A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 78

Việt dịch

QUYỂN 78

LUẬN VỀ THẬP MÔN (Phần 8)

Như trong kinh nói: “Tôn giả Xá-lợi -tử đưa ra lời nói như vậy:
Các pháp thiện sinh khởi đều do bốn Thánh đế thâu nhiếp-hướng về
bốn Thánh đế”.
Hỏi: Ba Đế hữu vi nói là sinh thì có thể như vậy, Diệt đế vô vi đã
không có nghĩa về sinh, làm sao có thể nói là các pháp thiện sinh khởi
thâu nhiếp ở bốn Đế:
Đáp: Ý kinh này nói các pháp thiện sinh khởi đều thâu nhiếp ở
trong bốn Thánh đế, không nói là bốn Đế-mỗi một Đế đều thâu nhiếp
pháp thiện đã sinh khởi, đối với lý nào trái ngược? Lại nữa, sinh có hai
loại:
1. Có tự tánh cho nên gọi là sinh.
2. Từ duyên khởi cho nên gọi là sinh.
Có tự tánh cho nên gọi là sinh, chữ sinh hiển bày Thể không phải
là nghĩa của hoại diệt. Từ duyên khởi chon nên gọi là sinh, chữ sinh
muốn hiển bày thuện theo nghĩa của duyên khởi. Trong các pháp thiện
có đủ hai sinh thì do ba Đế thâu nhiếp, chỉ có tự tánh cho nên gọi là snh
thì do Diệt đế thâu nhiếp, vì vậy kinh đã nói cũng không trái với lý. Lại
nữa, sinh có hai loại:
1. Sinh thuộc tác dụng.
2. Pháp ấy được sinh.
Trong các pháp thiện có đủ hai sinh thì do ba Đế thâu nhiếp, chỉ
riêng pháp ấy được sinh thì do Diệt đế thâu nhiếp, bởi vì Trạch diệt tuy
không sinh mà được sinh.
Hiếp Tôn giả nói: “Trong kinh này nói các Nhẫn-Trí gọi là thiện
đã sinh, các Nhẫn-Trí này thùy th eo thích hợp thâu nhiếp ở trong bốn
Thánh Đế chứ không nói là thâu nhiếp khắp nơi. Nói dướng về Đế  ấy
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 477  
www.daitangkinh.org  
là nghĩa duyên với Đế, nghĩa là Khổ nhẫn-khổ trí thâu nhiếp Đạo đế
duyên với Khổ đế, Tập nhẫn-Tập trí thâu nhiếp Đạo đế duyên với Tập
đế, Diệt nhẫn-Diệt trí thâu nhiếp Đạo đế duyên với Diệt đế, Đạo nhẫn-
Đạo trí thâu nhiếp đế duyên với Đạo đế”.
Như trong kinh nói: “Đức Phật bảo với Tỳ kheo: Tất cả Như Lai
Ứng Chánh Đẳng Giác nói pháp bạ đế, đó là bốn Thánh đế, giảng giải
chỉ bày rõ ràng về pháp của bốn Th ánh đế, bởi vì cứu vớt hữu tình ra
khỏi sinh tử”.
Hỏi: Vì sao nói pháp bạt tế này?
Đáp: Muốn hiển bày về đạo có nghĩ a bạt tế chủ yếu là do mình
chịu khó tu tập chứ không do người khác  tu tập. Vì sao biết như vậy?
Bởi vì trong kinh nói. Như trong ki nh nói: “Có Bà-la-môn tên gọi Đạo
đức-ca, đi đến trú xứ của Đức Phật,  đến nơi rồi đầu lạy dưới hai chân
của Đức Thế Tôn, chắp tay cung kính mà nói bài tụng rằng:
Cúi lạy bậc Phạm Chí chân thật, dũng mãnh giữa chốn nhân gian
này,
Mắt sáng ngời nhìn rõ mọi nơi, nguyện có thể trừ nghi cho con”.
Hỏi: Nay trong bài tụng này muốn hiển bày về nghĩa gì?
Đáp: Bà-la-môn ấy bẩm tính lười nhác cho rằng người khác tu đạo
có thể trừ diệt nghi hoặc giúp mình, cho nên đối trước Đức Phật nói bài
tụng với lời kính trọng, muốn bày tỏ Đức Thế Tôn là bậc phạm Chí cõi
trời theo hạnh nguyện dũng mãnh mà sinh vào chốn nhân gian, vì cứu
giúp hữu tình đã tu Thánh đạo, chỉ nguyện xót thương diệt trừ nghi hoặc
cho mình. Thế là Đức Thế Tôn vì người ấy mà nói bài tụng rằng:
“Ta loại trừ nghi hoặc cho ông, chắc chắn không có sức tự tại,
Ông cần phải thấy pháp thù thắng, mới có thể vượt qua dòng
thác”.
Nay trong bài tụng này, Đức Thế Tôn muốn hiển bày không có
nghĩa người khác tu đạo mà đoạn trừ nghi hoặc giúp mình. Nếu có
nghĩa này thì lúc Ta ngồi dưới cội cây tu Thánh đạo, tất cả hữu tình
phải đoạn trừ phiền não. Ta đối với tất cả có đủ Đại Từ Bi, mà các
hữu tình còn mê hoặc chưa nhanh  chóng đoạn trừ, cho nên không có
nghĩa người khác tu đạo để đoạn tr ừ nghi hoặc giúp mình. Như người
khác uống thuốc không trừ được bệnh ta ät thay mình, cần phải tự mình
uống thuốc thì bệnh của mìh mới lành. Vì vậy cho nên biết đạo có nghĩa
bạt tế cần phải tự mình tu tập chứ không do người khác tu tập. Vì thế
cho nên Đức Thế Tôn nói về pháp bạt tế, pháp bạt tế này chính là bốn
Thánh đế, muốn khiến cho hữu tình dựa vào pháp này mà tu đạo, thấy
478 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
được bốn Thánh đế mà đoạn trừ nghi hoặc của chính mình.
Hỏi: Nói bạt tế ấy là nghĩa gì vậy?
Đáp: Từ nơi hiển nạn dẫn dắt các hữu tình đưa vào chỗ bằng
phẳng, cho nên gọi là bạt đế. Nơi hiểm nạn, nghĩa là tánh dị sinh như
hang sâu-hố thẳm và vách núi cheo leo…, là những nơi đáng sợ. Chỗ
bằng phẳng, nghĩa là tánh các Thánh như đường đi của Đại Vương. Nhờ
Đức Phật giảng giải rõ ràng về pháp của bốn Thánh Đế, từ nơi hết sức
nguy hiểm của tánh dị sinh, dẫn dắt  các hữu thâu nhiếp hoặc đưa vào
chỗ hết sức bằng phẳng của tánh các Thánh nghĩa là khiến cho tiến vào
đạo và đạt được đạo quả, cho nên gọi là bạt tế.
Lại nữa, từ nơi bình đẳng dẫn dắt tiến vào Chánh tánh, cho nên
gọi là bạt tế. Nơi bình đẳng ấy gọi là Thế đệ nhất pháp. Chánh tánh ấy
nghĩa là Khổ pháp trí nhẫn. Nhờ Đức Phật giảng giải rõ ràng về pháp
của bốn Thánh đế, dẫn dắt các hữu tì nh từ Thế đệ nhất pháp tiến vào
Khổ pháp trí nhẫn, cho nên gọi là bạt tế.
Lại nữa, từ nơi rất đau khổ dẫn dắt các hữu tình đưa vào nơi rất
vui sướng, cho nên gọi là bạt tế. Nơi ra át đau khổ, đó là sinh tử. Nơi rất
vui sướng, đó là Niết-bàn. Nhờ Đức Phật giảng giải rõ ràng về pháp của
bốn Thánh đế, dẫn dắt các hữu tình khiến cho ra khởi sinh tử đạt được
Đại Niết-bàn, cho nên gọi là bạt tế.
Hỏi: Vì sao bốn Đế gọi là pháp bạt tế chứ không phải là Giới-Xứ-
Uẩn?
Đáp: Quán về bốn Thánh đế tiến vào đạo-đạt được quả-lìa xa
nhiễm-hết phiền não, quán về Giới-X ứ-Uẩn thì không như vậy. Lại
nữa, quán về bốn Thánh đế khiến cho hữu tình được giáo hóa gần tiến
vào Thánh đạo-gần chứng được Pháp thân; quán về Giới-Xứ-uẩn là gia
hạnh xa, nghĩa là người tu hành trong gi a hạnh xa, phần vị bắt đầu sự
nghiệp tu tập thì quán mười tám Giới, phần vị tu tập đã xuyên suốt thì
quán mười hai Xứ, phần vị vượt lên trên tác ý thì quán năm Uẩn. Trong
gia hạnh gần như Noản-Đảnh-Nhẫn, mới quán về bốn Đế có năng lực
tiến vào Thánh đạo-chứng quả Pháp thân, cho nên chỉ riêng bốn Đế gọi
là pháp bạt tế.
Hỏi: Nói Thánh đế ấy là nghĩa gì  vậy, vì là thiện cho nên gọi là
Thánh đế, vì vô lậu cho nên gọi là Th ánh đế, hay vì Thánh giả thành
tựu cho nên gọi là Thánh đế? Giả sử như vậy thì có gì sai? Cả ba đều có
sai lầm. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu là thiện cho nên gọi là Thánh
đế, thì hai đế sau trong bốn Đế có thể gọi là Thánh đế vì chỉ là thiện,
hai Đế trước đã gồm chung ba loại thì làm sao cũng gọi là Thánh   đế?
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 479  
www.daitangkinh.org  
Nếu vì vô lậu cho nên gọi là Thánh đế, thì hai Đế sau trong bốn Đế có
thể gọi là Thánh đế, bởi vì là vô lậu; hai Đế trước đã là hữu lậu thì làm
sao gọi là Thánh đế? Nếu vì Thánh giả thành tựu cho nên gọi là Thánh
đế, thì không phải là Thánh giả cũng th ành tựu, tại sao chỉ có một tên
gọi Thánh đế? Như nói Ai thành tựu khổ-Tập đế? Đó là tất cả hữu tình.
Ai thành tựu Diệt đế? Đó là người không có đủ phiền não”.
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Thánh giả thành tựu cho nên gọi
là Thánh đế.
Hỏi: Nếu như vậy thì dễ dàng t hông suốt hai vấn nạn trước, vấn
nạn thứ ba thông hiểu thế nào?
Đáp: Thánh thành tựu đầy đủ bốn Đế cho nên gọi là Thánh đế, dị
sinh không phải như vậy.
Hỏi: Cũng có Thánh giả không thành tựu đầy đủ bốn Đế, như
người có đủ phiền não, bởi vì tâm bắt đầu kiến đạo thì lúc bấy giờ Diệt
đế vẫn chưa thành tựu?
Đáp: Thời gian ít cho nên không phải là như dị sinh, nghĩa là
người có đủ phiền não lúc tâm bắt đầu kiến đạo tuy chưa thành tựu đủ
bốn, nhưng từ đây về sau nhất định th ành tựu đầy đủ bốn loại; dị sinh
luôn luôn không thành tựu đầy đủ bốn loại, cho nên chỉ có khổ… gọi là
Thánh đế. Lại nữa, trong phẩm Thánh giả có thành tựu đầy đủ bốn loại
cho nên gọi là Thánh đế, trong phẩm dị sinh không có thành tựu bốn
loại cho nên không phải là Tha ùnh đế. Lại nữa, nếu Thánh pháp phú
hợp-phù hợp nối tiếp nhau thì có được t ên gọi Thánh giả, lúc ấy đã có
Đế cho nên gọi là Thánh đế. Lại nữa, nếu đã đạt được giới yêu quý của
bậc Thánh thì gọi là Thánh giả, lúc  ấy đã có Đế cho nên gọi là Thánh
đế. Lại nữa, nếu đã đạt được Thánh tuệ thì gọi là Thánh giả, lúc ấy đã
có Đế cho nên gọi là Thánh đế. Lại nữa, nếu đã đạt được Xa-ma-tha và
Tỳ-bát-xa-na của bậc Thánh thì gọi là Thánh giả, lúc ấy đã có Đế cho
nên gọi là Thánh đế. Lại nữa, nếu đã đạt  được tài sản của bậc Thánh
thì gọi là Thánh giả, lúc ấy đã có Đế cho nên gọi là Thánh đế. Lại nữa,
nếu đã tiến vào thai tạng của bậc Thánh thì gọi là Thánh giả, lúc ấy đã
có Đế cho nên gọi là Thánh đế. Lại nữa, nếu đã đạt được Giác chi-Đạo
chi của bậc Thánh thì gọi là Thánh giả, lúc ấy đã có Đế cho nên gọi là
Thánh đế.
Tôn giả Tăng-già-phiệt-tô nói ra èng: “Thời Đức Phật tại thế, dị
sinh và Thánh giả cùng nổi lên tranh luận. Các dị sinh nói các hành là
Thường-lạc-Tịnh và có Ngã, các Thánh giả nói các hành là Vô thường-
khổ-không-vô ngã; các dị sinh nói điều mình nói là Đế, Thánh giả   lại
480 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
nói điều mình nói là Đế. Vì chấm dứt tranh cãi, cho nên cùng nhau đi
đến nơi Đức Phật, thỉnh cầu Đức  Phật quyết định vấn đề. Đức Phật
nói như vậy: “Lời bậc Thánh là Đ ế, lời người khác không phải là Đế.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì bậc Thánh đối với Khổ… đang hiểu biết nhìn
nhận rõ ràng mà nói là Đế, dị  sinh không phải như vậy”. Vì vậy, bốn
Đế chỉ thuộc về Thánh giả chứ không phải là các dị sinh, cho nên gọi
là Thánh đế”. Tôn giả Thế Hữu đư a ra cách nói như vậy: “Bốn Đế như
vậy chỉ có Thánh tuệ của các Thánh giả mới có thể thông đạt, cho nên
gọi là Thánh đế”
Hỏi: Khổ Thánh đế thế nào?
Đáp: Như trong kinh nói: “Sinh khổ-lão khổ-bịnh khổ-tử khổ-oán
tắng hội khổ-ái biệt ly khổ-cầu bất đắc khổ, nói tóm lại tất cả năm Thủ
uẩn là khổ, đó gọi là khổ Thánh đế”.
Nên biết trong này hợp với tướng sinh cho nên gọi là sinh khổ,
hợp với tướng trú-dị cho nên gọi là lão khổ, hợp với tướng bức não cho
nên gọi là bệnh khổ, hợp với tướng diệt cho nên gọi là tử khổ, hợp với
tướng oán ghét gặp nhau cho nên gọi là oán tắng hội khổ, hợp với tướng
yêu thương chia lìa nhau cho nên gọi là ái biệt ly khổ, hợp với tướng
không tự tại-không thuận theo nhữn g mong muốn chon nên gọi là cầu
bất đắc khổ. Các khổ như vậy đều  là Thủ uẩn hữu lậu thâu nhiếp, cho
nên gọi là nói tóm lại tất cả năm Thủ uẩn là Khổ.
Lại nữa, sinh là ruộng tốt của khổ, la ø nơi đặt chân của tất cả cac
khổ, cho nên gọi là sinh khổ; lão luôn luôn làm suy sụp thay đổi tuổi
trẻ đáng yêu, cho nên gọi là lão k hổ; bệnh luôn luôn làm tổn hại sự
yên lành đáng yêu, cho nên gọi là bệnh khổ; tử luôn luôn đoạn mất thọ
mạng đáng yêu, cho nên gọi là tử khổ; lúc cảnh không đáng yêu hợp lại
cùng với thân,dẫn dắt sinh ra nhữ ng đau khổ, cho nên gọi là oán tắng
hội khổ; lúc các cảnh đáng yêu rời xa khỏi thân, dẫn đến sinh ra những
đau khổ, cho nên gọi là ái biệt ly khổ, cầu mong sự việc như ý lúc không
được kết quả mong muốn, dẫn đến sinh ra những đau khổ, cho nên gọi
là cầu bất đắc khổ. Các khổ như vậy đều là Thủ uẩn hữu lậu thâu nhiếp,
cho nên gọi là nói tóm lại tất cả năm Thủ uẩn là khổ.
Hỏi: Năm Thủ uẩn khổ thì lượng ấy rộng lớn, tại sao gọi là   tóm
lược?
Đáp: Khổ tuy rộng lớn mà tóm lược để nói cho nên gọi là tóm
lược, nghĩa là năm Thủ uẩn rất  nhiều tai họa khổ đau không thể nói
rộng ra hết, muốn khiến cho hữu tình được giáo hóa dù sao cũng phải
sinh ra chán ngán lìa b ỏ, cho nên nói tóm lược về điều đó. Ví như có
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 481  
www.daitangkinh.org  
người rất nhiều những lỗi lầm xấu xa không thẻ nói rộng ra hết, có hỏi
về lỗi lầm ấy thì chỉ có thể trả lời tổng quát là người vô cùng xấu xa, lời
nói tuy là tóm lược mà lỗi lầm rất nhiều. Ở đây cũng như vậy, cho nên
gọi là nói tóm lại năm Thủ uẩn là khổ.
Hỏi: Ở trong các Uẩn là có vui hay không? Giả sử như vậy thì có
gì sai? Cả hai đều có sai lầm. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu trong các
Uẩn cũng có vui, thì tại sao gọi là Khổ đế mà không gọi là Lạc đế? Nếu
trong các Uẩn hoàn toàn không có vui, thì trong kinh đã nói nên thông
hiểu thế nào? Như trong kinh nói: “Đại Danh nên biết! Nếu Sắc luôn
luôn có khổ-không có vui, không phải là do vui mà tùy theo không sinh
ra vui thích, xa lìa vui thì hữu tình không nên vì vui mà đối với Sắc khởi
lên ham lam-khởi lên say đắm. Bởi vì trong các Sắc có khổ-có vui, cũng
do vui mà tùy theo cũng sinh ra vui thích, không rời xa vui cho nên hữu
tình vì vui mà ở trong các Sắc dấy  khởi tham lam-dấy khởi say đắm.
Cho đến đối với Thức nói rộng ra cũng như vậy”. Lại nói: “Ba Thọ đều
nhất định, kiến lập không tạo loạn lẫn nhau, đó là Lạc thọ-khổ thọ và
không khổ không lạc thọ”. Lại trong kinh nói: “Đạo dựa vào tư lương,
Niết-bàn dựa vào đạo, vì vui với đa ïo cho nên đạt được niềm vui Niết-
bàn”. Đạo đã là vui thì tại sao trong uẩn có thể nói là không có vui?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này. Ở trong các uẩn cũng có một ít vui,
bởi vì trong các Uẩn khổ nhiều-vui ít, ít thuận theo nhiều cho nên chỉ
gọi là Khổ uẩn. Như trong bình thuốc độc bỏ vào một giọt mật, ít thuận
theo nhiều cho nên chỉ gọi là bình t huốc độc. Các Uẩn cũng như vậy,
vui ít-khổ nhiều cho nên chỉ gọi là Khổ đế. Có người đưa ra cách nói
này: Ở trong các uẩn hoàn toàn không có vui, cho nên chỉ gọi là Khổ
đế.
Hỏi: Nếu như vậy thì Kinh nói nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Đối với nhau mà thiết lập tên gọi, tạm thời nói là có vui,
nghĩa là lúc nhận chịu nỗi khổ cao nha át thì đối với nỗi khổ trung bình
khởi lên tưởng là vui, lúc nhận chịu  nỗi khổ trung bình thì đối với nỗi
khổ thấp nhất khởi lên tưởng là vui; lúc nhận chịu nỗi khổ địa ngục thì
đối với nỗi khổ bàng sinh khởi lên tưởng là vui, lúc nhận chịu nỗi khổ
bàng sinh thì đối với nỗi khổ cõi quỷ khởi lên tưởng là vui, lúc nhận chịu
nỗi khổ bàng sinh thì đối với nỗi khổ cõi quỷ khởi lên tưởng là vui, lúc
nhận chịu nỗi khổ cõi quỷ thì đối với nỗi khổ loài người khởi lên tưởng
là vui, lúc nhận chịu nổi khổ loài người  thì đối với nỗi khổ loài trung
hữuời khởi lên tưởng là vui; lúc nhận chịu nỗi khổ hữu lậu thì đối với
đạo vô lậu cũng sinh ra tưởng là vui, cho nên nói là có vui. Lại có người
482 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
nói: Nếu dựa vào thế gian thi thiết, thì ở trong các Uẩn cũng nói là có
vui, nghĩa là ở tại thế gian lúc đói được ăn-lúc khát được uống, lúc lạnh
được ấm-lúc nóng được mát, lúc đi đường mệt thùy miên hỏi gặp được
ngựa xe…, đều nói là có được niềm vui . Nếu dựa theo Hiền Thánh thi
thiết, thì ở trong các uẩn nên nói là không có gì sai, nghĩa là các Thánh
già từ ngục vô gián cho đến cõi Hữu Đảnh, các Uẩn-Xứ-Giới đều quán
xét bình đẳng nhìn thấy như hòn sắt nóng.
Lời bình: Nên biết đúng này, các nói đầu là hợp lý, bởi vì khổ
nhiều vui ít cho nên chỉ gọi là Khổ đế.
Hỏi: Khổ-tập Thánh đế thế nào?
Đáp: Như rong kinh nói: “Các ái vốn có và ái của thân đời sau, hỷ
đi cùng với ái, tất cả ái ấy thường xuyên hiện hành đó gọi là Khổ-tập
Thánh đế”.
Hỏi: Các pháp hữu lậu có thể làm nhân, nghĩa đều là Tập đế, tại
sao Đức Thế Tôn chỉ nói Tập đế là ái chứ không phải là pháp khác?
Đáp: Ở trong Tập Thánh Đế thi thiết ái có thế dụng tăng mạnh chứ
không phải là pháp hữu lậu khác, cho nên chỉ nói ái là tập chứ không
phải là pháp khác. Nhưng pháp hữu lậu đều là Tập đế, như trong Hành
uẩn thi thiết Tư là mạnh nhất, cho nên nói về Tư chứ không phải là pháp
khác, mà thật ra hành tương ưng và bất tương ưng đều là Hành uẩn, vì
vậy chỉ nói ái là tập đế. Lại nữa, ái là gốc của nhân các khổ trong ba
đời, con đường do đầu mối có thể làm Sinh-Duyên, Tập khởi mạnh hơn
cho nên chỉ nói là Tập đế. Lại nữa, ái có thể thường xuyên dẫn đến quả
khổ của Tập, vì mạnh hơn cho nên chỉ nói về ái. Như có tụng nói:
“Như gốc cây chưa loại bỏ hết, chặt rồi chặt nữa vẫn mọc lên,
Chưa đoạn sạch tùy miên của ái, thường xuyên cảm đến mọi khổ
đau”.
Lại nữa, ái đối với hữu tình có thể đốt cháy-có thể tươi mát,  cho
nên chỉ nói đến ái. Lúc là nhân thì có thể tưới mát, lúc là quả thì có
thể đốt cháy, như giọt dầu nóng bỏng rơi vào thân mình thì có thể cháy
bỏng-có thể bôi trơn, ái đối với hữu tình cũng lại như vậy. Lại nữa, vì ái
có thể dấy khởi như quỷ khởi Thi có thể dẫn đến nghiệp sinh, cho nên
chỉ nói đến ái. Như nơi có nước có loài quỷ Khởi Thi có thể đựng xác
chết dậy, trong thân ái có lúc ga ây ra nghiệp sinh có thể dẫn đến sinh
tử.
Lại nữa, vì ái có thể thâu nhi ếp hữu tình-vô tình và các sự trong
ngoài, cho nên chỉ nói đến ái. thâu nhi ếp hữu tình, là do thế lực của ái
mà thâu nhiếp tiếp nhận vợ con-nô tỳ-tôi tớ, voi ngựa trâu dê la    lừa…
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 483  
www.daitangkinh.org  
thâu nhiếp vô tình, là do thế lực của ái mà thâu nhiếp tiếp nhận cung
điện-nhà cửa-châu báu-tiền của và thóc lúa đậu mè…
Lại nữa, ái có thể nuôi lớn thân nam-thân nữ, cho nên chỉ nói đến
ái. Nghĩa là các hữu tình do thế lực của ái mà có thể đích thực cung cấp
phụng dưỡng cha mẹ-thầy dạy, và có thể nuôi dạy vợ con-tôi tớ-bạn bè-
quyến thuộc; cho đến cầm thú do thế lực của ái mà từ trong một hang đá
giết hại loài khác, mang đến hang đá khác nuôi sống con của mình.
Lại nữa, vì thế lực của ái mà mong muốn có được tự Thể của nẽo
sinh trong vị lai, do mong muốn có được cho nên liền khởi lên hy vọng,
do hy vọng cho nên lập tức tìm cầu, do tìm cầu cho nên có được Thể của
nẽo sinh, vì vậy chỉ nói đến ái.
Lại nữa, ái có thể tưới nhuần các quả báo của sinh tử khiến cho
không khô héo, vì vậy chỉ nói đến ái.  Như nước luôn luôn tưới nhuần
cây cối-cỏ thuốc khiến cho không khô héo.
Lại nữa, ái có thể tưới tám Thức sinh ra mầm của thân đời sau, ng-
hĩa là do thế lực của ái mà được tiến vào thai mẹ tưới nhuần tinh huyết
để cho trú nơi thai tạng, vì vậy chỉ nói đến ái.
Lại nữa, nếu có sở y-sở duyên-hành tướng có thể khởi ái thì ngay
nơi sở y-sở duyên-hành tương 1này khởi lên phiền não khác; giống như
nơi cá chúa đã đi qua và dừng lại thì cá nhỏ đều thuận theo. Ở đây cũng
như vậy, vì vậy nói ái gọi là chúa phiền não, cho nên nói đến ái.
Lại nữa, nếu trong sự nối tiếp nhau có tham ái, thì các phiền não
khác đều tập hợp trong đó; như áo thấm ướt thì bụi bẩn dễ bám vào, vì
vậy chỉ nói ái là Tập đế. Lại nữ a, nếu trong sự nối tiếp nhau có nước
của tham ái, thì các phiền não khác thảy đều thích dừng lại; như nơi có
nước thì cá tôm ếch nhái… thảy đều ưa thích cư trú, vì vậy chỉ nói đến
ái.
Lại nữa, ái như ngọn lửa rừng rực c ó thể đốt cháy tất cả, lại như
nước mặn uống không có lúc nào thỏa mãn, vì vậy chỉ nói đến ái. Như
ném các loại đồ vật vào trong ngọn lửa rừng rực, tất cả đều cháy hết
không có lúc nào đầy đủ. Lại như người khát mà uống nước mặn, hễ
uống vào liền khát không có lúc nào thỏa mãn. Như vậy thân chưa lìa
ái thì tham đắm cảnh giới không có lúc nào thỏa mãn.
Lại nữa, Ái có thể hòa hợp hữu tình sai khác làm cho không sai
khác, vì vậy chỉ nói đến ái; như nước hòa hợp các loại đất cát sai khác
làm cho không rời khỏi nhau.
Lại nữa, ái làm cho pháp thiện của hữu tình sinh ra sần sùi không
có gì có thể chịu nổi, ái tưới nhuần hữu tình làm cho có vướng mắc ràng
484 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
buộc không có thể rời ra, cho nên chỉ nói đến ái. Nghĩa là các hữu tình
do thế lực của ái mà pháp thiện đã tu sinh sần sùi không có năng lực gì
nữa, lại tưới nhuần hữu tình làm cho chấp trước vào nơi sinh tử không
thể nào vượt lên cao, như ruồi-ong… đậu vào bơ mật, chân và cánh dính
chặt trên da ướt, không thể nào bay lên được.
Lại nữa, ái đối với phần vị nhân-phần vị quả của hữu tình, đã tạo
tác có sai khác, cho nên chỉ nói đến ái. Nghĩa là đã khởi ái đối với các
hữu tình, lúc nhân thì tùy thuận như ba ïn thân tốt lành, lúc quả thì làm
hại như kẻ thù độc ác. Như những người buôn đi vào biển thu nhập vật
quý, đến một vùng đảo gặp La-sát-tư, trước thì hiện bày vẻ mặt thân
thiện nói ra những lời dịu dàng, dùng lễ vật cung cấp hầu hạ xin lấy làm
chồng, sau đó biết đích thực tin tưởng mới tìm cách dụ dỗ, dẫn vào giam
trong khu thành bằng sắt để uống máu ăn thịt, dần dần đến chết chỉ còn
sót lại bộ xương. La-sát-tư ái cũng lại như vậy, trước thì khiến cho hữu
tình chơi đùa tạo ác, sau đó làm cho rơi vào nẽo ác nhân chịu các loại
đau khổ dữ dội.
Lại nữa, ái là nhân dấy khởi, c ho nên chỉ nói đến ài. Như trong
kinh nói: “Nghiệp là nhân phát sinh, ái là nhân dấy khởi sinh tử luân
hồi”.
Lại nữa, ái khó đoạn dứt-khó lìa bỏ, cho nên chỉ nói đến ái. Như
người bỗng nhiên gặp hai La-sát-tư, một làm hình dáng người mẹ khó
có thể rời xa, một làm hình dáng kẻ thù dễ dàng rời xa được. Như vậy,
hữu tình chưa lìa nhiễm dục, có hai phiền não thường xuyên hiện hành,
một là tham dục khó có thể đoạn dứt rời xa, hai là sân nhuế dễ dàng có
thể đoạn dứt rời xa.
Lại nữa, ái thường xuyên hiện hành vi tế khó nhận ra, cho nên chỉ
nói đến ái. Như thợ khéo gọt giũa đã dùng đồ vật sắc bé n, tất cả giọt
giũa hết mà vi tế khó biết.
Lại nữa, ái đối với chi Hữu dần dần thiết lập ba loại, cho nên chỉ
nói đến ái. Đó là lúc bắt đầu dấy khởi thì nói tên gọi là ái, tiếp đến phần
vị mở rộng thêm thì nói tên gọi là thủ, sau khi chết nhận lậy quả thì nói
tên gọi là vô minh.
Lại nữa, có mười pháp nhiễm mà ái là đứng đầu, vì vậy chỉ nói
đến ái. Như trong kinh nói: “Đức Ph ật bảo với A-nan: Vì ái mà mong
cầu, vì mong cầu mà có được, vì có được mà dành dụm, vì dành dụm mà
tham lam, vì tham lam mà say dám, vì say đắm mà keo kiệt, vì keo kiệt
mà tiếp nhận, vì tiếp nhận mà canh giữ, vì canh giữ mà cầm nắm dao
gậy, đấm đá-lừa dối-nịnh bợ-khinh miệt, sinh khởi vô lượng các   pháp
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 485  
www.daitangkinh.org  
bất thiện xấu xa”.
Lại nữa, ở trong tám Đẳng chí nhiễm ô, thế lực của ái tăng mạnh,
cho nên chỉ nói đến ái. Như nói: “Vị tương ưng Tĩnh lự thứ nhất, là Vị
lúc đang Định, hay là Vị đã xuất Định? Nên nói là Vị xuất Định, không
phải là Vị lúc đang Định. Cho đến Vị tương ưng Phi tưởng phi phi tưởng
xứ, nói rộng ra cũng như vậy”.
Lại nữa, Đức Phật nói tham ái trói buộc các dị sinh như dây thừng
trói chặt chim, cho nên chỉ nói đến ái.
Lại nữa, Đức Phật nói tham á i như lưới giăng-như lồng mấy trói
chặt khó tránh được, cho nên chỉ nói đến ái.
Lại nữa, Đức Phật nói tham ái sâu nặng khó vượt qua, giống như
biển rộng, cho nên chỉ nói đến ái.
Lại nữa, Đức Phật nói tham ái xa xăm như dòng sông khó có thể
tức khắc dừng lịa được, cho nên chỉ nói đến ái. Như trong kinh nói:
“Nói dòng sông dài là dụ cho ba loại ái,  đó là ái cõi Dục-ái cõi sắc-ái
cõi vô Sắc”.
Lại nữa, Đức Phật nói tham ái khó đoạn-khó phá-khó có thể vượt
qua, cho nên chỉ nói đến ái.
Lại nữa, Đức Phật nói tham ái có nhièu những lỗi lầm tai họa
hừng hực và bềnh chắc, cho nên chỉ nói đến ái.
Lại nữa, Đức Phật nói tham ái c ó năng lực làm cho cõi sai khác-
địa sai khác-bộ sai khác, và có năng lực sinh trưởng tất cả phiền não,
cho nên chỉ nói đến ái.
Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên trong pháp hữu lậu
chỉ có ái là một loại mà Đức Thế Tôn cố ý nói là Tập Thánh đế, nhưng
Tập Thánh đế không phải là chỉ có ái thâu nhiếp.
Hỏi: Khổ-Diệt Thánh đế thế nào?
Đáp: Như trong kinh nói: “Tức là các ái vốn có và ái của thân đời
sau, hỷ đi cùng với ái, tất cả hỷ ái đó đoạn trừ-loại bỏ hết, không còn
sót lại gì, hoàn toàn vắng lặng, đó gọi là khổ-Diệt Thánh đế”.
Hỏi: Đã nói các ái đoạn trừ không c òn sót lại gì… gọi là Diệt
Thánh đế, thì Tập cũng diệt tại sao chỉ nói là Khổ-Diệt Thánh đế?
Đáp: Ở đây cũng nên nói là Tập-Diệt Thánh đế, nhưng mà không
nói đến là có cách nói khác. Lại nữa, đã nói Khổ-Diệt thì nên biết chính
là nói đến Tập đế cũng diệt, bởi vì Khổ và Tập là một vật. Lại nữa, nếu
nói Khổ-Diệt thì nên biết là đã nó i đến Tập đế cũng diệt, bởi vì cần
phải diệt nhân của nó thì quả mới diệt. Lại nữa, vì hữu tình được giáo
hóa vui mừng với diệt cho nên chỉ nói Khổ diệt. Nghĩa là hữu tình được
486 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
giáo hóa, tâm chán ngán đối với khổ mạnh hơn chán ngán đối với Tập,
bởi vì từ vô thỉ đến nay bị khổ bức  bách, nay nghe Đức Phật nói đến
khổ-diệt Thánh đế thì sinh lòng hoan hỷ nói rằng: Những nỗi khổ tệ hại
này diệt hết thật là vui sướng quá! Do tâm hoan hỷ này mà mau chóng
cầu được chứng Diệt. Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên Đức
Thế Tôn chỉ nói Khổ-Diệt-Thánh đế, mà không nói là Tập-Diệt Thánh
đế.
Hỏi: Hướng về Khổ-Diệt-Đạo Thánh đế thế nào?
Đáp: Như trong kinh nói: “Tám ch i Thánh đạo, đó là chánh kiến
cho đến Chánh định, đó gọi là hướng về Khổ-Diệt-Đạo Thánh đế”.
Hỏi: Ở đây cũng nên nói là hướng về Tập-Diệt-Đạo, tại sao chỉ
nói là hướng về Khổ-Diệt-Đạo?
Đáp: Ở đây cũng nên nói la ø hướng về Tập-Diệt-Đạo, nhưng mà
không nói đến là có cách nói khác. Lại nữa, đã nói hướng về Khổ-Diệt-
Đạo thì nên biết là đã nói hướng về  Tập-Diệt-Đạo, bởi vì Khổ và Tập
không phải là vật khác biệt. la ïi nữa, nếu nói hướng về khổ-Diệt-Đạo
thì nên biết là đã nói hướng về Tập-Diệt-Đạo, bởi vì phải diệt nhân rồi
thì quả mới diệt. Lại nữa, vì hữu tình được giáo hóa vui mừng với Diệt-
Đạo cho nên nói như vậy, nghĩa là hữu tình được giáo hóa, trong lòng
hết sức chán ngán đối với khổ, nghe nói đến đạo này có năng lực hướng
về Khổ-Diệt, liền sinh lòng hoan hỷ vô cùng, từ đó mau chóng có thể tu
đạo gia hạnh, cho nên chỉ nói là hướng về Khổ-Diệt-Đạo.
Lại nữa, muốn hiển bày Thánh đạo chỉ có năng lực ngăn chặn
khổ làm cho vĩnh viễn không sinh tử, cho nên nói như vậy. Nghĩa là giả
sử hỏi Đạo: Ông là có khả năng làm cho nhân không phải là nhân-quả
không phải là quả phải không? Đạo trả lời: Không có thể, nhưng các
nhân duyên luôn luôn sinh ra khổ, thì tôi  có năng lực đối trị khiến cho
không sinh ra khổ. Vì vậy, chỉ nói là hướng về Khổ-Diệt-Đạo.
Lại nữa, vì muốn ngăn chặn và loại bỏ phỉ báng đối với Đạo, cho
nên chỉ nói là hướng về Khổ-Diệt-Đạo. Nghĩa là có trẻ thơ bảy-tám tu-
ổi… chứng quả Vô học, cho đến tuổi thọ trăm năm mới hết, ở trong thời
gian đó nhận chịu các loại khổ, như nhận chịu nỗi khổ của bốn trăm lẻ
bốn căn bệnh… người thế gian thấy điều đó liền phỉ báng Đạo, nói là
Thánh đạo này không có năng lực trừ hết khổ. Vì vậy Đức Thế Tôn đưa
ra cách nói như vậy: Thánh đạo có năng lực diệt mọi nỗi khổ của thân
đời sau.
Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên Đức Thế Tôn chỉ nói
hướng về Khổ-Diệt-Đạo, mà không nói là hướng về Tập-Diệt-Đạo.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 487  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn trước  tiên nói về khổ đế, cho đến cuối
cùng thì nói đến Đạo đế?
Đáp: Bởi vì tùy thuận văn từ ch o nên đưa ra cách nói này, nghĩa
là đưa ra cách nói này: Văn từ t ùy thuận. Lại nữa, nếu đưa ra cách nói
này thì tùy thuận người nói-người tiếp nhận-người giữ gìn, chứ không
phải là theo thứ tự nào khác.
Lại nữa, dựa vào lúc Hiện quán cho nên đưa ra cách nói này. Ng-
hĩa là pháp theo thứ tự tóm lược có ba loại:
1. Theo thứ tự sinh khởi.
2. Theo thứ tự dễ nói.
3. Theo thứ tự Hiện quán.
Theo thứ tự sinh khởi, đó là bốn Niệm trú-bốn Tĩnh lự-bốn vô
Sắc… các sư Du-già trước tiên khởi lên Thân niệm trú, cho nên nói
trước; cho đến cuối cùng khởi lên Pháp niệm trú, cho nên nói sau. Tĩnh
lự-Vô Sắc nói rộng ra cũng như va äy. Theo thứ tự sẽ nói, đó là bốn
Chánh thắng-bốn Thần túc-năm Căn- năm Lực-bảy Giác chi-tám Đạo
chi… tuy bốn Chánh thắng cùng lúc  mà có, nhưng sẽ nói cho nên trước
nói đoạn ác sau nói tu thiện; ở trong đoạn ác, trước nói đến đoạn ác đã
sinh, sau nói đến ngăn chặn ác chưa sinh; ở trong tu thiện, trước nói đến
phát khởi thiện chưa sinh, sau nói  đến tăng thêm thiện đã sinh. Hoặc
đưa ra cách nói này: Ngôn từ thuận tiện, bốn Thần túc… nói rộng ra cũng
như vậy. Theo thứ tự Hiện quán, đó là bốn Thánh đế. Các sư Du-già ở
phần vị Hiện quán, trước là Hiện quán về Khổ, cho nên Đức Phật nói
trước; tiếp là Hiện quán về tập, cho nên Đức Phật nói tiếp theo; tiếp là
Hiện quán về Diệt, cho nên Đức Phật nói tiếp theo; sau cùng Hiện quán
về Đạo, cho nên Đức Phật nói sau cùng.
Hỏi: Nhờ vào luận mà phát sinh luận, tại sao lúc hành giả tiến vào
Hiện quán, trước là Hiện quán về K hổ cho đến cuối cùng Hiện quán
về Đạo?
Đáp: Bởi vì dựa vào thô-tế nghĩa là trong bốn Đế thì khổ đế là thô
thiển nhất cho nên Hiện quán trước hết, dần dần cho đến Đạo đế là vi tế
nhất cho nên Hiện quán sau cùng; như lúc học cách bắn, trước là nhắm
bắn vật to dễ thấy, dần dần cho đến có thể nhắm bắn đầu sợi lông.
Lại nữa, vì mê muội mà ngu về K hổ có thể giữ lấy mê muội mà
ngu về Tập, cho đến mê muội mà ngu về Diệt có thể giữ lấy mê muội
mà ngu về Đạo. Nếu chưa loại trừ mê muội vì ngu về Khổ thì rốt cuộc
không có thể loại trừ mê muội vì ngu về Tập, cho đến nếu chưa loại trừ
mê muội vì ngu Diệt thì rốt cuộc không có thể loại trừ mê muội vì ngu
488 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
về Đạo, cho nên trước Hiện quán về Khổ cho đến cuối cùng Hiện quán
về Đạo.
Lại nữa, vì mê muội mà ngu về K hổ có thể dẫn đế mê muội mà
ngu về Tập, cho đến mê muội mà ngu về Diệt có thể dẫn đến mê muội
mà ngu về Đạo. Nếu chưa ngăn chặn mê muội vì ngu về Khổ thì chắc
chắn không có thể ngăn chạn mê muội vì ngu về tập, cho đến nếu chưa
ngăn chặn mê muội vì ngu về Diệt th ì chắc chắn không có thể ngăn
chặn mê muội vì ngu về Đạo, cho nên trước Hiện quán về Khổ cho đến
cuối cùng Hiện quán về Đạo.
Lại nữa, vì quán Khổ đế có na êng lực dẫn đến quán Tập đế, cho
đến quán Diệt đế có năng lực dẫn đến quán Đạo đế. Nếu chưa khởi
quán Khổ đế thì chắc chắn không có thể khởi quán Tập đế, cho đến
nếu chưa khởi quán Diệt đế thì chắc chắn không có thể khởi quán Đạo
đế, cho nên trước Hiện quán về Kh ổ cho đến cuối cùng Hiện quán về
Đạo.
Lại nữa, vì quán Khổ đế là quán tập đế, bởi vì con đường ban đầu
là do đầu mối có thể làm Sinh- Duyên-tập khởi, cho đến quán Diệt đế
là quán Đạo đế, bởi vì con đường ba n đầu là do đầu mối có thể làm
Sinh-Duyên-tập khởi. Nếu chưa khởi quán Khổ đế thì chắc chắn không
có thể khởi quán Tập đế, cho đến nếu chưa khởi quán Diệt đế thì chắc
chắn không có thể khởi quán Đạo đế, cho nên trước Hiện quán về Khổ
cho đến cuối cùng Hiện quán về Đạo.
Lại nữa, quán khổ đế là gia hanh-là cửa ngõ nương tựa-là nơi
dừng chân của quán Tập đế, cho đến quán Diệt đế là gia hạnh-là cửa
ngõ nương tựa-là nơi dừng chân của quán Đạo đế. Nếu chưa khởi quán
khổ đế thì chắc chắn không có thể khởi quán Tập đế, cho đến chưa khởi
quán Diệt đế thì chắc chắn không có thể khởi quán Đạo đế, cho nên
trước Hiện quán về Khổ cho đến cuối cùng Hiện quán về Đạo.
Hiếp Tôn giả nói: “Hành giả tu  quán biết năm Thủ uẩn như bệnh
tật-như ung nhọt-như mũi tên…, rồi, ti ếp theo cầu tìm nhân của nó mà
biết là Tập đế, tiếp theo cầu tìm nơi  không có thì biết là Diệt đế, sau
cùng tìm cách đối trị thì biết là Đạo đế. Như thân người yếu đuối gặp
phải những bệnh tật, bị khổ đau bức ba ùch lièn dấy lên nghĩ rằng: Các
bệnh tật này của mình do đâu mà sinh ra? Biết là do phong-nhiệt-đàm
dãi. Lại dấy nghĩ thế này: làm sao có thể chữa lành? Biết là lúc trừ hết.
Lại dấy lên nghĩ thế này: Làm sao có thể chữa lành? Biết là lúc trừ hết.
Lại dấy lên nghĩ thế này: Nhờ vào  đâu mà sẽ chữa lành? Biết là uống
các loại thuốc. Bởi vì nhân duyên này cho nên trước Hiện quán về khổ,
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 489  
www.daitangkinh.org  
cho đến cuối cùng Hiện quán về Đạo. Lại  nữa, hành giả tu quán biết
năm Thủ uẩn có nhiều những sai lầm tai họa, tiếp đo cầu tìm nhân của
nó, tiếp theo cầu tìm cách diệt trừ nó, sau cùng tìm cách đối trị. Như
người có con chuyển môn đi trộm cướp dấy lên nghĩ như vậy: Con mình
vì ai mà làm điều xấu xa  này? Biết là vì bạn bè xấu xa. Lại dấy lên
nghĩ như vậy: Điều xấu xa mà con đã làm lúc nào sẽ dừng lại? Biết
là lúc điều phục tốt lành. Lại dấy lên nghĩ như vậy: Ai khiến cho con
điều phục tốt lành? Biết là nhờ vào bạn bè tốt lành. Bởi vì nhân duyên
này cho nên trước Hiện quán về khổ, cho đến cuối cùng Hiện quán về
Đạo”.
Hỏi: Nhân trước-quả sau tùy thuận theo thứ tự, tại sao hành giả
Hiện quán về Khổ trước-Hiện quán về tập sau?
Đáp: Bởi vì thuận theo thứ tự biết Khổ-đoạn tập.
Hỏi: Biết Khổ-đoạn Tập thuận theo thứ tự nào?
Đáp: Đây là thuận theo thứ tự ch ặt cây của thế gian. Nghĩa là
người chặt cây thì trước phải chặt những cành nhánh, rồi sau đó mới đào
bật gốc cây. Chặt cây sinh tử theo thứ tự cũng như vậy, trước phải biết
Khổ thì giống như chặt những cành cây, sau mới đoạn Tập thì giống như
đào bật gốc cây.
Hỏi: Trước là Đạo-sau là Diệt tùy thuận theo thứ tự, tại sao hành
giả trước là Hiện quán và Diệt-sau là Hiện quán về Đạo?
Đáp: Bởi vì thuận theo thứ tự chứng Diệt-tu đạo.
Hỏi: Chứng Diệt-tu Đạo thuận theo thứ tự nào?
Đáp: Đây là thuận theo thứ tự thụ động hướng về-chủ động hướng
về (sở thú-năng thú). Nếu trước là nói tu Đạo-sau mới nói chứng Diệt,
thì không biết đạo này là đạo gì? Nếu trước nói chứng Diệt-sau nói về
tu Đạo, thì biết rõ đạo này đạo hướng về diệt. Như có người hỏi người
khác: hãy chỉ rõ đường đi giúp tôi! Người ra hỏi vặn lại: Ông hỏi đường
nào? Người ấy trả lời rằng: Hỏi đường đến khu thành ấy. Người ta liền
trả lời rằng: Đây là đường đến nơi đó. Trước nói về chứng Diệt-sau nói
đến tu Đạo, nên biết cũng như vậy, bởi vì thuận theo thứ tự đưa ra Diệt
nêu rõ Đạo. Lại nữa, các sư Du-già trước là dùng duyên đạo của ba Đế
để đoạn trừ mê muội vì ngu ba Đế, sau là dùng duyên đọ của Đạo đế để
đoạn trừ mê muội vì ngu Đạo đế, cho nên trước Hiện quán về Diệt-sau
mới Hiện quán về Đạo. Ví như có người trước nhìn khuôn mặt người
khác mà biết xấu-đẹp, sau muốn biết khuôn mặt của mình xấu-đẹp thế
nào, cho nên lấy gương để soi mặt mình. Bởi vì nhân duyên này, cho
nên trước Hiện quán về Diệt-sau Hiện quán về Đạo.
490 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Hỏi: Lúc Hiện quán về Đế là quán tự tướng hay là quán cọng
tướng? Giả sử như vậy thì có gì sa i? Cả hai đều có sai lầm. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì nếu quán tự tướng thì tự tướng của các pháp sai biệt vô
biên, sẽ không có người nào quán Đế được cứu cánh; mà tự tướng của
địa sai biệt vô biên, quán chưa cùng tận thì đã mạng chung, huốn hồ lại
có thể quán tự tướng của các pháp khác hay sao? Nếu quán cọng huống
hồ lại có thể quán tự tướng của các pháp khác hay sao? Nếu quán cọng
tướng thì tại sao bốn Đế không lập tức Hiện quán, lại ở lúc nào dùng trí
như thật để quán tự tướng của Đế? Đối với tự tướng của Đế, nếu không
có thế quán sát thì tại sao gọi là Hiện quán về Đế?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Quán sát đối với cọng tướng.
Hỏi: tại sao bốn Đế không lập tức Hiện quán?
Đáp: Lúc Hiện quán về Đế, tuy quán cọng tướng mà không Hiện
quán tất cả cọng tướng, nghĩa là ch ỉ Hiện quán phần phần ít của cọng
tướng, nhưng tự tướng-cọng tướng sai bi ệt vô biên, và đại chủng Địa
cũng gọi là tự tướng, cũng gọi là cọng tướng. Gọi là tự tướng, nghĩa là
đối với ba đại chúng. Gọi là cọng tướng, nghĩa là tất cả Địa giới đều
có tướng cứng. Đại chủng tạo sắc hợp lại thành Sắc uẩn. Như vậy Sắc
uẩn cũng gọi là tự tướng cứng. Đại chủng tạo sắc hợp lại thành sắc uẩn.
Như vậy Sắc uẩn cũng gọi  là tự tướng, cũng gọi là cọng tướng. Gọi là
tự tướng hì đối với bốn Uẩn khác. Gọi là cọng tướng thì các Sắc đều có
tướng thay đổi và ngăn ngại. Chính là năm Thủ uẩn hợp lại thành khổ
đế. Như vậy Khổ đế cũng gọi là tự tướng, cũng gọi là cọng tướng. Gọi
là tự tướng thì đối với ba  Đế khác. Gọi là c ọng tướng thì các Uẩn đều
có tướng bức bách. Tư duy như vậy c ùng chung tướng bức bách, tức là
tư duy về tướng khổ và tướng Vô thường-không-Vô ngã, cũng đã gọi là
Hiện quán về Khổ đế. Như vậy, Hiện quán nếu đối với các Đế thì gọi
là quán tự tướng, nếu đối với các Uản thì gọi là quán cọng tướng. Bởi vì
đối với các Uẩn thì gọi là quán cọng tướng, cho nên lúc Hiện quán gọi
là quán cọng tướng. Bởi vì đối với các Đế thì gọi là quán tự tướng, cho
nên đối với bốn Đế không lập tức Hiện quán.
Lại nữa, một Đế không phải là bốn, bốn Đế không phải là một,
cho nên đối với bốn đế không lập tức  Hiện quán. Lại nữa, một hành
tướng không phải là bốn, bốn hành t ướng không phải là một, cho nên
đối với bốn Đế không lập tức hiện quán. Lại nữa, tướng hữu lậu-vô lậu
đều sai biệt, cho nên đối với bốn Đế không lập tức Hiện quán. Lại nữa,
tướng hữu vi-vô vi đều sai biệt, c ho nên đối với bốn Đế không lập tức
hiện quán. Lại nữa, nhân-quả sở chứng-năng chứng đều sai khác,   cho
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 491  
www.daitangkinh.org  
nên đối với bốn Đế không lập tức Hiện quán. Lại nữa, bởi vì bốn Thánh
đế, hoặc là tướng có khác, hoặc  tánh tướng khác nhau, cho nên không
có nghĩa lập tức Hiện quán cùng một  lúc. Lại nữa, căn năng giác-sở
giác và nghĩa của căn, hành tướng sở duyên-cảnh và tướng có cảnh đều
có sai khác, cho nên đối với bốn Đế không lập tức Hiện quán. Lại nữa,
đối với mỗi một Đế hãy còn không la äp tức quán sát, huống là có bốn
Đế lập tức quán sát cùng một lúc hay sao? Nghĩa là phần vị Hiện quán,
trước hết quán riêng biệt về Khổ c ủa cõi Dục, sau đó quán kết hợp về
Khổ của cõi sắc-vô Sắc; trước hết quán riêng biệt về Tập của cõi Dục,
sau đó quán kết hợp về Tập của cõi  sắc-Vô Sắc; trước hết quán riêng
biệt về Diệt của Cõi Dục, sau đó quán kết hợp về Diệt của cõi sắc-vô
Sắc; trước hết quán riêng biệt về Đạo của cõi Dục, sau đó quán kết hợp
về Đạo của cõi sắc-vô Sắc. Vì vậy, không có nghĩa lập tức quán sát bốn
Thánh đế.
Hỏi: Nhờ vào luận mà phát sinh lu ận, tại sao hành giả trước hết
quán riêng biệt về Khổ của cõi D ục, sau đó quán kết hợp về Khổ của
cõi sắc-Vô Sắc?
Đáp: Dựa vào tướng thô-tế mà da áy khởi Hiện quán, Khổ của cõi
Dục thô thiển cho nên Hiện quán trước, K hổ của cõi sắc-Vô Sắc vi tế
cho nên Hiện quán sau.
Hỏi: Nếu như vậy thì khổ của cõi sắc thô thiển phải hiện quán
trước, khổ của cõi Vô Sắc vi tế nên Hiện quán sau, tại sao trong một lúc
mà quán về Khổ của hai cõi?
Đáp: Bởi vì cùng là địa của Định, thâu nhiếp cho nên hợp lại Hiện
quán, nghĩa là Khổ của cõi Dục không phải là địa của Định thâu nhiếp
cho nên trước phải quán riêng biệt, Khổ của cõi Sắc-vô Sắc cùng là địa
của Định thâu nhiếp cho nên sau mới quán kết hợp.
Lại nữa, Khổ của cõi Dục cùng với thân đều hiện hành chấp thọ,
cho nên trước phải quán riêng biệt; Khổ của cõi sắc-vô Sắc không cùng
với thân, đều không phải là hiện hành chấp thọ, cho nên sau mới quán
kết hợp.
Lại nữa, khổ của cõi Dục đa ng là căn bệnh bức bách, như mang
gánh nặng cho nên trước phải quán riêng biệt; Khổ của cõi sắc-vô Sắc,
không phải là căn bệnh đang bức ba ùch như mang gánh nặng, cho nên
sau mới quán kết hợp.
Lại nữa, Khổ cũa cõi  Dục đang não hại ha ønh giả, như oán địch
hiện rõ, cho nên trước phải  quán riêng biệt; Khổ cu ûa cõi sắc-vô Sắc,
không phải là đang não hại hành giả như oán địch hiện rõ, cho nên sau
492 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
mới quán kết hợp.
Lại nữa, Khổ của cõi Dục la ø gần, cho nên trước phải quán riêng
biệt; khổ của cõi sắc-Vô Sắc là xa, cho nên sau mới quán kết hợp.
Như gần-xa, như vậy bức bách gần bên cạnh-không phải là bức
bách gần bên cạnh, hòa hợp-không pha ûi là hòa hợp, chúng đồng phần
của thân này-chúng đồng phần của thân khác, nên biết cũng như thế.
Lại nữa, Khổ của cõi Dục hi ện thấy, cho nên trước phải quán
riêng biệt; Khổ của cõi sắc-vô Sắc không hiện thấy, cho nên sau mới
quán kết hợp.
Hỏi: Tiến vào phần vị Hiện quán, đối với Khổ của cõi Sắc-vô
Sắc, nếu không hiện thấy thì tại sao là Hiện quán?
Đáp: Hiện thấy có hai loại:
1. Hiện thấy chấp thọ.
2. Hiện thấy lìa nhiễm.
Tiến vào phần vị Hiện quán, đối v ới khổ của cõi Dục có đủ hai
loại hiện thấy, cho nên gọi là Hiện qua ùn; đối với Khổ của cõi Sắc-vô
Sắc chỉ có hiện thấy lìa nhiễm, ch o nên gọi là Hiện quán. Như người
buôn bán có hai gánh hàng hóa:
1. Tự mình gánh.
2. Thuê người khác gánh.
Hàng hóa tự mình gánh có đủ hai loại hiện thấy:
1. Hiện thấy mà biết nặng.
2. Hiện thấy mà biết hàng hóa.
Thuê người khác gánh thì chỉ có m ột loại hiện thấy, đó là hiện
thấy mà biết hàng hóa.
Lại nữa, Khổ của cõi Dục có ba loại là thiện-bất thiện-vô ký, cho
nên trước phải quán riêng biệt; Khổ của cõi sắc-vô Sắc chỉ có hai loại
là thiện-vô ký, cho nên sau mới quán kết hợp.
Lại nữa, hành giả thành tựu tánh dị sinh của cõi Dục, cho nên
trước phải quán riêng biệt về Khổ của cõi Dục; không thành tựu tánh dị
sinh của cõi sắc-vô Sắc, cho nên sau mới quán kết hợp về khổ của cõi
sắc-vô Sắc. Nghĩa là pháp cần phải như vậy, nếu thành tựu tánh dị sinh
của cõi này, thì trước tiên quán về Khổ của cõi này.
Lại nữa, đối với Khổ của cõi Dục, trước đã dấy khởi phỉ báng, cho
nên trước phải Hiện quán riêng biệt mà phát sinh niềm tin; đối với Khổ
của cõi sắc-vô Sắc sau mới da áy khởi phỉ báng, c ho nên sau đó Hiện
quán kết hợp mà phát sinh niềm tin.
Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên trước là quán  riêng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 78 493  
www.daitangkinh.org  
biệt về khổ của cõi Dục, sau mới quán kết hợp về Khổ của cõi sắc-Vô
Sắc. Hiện quán về ba Đế dựa theo đây nên biết!
Hỏi: nếu dùng cọng tướng để Hiện quán về Đế, thì lại ở lúc nào
dùng trí như thật để quán tự tướng của Đế? Đối với tự tướng của Đế,
nếu không có thể quán sát thì tại sao là Hiện quán về Đế?
Đáp: Không phài là trí như thật đố với các tự tướng, dùng tự tướng
để quán thì gọi là Hiện quán về Đế, mà trí như thật đối với các tỳ kheo
đem việc này bạch Phật, Phật nói: tự tướng, dùng cọng tướng để quán
thì gọi là Hiện quán về Đế.
Lại nữa, không biết gì đối với tự tướng-cọng tướng của Đế, lúc
hiện quán về Đế thì tất cả lập t ức đoạn hết, tuy quán cọng tướng mà
cũng có thể gọi là như thật Hiện quán về tự tướng của các Đế. Lại nữa,
Khổ-Vô thường,,, gọi là tự tướng của Đế, pháp này đối với các Uẩn thì
gọi là cọng tướng, cho nên đối với các Đế lúc quán về Khổ…, thì gọi là
Hiện quán về tự tướng-cọng tướng. Tự t ướng của các Uẩn sai biệt vô
bên, quán sát về tự tướng ấy thì không có thể đoạn các phiền não, cho
nên phần vị Hiện quán không quán sát riêng biệt về tự tướng.
Hỏi: Lúc tiến vào Hiện quán thì đã quán tổng quát về Uẩn, tại sao
không quán tổng quát đối với Đế?
Đáp: Lúc tiến vào Hiện quán thì quán về lý của bốn Đế, đoạn trừ
phiền não mê muội về tướng riêng bi ệt bốn Đế, không có một phiền
não mê muội tổng quát về bốn Đế, cho nên Hiện quán tổng quát đối
với bốn Đế. Ở trong các Uẩn có mê hoặc tổng quát, cho nên đối với các
Uẩn có thể Hiện quán tổng quát. Vả lại, tự tướng của Uẩn không phải là
lý của các Đế, từ vô thỉ đã rõ ràng cho nên không trở lại quán tự tướng
của bốn Đế, từ vô thỉ chưa rõ ràng cho nên nay đối với điều đó cần phải
Hiện quán riêng biệt.


„
494 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA