết hợp về khổ của cõi Sắc-
Vô Sắc; trước là quán riêng biệt về nhân của các hành cõi Dục, sao đó
quán kết hợp về nhân của các hành cõi sắc-vô Sắc; trước là quán riêng
biệt về diệt các hành của cõi Dục, sau đó quán kết hợp về diệt các hành
của cõi sắc-vô Sắc; trước là quán riêng biệt về đối trị các hành của cõi
Dục, sau đó quán kết hợp về đối trị cá c hành của cõi Sắc-Vô Sắc, cho
nên có tám Đế.
Đáp: Nên đưa ra cách nói này:  Bốn Thánh đế này dựa vào nhân
quả mà kiến lập.
468 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Hỏi: Nếu như vậy thì phải có năm Đế chứ không phải là bốn?
Đáp: Nhân quả Thánh đạo hợp la ïi kiến lập làm một cho nên Đế
có bốn chứ không phải là năm, đó là tánh nhân-tánh quả của đạo vô lậu
đều là hành có năng lực hướng đến diệt hoàn toàn sinh lão bệnhh tử và
quả báo khổ của thế gian, cho nên hợp lại thiết lập làm một.
Hỏi: Nếu như vậy thì tánh nhân-tánh quả hữu lậu đều là hành có
năng lực hướng đến Tập lưu chuyển sinh lão bệnh tử và quả báo khổ
của thế gian, cũng phải hợp lại làm một, Đế lẽ ra chỉ có ba?
Đáp: Tuy là như vậy mà hành  tướng có riêng-có chung, cho nên
kiến lập Thánh đế chỉ có bốn, nghĩa là đối với tánh quả hữu lậu có bốn
hành tướng:
1. Nhân.
2. Tập.
3. Sinh.
4. Duyên.
Đối với tánh nhân-tánh quả của  đạo vô lậu, toàn bộ chỉ có bốn
hành tướng:
1. Đạo.
2. Như.
3. Hành.
4. Xuất.
Có người đưa ra cách nói này: Bởi vì ba duyên cho nên kiến lập
bốn Đế:
1. Bởi vì sự thật.
2. Bởi vì nhân quả.
3. Bởi vì phỉ báng và tin tưởng.
Bởi vì sự thật, nghĩa là bốn Đế này thật sự có hai:
1. Hữu lậu.
2. Vô lậu.
Bởi vì nhân quả, nghĩa là sự hữu lậu có tánh nhân quả, tánh quả
thiết lập khổ đế, tánh nhân thiết lập Tập đế. Trong sự vô lậu có hai
chủng loại:
1. Có tánh nhân-có tánh quả.
2. Có tánh quả-không có tánh nhân.
Có tánh nhân-có tánh quả thì thiết lập Đạo đế, có tánh quả-không
có tánh nhân htì thiết lập Diệt đế.
Hỏi: Vì sao tánh nhân-tánh quả của sự hữu lậu đều thiết lập một
Đế, tánh nhân-tánh quả của đạo vô lậu hợp lại  thiết lập một Đế?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 469  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Bởi vì duyên vào đó mà phỉ  báng và tin tưởng có riêng-có
chung, nghĩa là đối với tánh nhân-tánh quả hữu lậu đều dấy khởi phỉ
báng khác nhau:
1. Đối với tánh quả phỉ báng thật sự không phải là khổ.
2. Đối với tánh nhân phỉ báng thật sự không phải là Tập.
Lại đối với tánh nhân- tánh quả hữu lậu đều phát sinh niềm tin
khác nhau:
1. Đối với tánh quả tin thật sự là khổ.
2. Đối với tánh nhân tin thật sự là Tập.
Đối với tánh nhân-tánh quả của đạo vô lậu, dấy khởi chung một
sự phỉ báng đó là phỉ báng không pha ûi là Đạo, phát sinh chung một
niềm tin đó là tin tưởng đúng là Đạo. Vì vậy do ba duyên mà kiến lập
bốn Đế. Lại có người nói: DựÏa vào hiện quán mà kiến lập bốn Đế.
Hỏi: Nếu như vậy thì Thánh đế phải có tám chứ không phải là
bốn?
Đáp: Hành tướng của Đế giống nhau cho nên có bốn chứ   không
phải là tám, nghĩa là khổ của cõi Dục  và khổ của cõi sắc-vô Sắc, tuy
hiện quán khác nhau mà cùng là khổ đế, và cùng là những hành tướng
của khổ đã quán, cho nên hợp lại thiết lập làm một; nhân của các hành
cõi Dục và nhân của các hành cõi sắc-vô Sắc, tuy hiện quán khác nhau
mà cùng là Tập đế, và cùng là những hành tướng của nhân đã quán, cho
nên hợp lại thiết lập làm một các hành di ệt của cõi Dục  và các hành
diệt của cõi sắc-vô Sắc, tuy hiện quán khác nhau mà cùng là Diệt đế,
và cùng là những hành tướng của diệt đã quán, cho nên hợp lại thiết lập
làm một, các hành đối trị của cõi Dục  và các hành đối trị của cõi sắc-
vô Sắc, tuy hiện quán khác nhau mà cùng là Đạo đế, và cùng là những
hành tướng của đạo đã quán, cho nên hợp lại thiết lập làm một. Vì vậy,
dựa vào Hiện quán mà kiến lập bốn Đế chứ không thêm-không bớt.
Hỏi: Khổ-tập-diệt-đạo đếu có tướng gì?
Đáp: Hiếp Tôn giả nói: “Bức bách là tướng của khổ, sinh trưởng
là tướng của Tập, tịch tĩnh là tướng của Diệt, xuất ly là tướng của Đạo”.
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Lưu chuyển là tướng của
khổ, có thể chuyển là tướng của Tập, dừng lại là tướng của Diệt, hoàn
diệt là tướng của Đạo”. Lại đưa ra cách nói này: “Sinh dựa vào lưu
chuyển là tướng của khổ, có thể chuyển dựa vào sinh là tướng của Tập,
sinh dựa vào dừng lại là tướng của Di ệt, có thể diệt dựa vào sinh là
tướng của Đạo”. Đại đức nói rằng: “Đối với sự có thật kiến lập tên gọi
của Đế, nghĩa là năm Thủ uẩn, như hòn sắt rất nóng lấy ra từ lò lửa; do
470 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
ba khổ mà thuận theo khổ lưu chuyển chìm vào biển khổ, lẫn lộn với
khổ mà trú, như khổ hợp thnàh; giống như hòn sắt, cùng với lửa hợp lại
cho nên thế mạnh của lửa đuổi th eo rất nóng như lửa. Năm Thủ uẩn
này cũng lại như vậy, cùng với khổ kết hợp cho nên như khổ hợp thành,
vì vậy cùng với khổ kết hợp là tướn g của khổ đế. Như vậy khổ uẩn từ
phiền não sinh ra, do nghiệp chuyển biến mà lưu chuyển qua các nẻo,
nối tiếp nhau từ vô thỉ, cho nên luôn luô sinh ra và chuyển biến là tướng
của Tập đế, phiền não-nghiệp này c uối cùng lìa bỏ, vì vậy sinh không
còn lưu chuyển đối với các nẽo, c ho nên không lưu chuyển là tướng
của Diệt đế. Tu giới-định thanh tịnh, quán sát đúng đắn về sinh diệt, có
năng lực đoạn nhân của quả báo, có năng lực chứng đã kết quả báo, cho
nên có năng lực đoạn-chứng lá tướng của Đạo đế”.
Hỏi: Nếu Đế có bốn, thì tại sao Đức Thế Tôn nói có một Đế? Như
bài tụng nói:
“Chỉ có một Đế không có hai, chúng sinh nghi ngờ với điều này,
Phân biệt nói ra các loại Đế, Ta nói không có quả Sa-môn”.
Ý bài tụng này nói chỉ có một Đế, ngoại đạo do dư phân biệt nói
có nhiều Đế, Đức Phật nói trong pháp của họ không có đạo quả Sa-
môn, bởi vì đạo quả Sa-môn dựa vào một Đế.
Đáp: Hiếp Tôn giả nói: “Nói một Đế, nghĩa là bốn Thánh đế thì
mỗi Đế chỉ có một, chỉ có một khổ đế chứ không có khổ thứ hai, chỉ có
một Tập đế chứ không có Tập thứ hai, chỉ có một Diệt đế chứ không có
Diệt thứ hai, chỉ có một Đạo đế chứ không có Đạo thứ hai, cho nên nói
một Đế không trái với bốn Đế”.
Lại nữa, nói một Đế, nghĩa là một Diệt đế, vì muốn ngăn chặn và
loại bỏ giải thoát khác. Đó là các ngoại đạo nói có bốn giải thoát:
1. Vô thân giải thoát, tức là không vô biên xứ.
2. Vô biên ý giải thoát, tức là Thức vô biên xứ.
3. Tịnh tụ giải thoát, tức là vô sở hữu xứ.
4. Thế túy-ba giải thoát, tức là Phi tưởng phi phi tưởng xứ.
Đức Phật nói như vậy: “Đó không phải là chân thật giải thoát xuất
ly, là giải thoát chân thật của vô Sắc hữu, chỉ có một Diệt đế cứu cánh
Niết-bàn”.
Lại nữa, nói một Đế, nghĩa là một Đạo đế, vì muốn ngăn chặn
và loại bỏ Đạo đế khác. Đó là các ngoại đạo nói có nhiều Đạo đế, như
chấp mình nhịn đói, hoặc chấp nằm trên tro là đạo, hoặc chấp chuyển
mình theo mặt trời là đạo, hoặc uống gió-uống nước-ăn quả-ăn rau là
đạo, hoặc chấp phơi trần hình hài là đạo, hoặc chấp nằm trên gai góc…
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 471  
www.daitangkinh.org  
là đạo, hoặc chấp không nằm là đạo, hoặc chấp mặc áo cũ rách là đạo,
hoặc chấp uống các vị thuốc nhịn ăn là đạo. Đức Phật nói như vậy: “Đó
không phải là đạo chân thật, là đạo kỳ quái-là đạo giả dối-là đạo dối
trá, những đạo như vậy không phải là công hạnh luyện tập thích hợp
của các Thiện sĩ, là bước chân đi lại thích hợp của những người ác. Đạo
thanh tịnh chân thật, đó là một Đa ïo đế, tức là tám chi Thánh đạo như
chánh kiến…”
Lại nữa, nói một Đế, nghĩa là một Diệt đế, bởi vì vĩnh viễn từ bỏ
tất cả khổ đau của sinh tử; vả lại nói một Đế, nghĩa là một Đạo đế, bởi
vì có năng lực đoạn tất cả các nhân của sinh tử.
Trong kinh khác nói: “Có hai đế:
1. Thế tục đế.
2. Thắng nghĩa đế”.
Hỏi: Thế tục đế và Thắng nghĩa đế là thế nào? Đáp: Có người đưa
ra cách nói này:” Ở trong bốn Đế, ha i Đế trước là Thế tục đế, các sự
việc thế tục mà thế gian hiện thấy như nam nữ-đi đứng và bình chậu-áo
quần..., đều đưa vào trong hai đế Khổ- tập, hai Đế sau là Thắng nghĩa
đế, bởi vì các công đức chân thật của xuất thế gian, đều đưa vào trong
hai đế Diệt-Đạo.
Lại có người nói: Ở trong bốn Đế, ba Đế trước là Thế tục đế, trong
Khổ-tập-đế có sự của thế tục, nghĩa như trước đã nói: Đức Phật nói Diệt
đế như thành quách-như cung điện, hoặc như bờ bên kia. Những sự việc
như vậy, thế tục thi thiết có trong Diệt đế, cho nên Diệt đế cũng gọi là
thế tục. Chỉ riêng một Đạo đế là Thắng nghĩa đế, bởi vì thế tục thi thiết
không có trong Đế này.
Hoặc có người nói: Bốn Đế đều là Thế tục đế thâu nhiếp. Trong
ba Đế trước có sự của thế tục , nghĩa như trước đã nói. Đạo đế cũng có
các sự của thế tục, bởi vì Đức Phật dùng tên gọi Sa-môn Bà la môn để
nói Đạo đế. Chỉ riêng lý về tất cả các pháp không-vô ngã là Thắng
nghĩa đế, bởi vì các sự của thế t ục không còn thi thiết trong không-vô
ngã.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Bốn Đế đều có Thế tục và
Thắng nghĩa, trong Khổ-tập có Thế tục đế, nghĩa như trước đã nói; trong
Khổ đế có Thắng nghĩa đế, đó là lý về Khổ-Vô thường-Không-Vô ngã;
trong Tập đế có Thắng nghĩa đế, đó là lý về Nhân-tập-Sinh-Duyên.
Trong Diệt đế có Thế tục đế, Đức Phật nói Diệt đế như vườn-như rừng-
như bờ bên kia…, trong Diệt đế có Thắng nghĩa đế, đó là lý về Diệt-
Tĩnh-Diệu-Ly. Trong Đạo đế có Thế t ục đế, đó là Đức Phật nói Đạo
472 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
như thuyền bè-như núi đá-như bậc thang-như lầu đài-như hoa-như nước;
trong Đạo đế có Thắng nghĩa đế, đó là lý về Đạo-Như-Hành-Xuất. Vì
vậy nói bốn Đế đều có Thế tục đế  và Thắng nghĩa đế. Thế tục-Thắng
nghĩa đều thâu nhiếp mười tám Giới-mười hai xứ-năm uẩn, hai Đế này
cũng thâu nhiếp Hư không-phi trạch diệt.
Hỏi: Tánh thế tục trong thế tục, vì thắng nghĩa mà có, hay vì thắng
nghĩa mà không có? Giả sử như vậy thì có gì sai? Cả hai đều có sai lầm.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu tánh thế tục trong thế tục do thắng nghĩa
mà có, thì lẽ ra chỉ có một Đế, đó là Thắng nghĩa đế. Nếu tánh thế tục
trong thế tục do thắng nghĩa mà không có, thì lẽ ra cũng chỉ có một Đế,
đó là Thắng nghĩa đế.
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Tánh thế tục trong thế tục do thắng
nghĩa mà có. Nếu tánh thế tục trong thế tục do thắng nghĩa mà không
có, thì Đức Phật nói hai Đế sẽ không phải là thật. Đức Phật nói hai Đế,
lời nói đã là thật, cho nên tánh thế tục trong thế tục do thắng nghĩa mà
có.
Hỏi: Nếu như vậy thì chỉ cần có một Đế, đó là Thắng nghĩa đế?
Đáp: thật ra chỉ có một Đế, đó là Thắng nghĩa đế.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao thiết lập có hai Đế?
Đáp: Dựa vào duyên sai biệt mà thiết lập có hai Đế chứ không
dựa vào sự thật. Nếu dựa vào sự thật thì chỉ có một Đế, đó là Thắng
nghĩa đế, dựa vào duyên sai biệt mà ki ến lập có hai loại, nếu dựa vào
duyên này thiết lập Thế tục đế thì không dựa vào duyên này để thiết
lập Thắng nghĩa đế, nếu dựa vào duyên này thiết lập Thắng nghĩa đế
thì không dựa vào duyên này để thiết lập Thế tục đế. Ví như một Thọ có
tánh của bốn duyên, nếu dựa vào duyên này thiết lập thâu nhiếpáh của
nhân duyên, thì không dựa vào duyên này c ho đến thiết lập tánh của
tăng thượng duyên; nếu dựa vào duyên này cho đến thiết lập tánh của
tăng thượng duyên, thì không dựa vào duyên này cho đến thiết lập tánh
của nhân duyên. Lại như một Thọ có tánh của sáu duyên, nếu dựa vào
duyên này thiết lập tánh của nhân tương ưng, thì không dựa vào duyên
này cho đến thiết lập tánh của nhân năng tác; nếu dựa vào duyên này
cho đến thiết lập tánh của nhân năng tác,thì không dựa vào duyên này
cho đến thiết lập tánh của nhân tương ưng. Hai Đế cũng như vậy, dựa
vào duyên sai khác mà thiết lập chứ không dựa vào sự thật.
Hỏi: Thế tục và Thắng nghĩa cũng có thể thi thiết đều là một vật
không xen tạp lẫn nhau chăng?
Đáp: Cũng có thể thi thiết, sự việc ấy thế nào? Tôn giả Thế Hữu
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 473  
www.daitangkinh.org  
đưa ra cách nói như vậy: “Tên gọi c ó thể hiển bày là thế tục, pháp đả
được hiển bày là thắng nghĩa”. Lại nói như vậy: “Tên gọi đã nói tùy
thuận thế gian là thế tục, tên gọi đã nói tùy thuận Hiền Thánh là thắng
nghĩa”. Đại đức nói rằng: “Nói ra những sự như hữu tình-bình ào…, do
tâm không hư vọng mà khởi lên lời lẽ nói  năng là Thế tục đế, nói ra
những lý như duyên tánh-duyên khởi.., do tâm không hư vọng mà dấy
khởi lời lẽ nói năng là Thắng nghĩ a đế”. Tôn giả Đạt-la-đạt-đa nói
rằng: “Tự tánh của tên gọi là thế tục , đây là phần ít của Khổ-tập đế; tự
tánh của nghĩa là thắng nghĩa, đây là phần ít của Khổ-tập đế, và hai Đế
còn lại-hai vô vi”.
Như trong kinh nói: “Phạm Chí xuất gia có tất cả ba loại là Bà la
môn Đế. Thế nào là ba? Đó là có Pha ïm Chí xuất gia đưa ra cách nói
như vậy: Tất cả hữu tình đều không nên làm hại. Như vậy đã nói là Đế
chứ không phải là giả dối, đó gọi là Bà la môn Đế không nên làm hại.
Như vậy đã nói là Đế chứ không phải là giả dối, đó gọi là Bà la môn thứ
nhất. Lại có Phạm Chí xuất gia đưa ra cách nói như vậy: Mình không
phải là sở hữu của người ta, người ta không phải là sở hữu của mình.
Như vậy đã nói là Đế chứ không phải là giả dối, đó gọi là Bà la môn Đế
thứ hai. Lại có Phạm Chí xuất gia đưa ra cách nói như vậy: Các pháp có
Tập đều là pháp có Diệt. Như vậy đã nói là Đế chứ không phải là giả
dối, đó gọi là Bà la môn Đế thứ ba”.
Hỏi: Trong này điều gì là Bà la môn, điều gì là Đế?
Đáp: Ý trong này nói ngoại đạo xuất gia gọi là Bà la môn. Trong
những điều mà họ đã nói, ba điều trước  là Đế, còn lại đều là hư vọng.
Tất cả hữu tình đều không nên làm hại, nghĩa là các hữu thì đều không
nên giết hại. Mình không phải là s ở hữu của người ta-người ta không
phải là sở hữu của mình, nghĩa là mỉnh không thuộc về người khác,
người kác không thuộc về mình. Các pháp có tập đều là pháp có Diệt,
nghĩa là các pháp có sinh đều quay về diệt.
Lại có người nói: Ý trong này nói người trú trong Phật pháp gọi là
Bà la môn, tức là ba loại gọi là Đế đã nói trước đây. Vì đối trị ngoại đạo
cho nên Đức Phật nói kinh này, đó là có ngoại đạo tự cho mình là Bà
la môn chân thật. Mà giết hại các loại trâu dê để cúng tế, và tập trung
nhiều loại chúng sinh mà giết hại mạng sống của chúng. Đức Phật đối
trị điều đó cho nên nói như vậy: “Làm ha ïi loài khác thì không phải là
Bà la môn chân thật, Bà la môn chân thật, thì đối với các hữu tình đều
không nên làm hại”. Lại có ngoại đạo tự cho mình là Bà la môn chân
thật, mà chịu khó tu phạm hạnh để sinh lên cõi trời hưởng thụ các  dục
474 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
lạc. Đức Phật đối trị điều đó cho n ên nói như vậy: “Người vì dục lạc
của cõi trời mà tu phạm hạnh thì không phải là Bà la môn chân thật, Bà
la môn chận thật thì đối với những gì sở hữu, chí nguyện không có gì
hệ thuộc mà tu hành phạm hạnh”. Lại  có ngoại đạo tự cho mình là Bà
la môn chân thật, mà chấp Đoạn-chấp Thường trái với Trung đạo. Đức
Phật đối trị điều đó cho nên nói như vậy: “Người chấp Đoạn-Thường
thì không phải là Bà la môn chân thật, Bà la môn chân thật là biết pháp
có Tập đều là pháp có Diệt. Tập cho nên không phải là Đoạn, Diệt cho
nên không phải là Thường, không phải là Đoạn-không phải là Thường
mới phù hợp với Trung đạo”.
Lại nữa, ý kinh này nói ba giải thoát môn vốn có gia hạnh. Tất
cả hữu tình đều không nên làm hãi, là nói đến gia hạnh của không
giải thoát môn. Mình không phải là sở hữu của người khác-người khác
không phải là sở hữu của mình, là nói đến gia hạnh của Vô nguyện giải
thoát. Các pháp có Tập đều là pha ùp có Diệt, là nói đến gia hạnh của
Vô tướng giải thoát môn.
Lại có người đưa ra cách nói này: Ý kinh này nói ba giải thoát
môn như thứ tự của nó. Hoặc có người nói: Ý kinh này nói đến ba Tam-
ma-địa, đó là Không-vô nguyện-vô tướng, ba loại thứ tự của nó. Lại có
người nói: Ý kinh này nói đến Giới uẩn-Định uẩn-Tuệ uẩn, ba loại như
thứ tự của nó.
Như nói về ba uẩn, như vậy ba Học-ba Tu-ba Tịnh nên biết cũng
như thế.
Như trong Kinh nói: “Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Quán xét bốn
phương, đó là quán xét bốn Đế”.
Hỏi: Tại sao Đức thanh tị nh đối với bốn Thánh đế dùng thanh
Phương mà nói?
Đáp: Vì quán xét hữu tình được giáo hóa nên nghe mà nói: Nghĩa
là có hữu tình được giáo hóa, nghe dùng thanh Phương nói về bốn Thánh
đế thì dễ dàng ngộ nhập, cho nên Đức Ph ật đối với Đế nói thành Bốn
Phương. Như trong kinh khác, Đức Phậ t vì hữu tình được giáo hóa mà
đối với tám giải thoát nói th anh Tám Phương, hữu tình được giáo hóa
nghe đến thì dễ dàng ngộ nhập; kinh này cũng như vậy, cho nên đối với
bốn dế nói theo thanh Bốn phương.
Hỏi: Bốn Đế và bốn Phương có gì giống nhau mà đối với bốn Đế
dùng thanh bốn Phương đế nói?
Đáp: Bởi vì bốn đế-bốn phương có số bốn như nhau.
Hỏi: Đức Phật đối với Đế nào nói thanh của Phương nào?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 77 475  
www.daitangkinh.org  
Đáp: Đức Phật đối với khổ đế nói thanh Đông Phương, đối với tập
đế nói nói thanh Tây Phương, bởi vì lúc Hiện quán thì trước là quán Khổ
đế, sau đó quán Tập đế, có người đưa ra cách nói này: Đông phương như
Tập, Tây phương như Khổ, bởi vì nói theo thứ tự nhân trước-quả sau.
Đức Phật đối với Đạo đế nói t heo thanh Nam Phương, bởi vì Đạo đế ở
Nam phương đều là Ứng cúng; Đức Phật đối với Diệt đế, nói theo thanh
sắc Phương, bởi vì diệt đế ở bắc phương đều là Tối thắng.
Như trong Kinh nói: ‘Đối với bốn Thánh đế, nên biết là Tuệ
căn”.
Hỏi: Đây là dựa vào thâu nhiếp bay là dựa vào sở duyên? Nếu
dựa vào thâu nhiếp thì bốn Đế và Tuệ căn không thâu nhiếp lẫn nhau,
làm sao đối với bốn Đế mà nói nên bi ết là Tuệ căn? Nếu dựa vào sở
duyên thì tất cả các pháp đều là sở duyên, đâu phải chỉ riêng bốn Đế?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Ở đây không dựa vào thâu nhiếp-
không dựa vào sở duyên mà nói ra như vậy. Nhưng vào lúc kiến lập
bốn Thánh đế, tác dụng của Tuệ là mạnh nhất, cho nên đưa ra cách nói
này: Đối với bốn Thánh đế, nên biết là Tuệ căn. Như vàu lúc kiến lập
bốn Chứng tịnh, tác dụng của Tín là mạnh nhất, cho nên đưa ra cách nói
này: Đối với bốn Chứng tịnh, nên biết là Tín căn. Như vào lúc kiến lập
bốn Chánh thắng, tác dụng của Tinh tiến là mạnh nhất, cho nên đưa ra
cách nói này: Đối với bốn Chánh thắng, nên biết là Tinh tiến căn. Như
vào lúc kiến lập bốn niệm trú, tác  dụng của Niệm là mạnh nhất, cho
nên đưa ra cách nói này: Đối với  bốn niệm trú, nên biết là niệm căn.
Như vào lúc kiến lập bốn Thần túc, tqác dụng của Định là mạnh nhất,
cho nên đưa ra cách nói này: Đối với bốn Thần túc, nên biết là Định
căn. Trong này cũng như vậy. Có người đưa ra cách nói này: Ở đây dựa
vào sở duyên.
Hỏi: Tụê căn đã có thể duyên với tất cả các pháp, đâu phải chỉ
riêng bốn Đế mà đưa ra cách nói này?
Đáp: Nếu pháp duyên với Tuệ vô lậu-hữu lậu, thì trong này chỉ
nói đến pháp ấy; hư không-Phi trạch diệt chỉ duyên với Tuệ hữu lậu,
cho nên ở đây không nói đến.


„
476 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA