A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 93

Việt dịch

SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 745  
www.daitangkinh.org  


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA
QUYỂN 93

CHƯƠNG III: TRÍ UẨN

Phẩm Thứ Nhất: LUẬN VỀ HỌC CHI
LUẬN VỀ HỌC CHI (Phần1)
Như Đức Thế Tôn nói: “Hành tích của Học thành tựu tám chi
Học.” Sự thành tựu ấy, quá khứ có mấy, vị lai có mấy, hiện tại có mấy?
Những phần như vậy và giải thích về nghĩa của từng phần đã lĩnh hội
rồi, tiếp theo cần phải giải thích rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì muốn giải thích về nghĩa trong kinh, như trong kinh nói:
“Hành tích của Học thành tựu ta ùm chi Học, A-la-hán không còn phiền
não thành tựu mười chi Vô học.” Trong kinh tuy nói ra điều này, mà
không nói đến sự thành tựu ấy, quá khứ có mấy, vị lai có mấy, hiện tại
có mấy? Kinh là nơi nương tựa căn bản của luận này, điều trong kinh
chưa nói thì nay cần phải nói đến.
Lại nữa, vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về
chánh tánh ly sinh. Nghĩa là hoặc có người chấp: Quá khứ-vị lai không
có tự tánh thật sự, hiện tại tuy có mà là vô vi. Vì ngăn chặn ý đó để biểu
hiện rõ ràng thật sự có quá khứ-vị lai, bởi vì có thể thành tựu. Nếu điều
ấy không phải là có thì lẽ ra không thành tựu, giống như cái đầu thứ hai,
Uẩn thứ sáu… Đã có thể thành tựu cho nên có đúng như thật. Vả lại, vì
biểu hiện rõ ràng về pháp của đời hi ện tại chắc chắn là hữu vi, bởi vì
có sinh diệt.
Hoặc lại có người chấp: Không có tánh thật sự thành tựu và không
thành tựu. Như phái Thí Dụ, họ nói hữu tình không lìa các pháp cho nên
gọi là thành tựu, lúc lìa các pháp thì gọi là không thành tựu, đều là tạm
mượn để thi thiết. Như năm ngón tay hợp lại thì tạm thời nói là nắm tay,
746 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
rời ra thì không phải là nắm tay, ở đây cũng như vậy.
Hỏi: Tại sao phái ấy dấy lên cái chấp này?
Đáp: Bởi vì phái ấy dựa vào kinh cho nên dấy lên cái chấp này.
Nghĩa là trong kinh nói: “ Có chuyển luân vương thành tựu bảy báu
vật”. Nếu tánh thành tựu là thật sự có, thì bởi vì thành tựu vòng xe báu-
ngọc thần báu, cho nên tánh của pháp sẽ hủy hoại. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì cũng là hữu tình-cũng không phải là hữu tình. Thành tựu voi báu
và ngựa báu, lại cần phải hướng đến hủy hoại. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì cũng là bàng sinh-cũng là loài người. Thành tựu nữ báu, cho nên thân
thể lại cần phải hủy hoại, nguyên cớ thế nào? Bởi vì cũng là thân nam-
cũng là thân nữ. Thành tựu quan la øm chủ quân đội-làm chủ kho tạng,
cho nên nghiệp lại cần phải hủy hoại, nguyên cớ thế nào? Bởi vì vua và
quan lẫn lộn. Đừng phát sinh lỗi lầm này, cho nên tánh thành tựu chắc
chắn là thật sự có.
Vì ngăn chặn ý đó để hiển bày về tánh thành tựu chắc chắn là
thật sự có. Nếu không như vậy thì tr ái với trong kinh, như nói: “ Hành
tích của Học thành tựu tám chi Học, A-la-hán không còn phiền não
thành tựu mười chi Vô học”. Lúc Thánh giả hiện khởi tâm hữu lậu, lẽ
ra không thành tựu các pháp vô lậu c ủa quá khứ-vị lai, tại sao thành
tựu tám chi-mười chi? Lại trái với kinh khác, nhu nói:” Bổ-đặc-già-la
như vậy, thành tựu pháp thiện và pha ùp bất thiện.” Nếu lúc pháp thiện
ấy hiện rõ ở trước mắt, thì lẽ ra  không thành tựu pháp bất thện; nếu
lúc pháp bất thiện hiện rõ ở trước  mắt, thì lẽ ra không thành tựu pháp
thiện; nếu lúc pháp vô ký hiện rõ ở trước mắt, thì lẽ ra không thành tựu
pháp thiện-bất thiện, tại sao nói là thành tưu pháp thiện-bất thiện? Lại
trái với kinh khác, như nói: “ Thành tựu bảy pháp thiện thì ở trong pháp
hiện có ấy, phần nhiều trú vào hỷ laic-chịu khó tu tập đúng như lý, chắc
chắn có năng lực trừ hết phiền não. Bảy pháp thiện ấy là biết pháp-biết
nghĩa…” Trong bảy pháp nếu lúc một pha ùp hiện rõ ở trước mắt, thì sáu
pháp thiện còn lại lẽ ra không tha ønh tựu; nếu lúc pháp khác dấy khởi
hiện rõ ở trước mắt, thì bảy pháp l ẽ ra không thành tựu, tại sao thành
tưu bảy pháp thiện? Lại trái với kinh khác, như nói: “Như Lai thành tựu
mười Lực.” Nếu dấy khởi một lực hiện rõ ở trước mắt, thì lẽ ra không
thành tựu chín Lực; nếu dấy khởi pháp khác hiện rõ ở trước mắt, thì lẽ
ra không thành tựu mười Lực, tại sao Như Lai thành tựu mười Lực?
Lại có sai lầm khác, đó là các dị sinh trú vào tâm không nhiễm ô
hiện rõ ở trước mắt, phải trở thành Vô học, bởi vì tất cả phiền não của
ba cõi không thành tựu; những người Vô học khởi lên tâm hữu lậu hiện
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 747  
www.daitangkinh.org  
rõ ở trước mắt, phải trở thành dị sinh, bởi vì không thành tựu tất cả pháp
Học-Vô học. Đừng phát sinh lỗi lầm này, bởi vì tánh thành tựu quyết
định là thật sự có.
Hỏi: Nếu tánh thành tựu là thật sự có, thì kinh mà phái Thí Dụ đã
dẫn chứng truớc đây nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Luân vương đối với vật báu ấ y có lực tự tại tùy ý thọ dụng
như thành tựu, cho nên thiết lập tên gọi thành tựu; nếu hoàn toàn bác
bỏ không có tánh thành tựu thật sự, th ì làm sao đối với vật báu ấy mà
thiết lập tên gọi thành tựu? Lại có Sư khác chấp nhận có thành tựu mà
bác bỏ không thành tựu, vị ấy đưa ra cách nói này: Các tánh thành tựu
có tác dụng cho nên có thể là thật sự có, tánh không thành tựu đã không
có tác dụng thì làm sao thật sự có?
Vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày về không thành tựu cũng là
thật sự có. Nếu không thành tựu không phải là thật sự có, thì lẽ ra cũng
không phải là có tánh thành tựu thật sự, bởi vì đối dãi nhau mà thiết lập;
nhu hình ảnh và cảnh vật, sáng và tối, ngày và đêm, lạnh và nóng…, sự
vật đối đãi nhau mà thiết lập, thiếu đi một thì không thành, điều này
cũng như vậy. Lại nữa, bởi vì tánh không thành tựu và tánh thành tựu
trái ngược gần với nhau, cho nên điều là thật sự có; như tham và không
tham, sân và không sân, si và không si…, bởi vì trái ngược gần với nhau,
cho nên điều là thật sự có. Lại nữa, nếu không thành tựu không phải là
tánh thật sự có thì lẽ ra không thi thiết về pháp đoạn phiền não. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì không phải la ø Thánh đạo sinh khởi đoạn các phiền
não, như dao cắt đứt đồ vật, như đá mài vụng hương thơm, nhưng lúc các
Thánh đạo hiện rõ ở trước mắt, th ì khiến cho các phiền não thành tựu
nhất định diệt mất, cũng khiến cho phiền não không thành tựu kia nhất
định sinh ra, lúc bấy giờ nói là đoạn các phiền não.
Có người khác lại chấp đạo là vô vi, như Luận giả phân Biệt.
Vị ấy đưa ra cách nói này: Ch ỉ có một Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề
thường trú bất diệt, tùy theo mỗi vị Phật xuất hiện ở thế gian, người có
năng lực chứng được tuy khác mà đa ïo đã chứng được không có gì sai
khác; như một con voi chúa trang nghiêm tuyệt vời, tuy có nhiều người
lần lượt cưỡi trên long, mà voi chúa ấy trước sau là một.
Hỏi: Tại sao vị ấy dấy lên cái chấp này?
Đáp: Bởi vì vị ấy dựa vào kinh. Như trong kinh nói: “Đức Phật
bảo với Tỳ kheo: Ta chứng đạo đã từng có.” Vì vậy biết Thánh đạo hắc
chắn là vô vi. Vì ngăn chặn cái chấp ấy để hiển bày Thánh đạo thuộc về
ba đời, cho nên chắc chắn là pháp hữu vi chứ không phải là pháp vô vi,
748 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
bởi vì thuộc về ba đời. Vả lại, chấp Thể của Thánh đạo là vô vi, thì trái
với kinh, như trong kinh nói: “Có một cư  sĩ tên gọi Tỳ-xá-khư, đi đến
chỗ Tỳ kheo Ni Pháp Thụ, hỏi rằng: Thánh đạo là hữu vi, hay là vô vi?
Tỳ kheo Ni nói: Thánh đạo là hữu vi, bởi vì thuộc về ba đời.”
Hỏi: Nếu Thánh đạo là hữu vi thì kinh mà Luận giả Phân Biệt đã
dẫn chứng phải thông hiểu thế nào?
Đáp: Do năm sự tương tự cho nên nói là đạo đã từng có:
1. Địa tương tự, bởi vì chư phật đều dựa vào Tĩnh lự thứ tư mà đạt
được Bồ-đề.
2. Gia hạnh tương tự, bởi vì chư Phật đều trãi qua ba Vô số kiếp tu
tập sáu loại Ba-la-mật-đa được viên mãn.
3. Sở duyên tương tự, bởi vi chư Phật đều duyên vào lý của bốn
Thánh đế mà chứng Bồ-đề.
4. Hành tướng tương tự, bởi vì chư Phật đều dùng mười sáu hành
tướng như Khổ-Vô thường… mà tu Thánh đạo.
5. Sở tác tương tự, bởi vì chư Phật đều dùng lực của đạo vô lậu mà
đoạn tất cả phiền não trong thân mình, cũng khiến cho vô lượng vô biên
hữu tình được nhập Niết-bàn. Nếu không dựa vào cách này để giải thích
về tên gọi của đạo đã từng có mà chấp là vô vi, là nghĩa đã từng có, thì
kinh ấy nói thành trì đã từng có-kinh đô đã từng có, lẽ nào thành trì-kinh
đô đã từng có là pháp vô vi hay sao? Vả lại, nếu kinh nói chứng Thánh
đạo đã từng có liền chấp Thánh đạo  là pháp vô vi, thì trong kinh cũng
nói rắn lột bỏ bộ đã từng có, lẽ nào bộ da đã từng có của rắn là pháp vô
vi hay sao? Như bài kệ nói:
“Nếu đoạn trừ ái không còn sót, giống như hoa sen ở trong nước,
Tỳ kheo rời bỏ đây và kia, như rắn lột bỏ bộ da cũ.”
Như thành trì-kinh đô… đã từng có đều là hữu vi, nói Thánh đạo
đã từng có thì lý cũng thuận theo như vậy. Vì ngăn chặn những tông chỉ
của người khác đã nói như vậy và vì biểu hiện rõ ràng về chánh lý của
các pháp, cho nên soạn ra phần luận này.
Như Đức Thế Tôn nói: “Hành tích của Học thành tựu tám chi
Học.” Trong này thế nào la ø tám chi Học? Đó là Học thành tựu chánh
kiến cho đến chánh định.
Hỏi: Ai thành tựu, là pháp thành tựu, hay là Bổ-đặc-già-la thành
tựu? Giả sử như vậy thì có gì sa i? Cả hai đều có sai lầm. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì nếu pháp thành t ựu, thì tất cả pháp đã không có tác
dụng, ở trong tất cả pháp không có tác dụng, pháp nào chủ động thành
tựu, pháp nào thụ động thành tựu? Nếu Bổ-đặc-già-la thành tựu, thì Đế
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 749  
www.daitangkinh.org  
nghĩa-Thắng nghĩa, Bổ-đặc-gia-la đều không thể có được; đã không có
Bổ-đặc-già-la chân thật, thì tại sao nói Bổ-đăc-gia-la có thể thành tựu
pháp?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Không phải là thành tựu pháp,
cũng không phải là Bổ-đặc-già-la thành tựu, nhưng có tánh thành tựu và
tánh không thành tựu chân thật, mà không có người thành tựu và người
không thành tựu chân thật. Như có tạp nhiễm-thanh tịch-ràng buộc-giải
thoát-lưu chuyển-hoàn diệt-nhân quả -tử sinh-các nghiệp dị thục-đạo
và đạo quả chân thật, mà không có người tạp nhiễm-thanh tịnh cho đến
người tu đạo-chứng đạo quả chân thậ t. Có người đưa ra cách nói này:
Pháp thành tựu.
Hỏi: Nếu như vậy thì pháp không có tác dụng làm sao thành tựu?
Đáp: các pháp tuy không có tác dụng mà có công năng.
Hỏi: Nếu như vậy thì Nhãn xứ phải thành tựu mười một xứ, mười
một xứ cũng phải thành tựu Nhãn xứ?
Đáp: Dựa vào lý này mà nói th ì cũng không có gì sai lầm, bởi vì
đều có công năng dẫn dắt lẫn nhau.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Có năng lực thành tựu không
phải là pháp, cũng không phải là Bổ- đặc-già-la không phải là thật có.
Nhưng lúc có bốn Uẩn-năm Uẩn sinh khởi, cùng với chủng loại như vậy
đều chuyển đổi các pháp đạt được cho nên gọi là thành tựu, cùng với
chủng loại như vậy không phải là pha ùp đạt được đều chuyển đổi cho
nên gọi  là không thành tựu.
Hỏi: Nếu như vậy thì kinh nói nên thông hiểu thế nào? Như nói:
“Bổ-đặc-già-la như vậy thành tựu pháp thiện và pháp bất thiện.”
Đáp: Đây là Đức Thế Tôn ở trong các uẩn dựa vào thế tục mà nói,
chứ không nói thật có Bổ-đặc-già-la thành tựu các pháp.
Hỏi: Trong này thế nào là nghĩa của thành tựu?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Nghĩa về không
đoạn là nghĩa của thành tựu.”
Hỏi: Nếu như vậy thì Bổ-đặc-già- la có đủ ràng buộc, đối với tất
cả các pháp đều gọi là không đoạn, lẽ ra đều thành tựu?
Đáp: Không phải là đều thành tựu, bởi vì có pháp chưa đạt được.
Lại đưa ra cách nói này: Nghĩa về đã đạt được là nghĩa của thành tựu.
Hỏi: Nếu như vậy thì Vô học đã đa ït được pháp Học, phải thành
tựu pháp ấy?
Đáp: Không phải là thành tựu pháp Học, mà đã rời bỏ pháp Học.
Lại đưa ra cách nói này: Nghĩ a về không vứt bỏ là nghĩa của thành
750 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
tựu.
Hỏi: Nếu như vậy thì phần vị Học không vứt bỏ pháp Vô học, phải
thành tựu pháp Vô học?
Đáp: Không phải là thành tựu pháp Vô học, mà chưa đạt được
pháp Vô học. Lại đưa ra cách nói na øy: Nghĩa về đã đạt được mà chưa
rời bỏ là nghĩa của thành tựu. Lời nói này hợp lý, bởi vì nếu pháp đã đạt
được mà chưa rời bỏ thì nhất định thành tựu.
Đại đức nói rằng: Hữu tình thế t ục không lìa các pháp, mượn nói
là thành tựu, bởi vì tong Thắng nghĩa không có tánh thành tựu.
Hỏi: Vì sao gọi là Học, vì học  đều đã học, hay vì đạt được pháp
Học? Giả sử như vậy thì có gì sai? Cả hai đều có sai lầm. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì nếu Học đều đã học  cho nên gọi là Học, thì chương Định
Uẩn đã nói phải thông hiểu thế nào? Như nói: “Hữu học không phải
là học đều đã học, nghĩa là Hữu học th ì an trú tự tánh.” Nếu đạt được
pháp Học cho nên gọi là Học, thì trong king đã nói phải thông hiểu thế
nào? Như nói: “Đức Phật bảo với  Thi-phược-ca rằng: Học đều đã học
cho nên gọi là Học.”
Đáp: Nên đưa ra cách nói này:  Học đều đã học cho nên gọi là
Học.

nào?
Hỏi: Nếu như vậy thì chương Định Uẩn đã nói phải thông hiểu thế
Đáp: Đó là nói thế tục cùng gọi  là Học, nghĩa là đối với sự học
thì lúc học hay không học, thế gian cùng gọi sự học ấy là Học, cho nên
Luận sư của bản luận này nói đó là Học mà thật ra không phải là Học.
Lại nữa, đó là đối với sự học hy vọng không dừng lại, dựa vào tâm
mong mỏi ấy cho nên nói là Học. Có người đưa ra cách nói này: Đạt
được pháp Học cho nên gọi là Học.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh đã nói phải thông hiểu thế nào?
Đáp: Trong kinh dựa vào tâm mong mỏi không ngừng ấy, không
bỏ mất gia hạnh cho nên nói ra như vậy; nghĩa là phần vị Hữu học, tuy
có lúc khởi tâm thiện, có lúc khởi tâm bất thiện, có lúc khởi tâm vô ký,
mà luôn luôn không rời bỏ tâm hướng đến Niết-bàn và gia hạnh ấy, cho
nên tất cả mọi lúc đều gọi là học điều đã học. Nhưng cũng có lúc không
học điều đã học, như người lúc đang đi trên đường tạm thời dừng chân
nghỉ ngơi, có người hỏi rằng: Muốn đi đến nơi nào? Người ấy đáp rằng:
Muốn đi đến phương nọ. Bởi vì không rời bỏ tâm hướng đến, tuy dừng
lại mà cũng nói là hướng đến, là ha ønh tích của người Học cho nên gọi
là hành tích của Học.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 751  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Hành tích của Vô học sáng tỏ-thanh tịnh-thù thắng-tuyệt
diệu hơn hẳn Hữu học, tại sao chỉ nói đến hành tích của Học?
Đáp: Cũng nên nói là có hành tích của Vô học mà không nói đến
điều ấy, là có cách nói khác. Lại nữa, đã nói đến bắt đầu thì đã nói đến
kết thúc, cho nên đã nói đến hành tích  của Học thì cũng nói đến hành
tích của Vô học. Lại nư õa, muốn hiển bày mỗi phần vị có sự thù thắng
riêng biệt, nghĩa là phần vị Hữu học có hành tích thù thắng, trong phần
vị Vô học có giải thoát thù tha éng; như vua và quan đều có sự hơn hẳn
của mình, đó là vua thì tôn quý uy quyền thu phục thù thắng, quan đối
với sự nghiệp thì dũng cảm chiến đấu thù thắng. Lại nữa, hành tích của
Hữu học có năng lực đoạn phiền não, đánh bại giặc thù phiền não, Vô
học thì không như vậy. Lại nữa, hành tích của Hữu học  là đoạn phiền
não, chịu khó tu gia hạnh, Vô học  thì không như vậy. Lại nữa, nghĩa
thường xuyên thực hành là nghĩa của hành tích, Hữu học thường xuyên
thực hành, Vô học thì không như vậy. Vì thế cho nên không nói đến
hành tích của Vô học.
Hỏi: Học thành tựu thì quá khứ có mấy, vị lai có mấy, hiện tại có
mấy?
Đáp: Nếu dựa vào Định có Tầm-có Tứ, bắt đầu thấy Học hiện rõ
trước mắt, thì quá khứ không có, vị lai và hiện có tám. Trong này, Định
có Tầm-có Tứ, đó là Vị chí Định và Tĩnh lự thứ nhất. Dựa vào thì có
người nói: Cùng sinh khởi là dựa vào. Lại có người nói: Đẳng vô gián
duyên là nghĩa của dựa vào ở đây.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Ngay nơi hai địa ấy nói chung
là dựa vào. Bắt đầu có bốn loại:
1. Bắt đầu tiến vào Chánh tánh ly sinh, nghĩa là dựa vào địa ấy bắt
đầu tiến vào Chánh tánh ly sinh.
2. Bắt đầu đạt được quả, nghĩa là dựa vào địa ấy bắt đầu đạt được
quả Học.
3. Bắt đầu chuyển căn, nghĩa là dựa vào địa ấy mà Tín thắng giải
bắt đầu luyện căn làm Kiến chí.
4. Bắt đầu lìa nhiễm, nghĩa là đạo t hế tục lìa các nhiễm rồi, bắt
đầu dựa vào địa ấy khởi lên đạo vô lậu hiện rõ ở trước mắt.
Trong này, tổng quát dựa vào bốn loạ i Bắt đầu để soạn ra luận,
mà trải qua các phần vị thì có đủ và không đủ, tùy theo sự thích hợp nên
suy xét kỹ càng rồi chọn lựa.
Thấy Học hiện rõ ở trước mắt.
Hỏi: Người Học cũng có lúc th ấy Phi học phi vô học hiện rõ ở
752 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
trước mắt, lúc ấy cũng là thấy Học, là bởi vì những người Học đã khởi
lên cái thấy, tại sao trong này không nói đến người Học thấy Học hiện
rõ ở trước mắt?
Đáp: Nên nói mà không nói đến, thì nên biết trong này là có cách
nói khác. Lại nữa, trong này thấy H ọc tức là nói đến thấy Học, chứ
không phải là thấy người Học, cho nên không cần phải hỏi vặn.
Quá khứ không có, nghĩa là nói như trước, các sát-na đầu tiên hiện
rõ ở trước mắt thì hoàn toàn không có quá khứ, bởi vì chưa có một niệm
nào đã sinh-diệt, giả sử đã sinh-diệt mà đạt được quả-chuyển căn, hoặc
là lui sụt rời bỏ. Vị lai có tám, nghĩa là ngay lúc ban đầu tu nay đủ tám
chi Học của vị lai. Hiện tại có tám, bởi vì lúc bấy giờ tám chi hiện rõ ở
trước mắt.
Tám chi Học diệt rồi không mất, nếu lại dựa vào Định có Tầm-có
Tứ thấy Học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-vị lai-hiện tại đều có tám.
Trong này, Học (bỉ) đó là tám chi Học. Diệt rồi, nghĩa là Vô thường.
Diệt rồi không mất, nghĩa là do ba nhan duyên mà đi đạo vô lậu:
1. Bởi vì đạt được quả.
2. Bởi vì chuyển căn.
3. Bởi vì lui suit rời bỏ.
Không có ba duyên này cho nên nói là không mất. Nếu lại dựa
vào…, nghĩa là Học từ sát-na thứ hai trở đi, lại dựa vào Định có Tầm-có
Tứ thấy Học hiện rõ ở trước mắt.
Hỏi: Tại sao khởi lên thấy Học của địa này?
Đáp: Bởi vì ý niệm báo ân, nghĩ a là dựa vào địa này mà phá
tan giặc thù phiền não, nghĩ đến báo đền ân ấy cho nên lại tiếp tục
khởi lên; như nhờ vào áo giáp và binh khí mà dẹp tan giặc thù rồi, lại
thường xuyên sửa sang tu bổ-quý trọng cất giữ can thận. Lại nữa, do
bốn chuyên cho nên lại tiếp tục khởi lên thấy Học của địa ấy:
1. Vì trú trong pháp lực hiện tại.
2. Vì dạo chơi trong công đức.
3. Vì quán xét những việc làm vốn có.
4. Vì thọ dụng tài sản bậc Thánh.
Quá khứ có tám, nghĩa là từ sát-na thứ hai về sau là thành tựu quá
khứ, sa-na thứ nhất thì đã khởi diệt. Vị lai và hiện tại đều có tám, như
trước đã nói nên biết.
Học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định không có Tầm-không
có Tứ thấy Học hiện rõ ở trước mắt , thì quá khứ-vị lai có tám, hiện tại
có bảy. Trong này, Định không có Tầm-không có Tứ, đó là Tĩnh lự thứ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 753  
www.daitangkinh.org  
hai-thứ ba-thứ tư.
Hỏi: Vì sao không nói đến Tĩnh lự trung gian?
Đáp: Nên nói mà không nói đến, th ì nên biết là nghĩa này có
khác. Lại nữa, Tĩnh lự trung gian và ba địa sau thì Chi không có tăng
giảm, cho nên không nói đến.
Quá khứ-vị lai đều có tám, như trước đã nói nên biết. Hiện tại có
bảy, là trừ ra Chánh tư duy, bởi vì nó không có Tầm.
Học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định Vô sắc thấy Học hiện
rõ ở trước mắt, thì quá khứ-vị lai có tám, hiện tại có bốn. Trong này,
Định Vô sắc đó là ba Định Vô sắc trước.
Hỏi: Vì sao không nói đến Định Vô sắc thứ tư?
Đáp: Bởi vì địa ấy không cóThánh đạo, cho nên về sau sẽ nói đến
khởi tâm thế tục.
Quá khứ-vị lai đều có tám, như trước đã nói nên biết. Hiện tại có
bốn, là trừ ra Chánh tư duy-Chánh ngữ-Chánh nghiệp-Chánh mạng, bởi
vì địa ấy không có.
Học diệt rồi không mất, nếu tiến va øo Diệt đinh-hoặc là tâm thế
tục hiện rõ ở trước mắt, thì quá kh ứ-vị lai có tám, hiện tại không có.
Trong này, tiến vào Diệt định, nghĩa là đang trú trong Định Diệt thọ
tưởng. Tâm thế tục, đó là tâm định hữu lậu ra khỏi Diệt định, hoặc là
tâm tiếp tục khởi lên định hữu lậu khác. Quá khứ-vị lai đều có tám,
nghĩa là lúc ban đầu trước đây đã khởi lên tám chi của Định có Tầm-
có Tứ, và tu của vị lai. Hiện tại không có, bởi vì lúc đang Diệt định thì
không có Thánh đạo, bởi vì tâm thế tục thì không khởi lên tám chi của
đạo vô lậu.
Nếu dựa vào Định không có Tầm-không có Tứ, bắt đầu thấy Học
hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ không có, vị lai có tám, hiện tại có bảy.
Trong này, nghĩa về dựa vào như trước đã nói nên biết. Định không có
Tầm-không có Tứ tức là ba Tĩnh lự sau. Bắt đầu thì có đủ bốn loại nói
rộng ra như trước. Giải thích về nghĩa thấy Học, cũng như trước đã nói.
Quá khứ không có, bởi vì sát-na thứ nhất thì chưa có một niệm nào đã
sinh diệt, giả sử đã sinh diệt mà vì ba duyên cho nên rời bỏ. Vị lai có
tám, đó là ngay lúc ban đầu tu đầy đủ ta ùm chi Học của vị lai. Hiện tại
có bảy, bởi vì địa ấy không có Chánh tư duy.
Học diệt rồi không mất, nếu la ïi dựa vào Định không có Tầm-
không có Tứ, thấy Học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-hiện tại có bảy,
vị lai có tám. Trong này, Học diệt rồi không mất… giải thích như trước.
Quá khứ có bảy, nghĩa là từ sát-na thứ hai về sau là thành tựu quá khứ,
754 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
sát-na thứ nhất thì đã khởi diệt là bảy.
Học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định Vô sắc, thấy Học hiện
rõ ở trước mắt, thì quá khứ có bảy, vị lai có tám, hiện tại có bốn. Trong
này, quá khứ có bảy, nghĩa là sát-na thứ nhất đã khởi diệt, còn lại như
trước đã giải thích.
Học diệt rồi không mất, nếu tiến va øo Diệt định-hoặc là tâm thế
tục hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có bảy, vị lai có tám, hiện tại không
có. Trong này, tất cả như trước đã nói nên biết.
Học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định có Tầm-có Tứ, thấy
Học hiện rõ ở trước mắt thì quá khứ có bảy, vị lai-hiện tại có tám. Trong
này, quá khứ có bảy, vị lai-hiện tại có tám. Trong này, quá khứ có bảy,
nghĩa là lúc ba đầu trước đây đã khởi lên bảy chi của Định không có
Tấm-không có Tứ. Vị lai có tám, tức là phần vị ban đầu đã tu vị lai. Từ
tiến vào Diệt định-tâm thế tục về sau sẽ nói; khởi lên Định có Tầm-có
Tứ, về sau sẽ phân biệt.
Nếu dựa vào Định Vô sắc, bắt đầu thấy Học hiện rõ ở trước mắt,
thì quá khứ không có, vị lai có tám, hiện tại có bốn. Trong này, Định vô
sắc nghĩa là ba Định Vô sắc trước. Bắt đầu thì chỉ dựa vào lìa nhiễm mà
soạn luận, bởi vì đạo thế tục lìa các nhiễm rồi bắt đầu khởi lên vô lậu;
ba Định Vô sắc hiện rõ ở trước mắt, cho nên không có nghĩa dựa vào Vô
sắc mà tiến vào Kiến đạo; không có bắt đầu tiến vào Chánh tánh ly sinh
ở loại thứ nhất, không có nghĩa dựa vào Vô sắc mà đạt được quả của
Học, cũng không có nghĩa dựa vào Vô sắc mà phần vị Học, luyện căn,
cho nên không có bắt đầu đạt được quả và bắt đầu chuyển căn. Phần
còn lại giải thích như trước.
Hỏi: Định vô sắc hữu lậu cần phải dựa vào Tĩnh lự vô lậu làm gia
hạnh phát khởi, Định Vô sắc vô lậu  cũng nhất định phải dựa vào Tĩnh
lự vô lậu làm gia hạnh phát khởi, ta ïi sao trong này nói dựa vào Định
Vô sắc bắt đầu thấy Học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ không thành
tựu tám chi?
Đáp: Chi đạo vô lậu có chi thuộc về Tĩnh lự, có chi thuộc về Vô
sắc; thuộc về Tĩnh lự thì tuỳ quá khứ thành tựu, mà thuộc về Vô sắc thì
quá khứ không thành tựu, cho nên nói quá khứ không có tám chi.
Có người đưa ra cách nói này: Có lúc dựa vào đạo thế tục đạt được
quả Bất hoàn rồi, không phát khởi đa ïo vô lậu, lại cùng đạo thế tục lìa
nhiễm của bốn Tĩnh lự, hoặc lại lìa nhiễm của ba Vô sắc rồi, lúc bắt đầu
khởi lên Định Vô sắc vô lậu, lúc ấy quá khứ không có tám chi Thánh
đạo, cho nên đưa ra cách nói này: Quá khứ hoàn toán không có.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 755  
www.daitangkinh.org  
Học diệt rồi không mất, nếu lại dựa vào Định Vô sắc, thấy Học
hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-hiện tại có bốn, vị lai có tám, quá khứ
có bốn, nghĩa là trước nay đã phát  khởi bốn chi trong niệm thou nhất.
Vị lai có tám, nghĩa là trước nay đã tu tám chi của vị la i. Phần còn lại
giải thích như trước.
Học diệt rồi không mất, nếu tiến va øo Diệt định, hoặc là tâm thế
tục hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có bốn, vị lai có tám, hiện tại không
có. Trong này, tất cả như trước đã nói nên biết.
Học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định có Tầm-có Tứ, thấy
Học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có bốn, vị lai-hiện tại có tám.
Trong này, quá khứ có bốn, đó là Định Vô sắc bắt đầu khởi lên bốn chi.
Vị lai có tám, tức là lúc ấy tu tám chi của vị lai.
Hỏi: Định Vô sắc không gián đoa ïn chắc chắn không thể nào day
khởi định có Tầm-có Tứ, tại sao trong này đưa ra cách nói như vậy?
Đáp: Nên biết trong này là nói theo thứ tự, chứ không phải là Định
theo thứ tự; dựa vào cách nói tuỳ thuận mà nói, chứ không dựa vào Định
tuỳ thuận mà nói.
Học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định không có Tầm-không
có Tứ, thấy Học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có bốn, vị lai có tám,
hiện tại có bảy. Trong này, quá khứ có bốn, nghĩa là trước tiên dựa vào
Định Vô sắc, lúc ban đầu đã day khởi  bốn vị. Vị lai có tám, tức là do
Học mà tu tám chi của vị lai.
Hỏi: Tiếp theo trước đã khởi lên tám chi của Định có Tầm-có Tứ,
tiến vào quá khứ đều thuận theo không mất, tại so chỉ nói quá khứ có
bốn?
Đáp: Trong này đã nói quá khứ-vị lai đều là hiển bày về lúc ban
đầu day khởi và tu, chứ không hiển bày về phần vị sau đã day khởi-đã
tu, cho nên không có mất đi; hiện tại tuỳ theo lúc hiện rõ ở trước mắt,
cho nên tuỳ theo day khởi mà nói.
Hỏi: Nay ở trong này nói đến người Học nào?
Đáp: Nếu những người học đối với tất cả các Định theo thứ tự
mà tiến vào tất cả, như có người theo thứ tự bước lên bậc thang thì ở
nay nói đến. Nghĩa là có người học trước heat tiến vào Định không có
Tầm-không có Tứ, tiếp theo tiến vào Định Vô sắc, ti ếp theo tiến vào
Diệt định, sau cùng khởi tâm thế t ục; người học như vậy thì ở nay nói
đến. Nếu có người học trước hết tiến vào Định có Tầm-có Tứ, tiếp theo
tiến vào Định không có Tầm-không có Tứ, tiếp theo Định Vô sắc, tiếp
theo tiến vào Diệt định, sau cùng khởi tâm vô lậu; những người học này
756 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
không phải ở đây nói đến.
Như trong chương Tạp Uẩn nói: “Nếu co ù một Bổ-đặc-già-la, đầy
đủ mười hai chi của pháp khởi thì ở đây nói đến; nếu không đầy đủ thì
không phải là ở nay nói đến.”
Như trong kinh nói: “Trước hết thấy người nữ hình dáng và mặt
mày đoan nghiêm mọi người đều thích nhìn, tiếp theo thấy già yếu, tiếp
theo thấy bệnh tật, tiếp theo thấy mạng chung, tiếp theo thấy các giai
đoạn biến hoại sau khi chết.”
Người nữ như vậy thì trong kinh nói đến, nếu không như vậy thì
không phải là kinh đã nói đến. Người học trong này nên biết cũng như
vậy.
Lời bình: nên dưa ra cách nói này: Trong này nói chung về tất cả
những người học, tuỳ theo những người học, ở trong các phần vị đã phát
khởi chi Học đều thâu nhiếp tất cả.
Nên biết rằng hành tích có bốn loại sai biệt:
1. Thông hạnh chậm về Khổ.
2. Thông hạnh nhanh về Khổ.
3. Thông hạnh chậm về Lạc.
4. Thông hạnh nhanh về Lạc.
Nhưng các hành tích nên nói là một loại, đó là hướng đến hành
diệt Khổ. Hướng đến hành diệt sinh la õo bệnh tử và quả báo thế gian,
hoặc phải nói là hai, đó là hướng đến hành diệt Danh và hướng đến
hành diệt Sắc; hoặc phải nói là ba , đó là hướng đến hành diệt ba cõi;
hoặc phải nói là năm, đó là hướng đến hành diệt năm Uẩn; hoặc phải
nói là mười hai, đó là hướng đến hành diệt mười hai chi duyên khởi;
hoặc phải nói là vô lượng, đó là bởi vì sa-na nối tiếp nhau sai biệt vô
cùng vô tận.
Hỏi: Vì sao Đức Thế Tôn mở rộng về một-hai-ba, tóm lược mười
hai…, mà thiết lập bốn Thông hạnh như vậy?
Đáp: Bởi vì ba quan hệ (Sự):
1. Bởi vì địa.
2. Bởi vì căn.
3. Bởi vì Bổ-đặc già-la.
Đây là nói chung, nếu nói riêng biệt thì chỉ vì hai quan hệ, đó là
vì địa-vì căn, hoặc là vì địa-vì Bổ-đặc-già-la.
Vì địa-vì căn, đó là Vị chí Định, Tĩnh lự trung gian, ba Vô sắc
Định. Những người căn tánh chậm chạp trong các địa này, đối với tất
cả Thánh đạo gọi là Thông hạnh chậm về Khổ; những người căn  tánh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 757  
www.daitangkinh.org  
nhanh nhạy ngay nơi các địa này, tất  cả Thánh đạo gọi là Thông hạnh
nhanh về Khổ; những căn tánh chậm chạp trong bốn Tĩnh lự căn bản, tất
cả Thánh đạo gọi là Thông hạnh ch ậm chạp về Lạc; những người căn
tánh nhanh nhạy ngay nơi các địa này, tất cả Thánh đạo gọi là Thông
hạnh nhanh về Lạc.
Vì địa-vì Bổ-đặc-già-la,đó là Vị chí Định, Tĩnh lự trung gian, ba
Vô sắc định. Người tuỳ tính hành-Tín thắng giải-Thời giải thoát trong
các địa này, đối với tất cả Thánh đạo gọi là Thông hạnh chậm về khổ;
người Tuỳ pháp hành-Kiến chí-Bất thời giải thoát ngay nơi các địa này,
tất cả Thánh đạo gọi Thông hạnh nhanh về Khổ; người tuỳ Tín hành-
Tín thắng giải-Thời giải thoát tr ong bốn Tĩnh lự căn bản, tất cả Thánh
đạo gọi là Thông hạnh chậm về La ïc; người Tuỳ pháp hành-Kiến chí-
Bất thời giải thoát ngay nơi các địa này, tất cả Thánh đạo gọi là Thông
hạnh nhanh về Lạc.
Hỏi: Tự tánh của bốn Thông hạnh này là gì?
Đáp: Lấy năm Uẩn-bốn Uẩn làm t ự tánh, nghĩa là ở Tĩnh lự và
Cận phần thì lấy năm Uẩn làm tự tánh, ở Vô sắc thì lấy bốn Uẩn làm tự
tánh. Như vậy gọi là tự tánh của Thông hạnh, tự Thể của ngã-vật, bổn
tánh của tướng phần. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ thế nay sẽ nói đến.
Hỏi: Vì sao gọi là Thông hạnh, Thông hạnh là nghĩa gì?
Đáp: Thông gọi là thông đạt, Hạnh gọi là hành tích. Có năng lực
đích thực thông đạt hướng đến Niết-bàn, là nghĩa của Thông hạnh.
Thông hạnh chậm về Khổ.
Hỏi: Thánh đạo không phải là tư ï tánh của Khổ thọ, cũng không
phải là tương ưng với Khổ thọ, tại sao gọi là Khổ?
Đáp: Cận phần Vô sắc khó thành tựu, cho nên Thánh đạo đã phát
khởi gọi là Khổ; Tĩnh lự căn bản dễ thành tựu, cho nên Thánh đạo đã
phát khởi gọi là Lạc. Ở đây phân biệt rộng ra như trong bốn Tĩnh lự ở
chương Kiết Uẩn trước đây.
Hỏi: Vì sao Thánh đạo gọi là chậm?
Đáp: Bởi vì Thánh đạo do người căn tánh chậm chạp mà day khởi,
không có năng lực nhanh chóng hướng đến Niết-bàn cứu cánh, cho nên
gọi là chậm; Thánh đạo do những người căn tánh nhanh nhạy mà day
khởi, nhanh chóng hướng đến Niết-bàn, cho nên gọi là nhanh.
Hỏi: Có lúc Tìn thắng giải nhanh chóng đến Niết-bàn hơn so với
Kiến chí, như Tín thắng giải tinh tiến chịu khó tu hành nhanh chóng
chứng Niết-bàn, Kiến chí uể oải lơi long không thể nhanh chóng chứng
được. Như có bài tụng nói:
758 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
“Người không phóng túng-người ph óng túng, người thức nhiều và
người ngủ nhiều,
Như cưỡi ngựa nhanh nhẹn-chậm hạp , hành giả chịu khó đến nơi
trước.”
Như có hai người cùng đi đến một phía, một người cưỡi con ngựa
nhanh nhẹn, một người cưỡi con ngựa chậm chạp, người cưỡi con ngựa
nhanh nhẹn không chịu khó đi cho nên không thể nào nhanh chóng đến
nơi, người cưỡi con ngựa chậm chạp vì chịu khó đi cho nên vẫn có thể
nhanh chóng đến nơi. Như vậy, Kiến chí và Tín thắng giải cùng hướng
đến Niết-bàn, nếu Tín thắng giải tinh tiến chịu khó tu hành nhanh chóng
chứng Niết-bàn, Kiến chí uể oải lơi lỏng không thể nào nhanh chóng
chứng được, tại sao lại nói Thánh đạo do người căn tánh chậm chạp đã
day khởi, không có năng lực nhanh chóng hướng đến cho nên gọi là
chậm?
Đáp: Trong này ý nói người ch ịu khó thực hành như nhau, nếu
chịu khó thực hành như nhau thì Kiến chí nhanh chóng chứng được, chứ
không phải là Tín thắng giải, cho nên nói là chậm.
Hỏi: Bốn loại hành này lấy năm Uẩn-bốn Uẩn làm tự tánh, vì sao
gọi là Thông? Bởi vì Thông chỉ hiển bày về Tuệ chứ không phải là Uẩn
khác.
Đáp: Bởi vì Tuệ tăng lên cho nên chỉ nói là Thông, như trong Kiến
đạo tuy có đủ năm Uẩn, mà bởi vì T uệ tăng lên cho nên chỉ thiết lập
tên gọi của Kiến; như các trí thế tục Hiện quán biên, tuy dùng bốn Uẩn-
năm Uẩn làm tánh, mà Tuệ tăng lên cho nên chỉ thiết lập tên gọi của
Trí; Định Kim cang dụ tuy dùng bốn Uẩn-năm Uẩn làm tánh, mà Đẳng
trì tăng lên cho nên chỉ thiết lập tên gọi của Định; Thông hạnh cũng như
vậy, cho nên không cần phải vặn hỏi.
Như trong kinh nói: “Thế nào là Thông hạnh chậm về Khổ? Đó là
các Tỳ kheo chê trách chán ghét đối với năm Thủ uẩn.”
Hỏi: Thông hạnh chậm về Khổ du yên vào cảnh của bốn Đế, vì
sao Đức Thế Tôn chỉ nói là duyên với Khổ?
Đáp: Cũng phải nói Thông hạnh này duyên với ba Đế còn lại, mà
không nói đến là có cách nói khác. Lại nữa, Khổ đế ở đầu tiên, đã nói
duyên với Khổ, thì nên biết là cũng nói duyên với ba Đế còn lại. Lại
nữa, trong kinh ấy chỉ hiển bày về gia hạnh chứ không hiển bày về căn
bản, nghĩa là lúc gia hạnh thì duyên với năm Thủ uẩn mà day khởi hành
tướng chán ngán, đến căn bản thì duyên với bốn Thánh đế.
Trong luận Tập Dị Môn đưa ra cách nói như vậy: “Thế nào là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 759  
www.daitangkinh.org  
Thông hạnh chậm về Khổ? Đó la ø Tĩnh lự vốn không thâu nhiếp năm
căn chậm chạp như Tín… thế nào la ø Thông hạnh nhanh về Khổ? Đó là
Tĩnh lự vốn không thâu nhiếp năm căn nhanh nhạy như Tín… thế nào là
Thông hạnh chậm về Lạc? Đó là Tĩnh lự đã thâu nhiếp năm căn chậm
chạp như Tín… Thế nào là Thông hạnh nhanh về Lạc? Đó là Tĩnh lự đã
thâu nhiếp năm căn nhanh nhạy như Tín…”
Hỏi: Bốn Thông hạnh này lấy năm Uẩn-bốn Uẩn làm tự tánh; tại
sao luận ấy chỉ nói năm căn nhanh nhạy-chậm chạp như Tín…?
Đáp: Bởi vì dựa vào thế mạnh mà nói, nghĩa là ở trong năm Uẩn-
bốn Uẩn hiện hành thì năm căn là mạnh nhất. Lại nữa, năm căn như
Tín… phương tiện thiện xảo đối với việc  đã làm, có năng lực nhanh
chóng thành tựu hơn hẳn Uẩn khác, cho nên chỉ nói đến năm căn.
Hỏi: Các loài hữu tình có căn tánh trung bình hay không? Nếu có
thì luận ấy vì sao không nói đến? Nếu không có thì trong kinh nói nên
thông hiểu thế nào? Như trong kinh nói: “Có các hữu tình ở thế gian-
sinh ở thế gian, lớn lên có người căn tánh nhanh nhạy, có người căn tánh
trung bình, có người căn tánh chậm chạp…”
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Không có căn tánh trung bình.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Kiến đạo có hai loại:
1. Tùy tín hành đạo.
2. Tùy pháp hành đạo.
Tu đạo cũng có hai loại:
1. Đạo của Tín thắng giải.
2. Đạo của Kiến chí.
Đạo vô học cũng có hai loại:
1. Đạo của Thời giải thoát.
2. Đạo của Bất thời giải thoát.
Vì không có đạo thứ ba, cho nên không có căn tánh trung bình.
Hỏi: Nếu như vậy thì trong kinh nói nên thông hiểu thế nào?
Đáp: Người được Đức Phật hoá độ, có người thấy Đế trước, có
người thấy Đế giữa, có người thấy Đ ế sau; người thấy Đế trước thì nói
là căn tánh nhanh nhạy, người thấy Đế giữa thì nói là căn tánh trung
bình, người thấy Đế sau thì nói là căn tánh chậm chạp. Lại nữa, người
được Đức Phật hoá độ, có người thấy Đế gần, có người thấy Đế xa, có
người thấy Đế không gần không xa; người thấy Đế gần thì gọi là căn
tánh nhanh nhạy, như A-nhã-đa-kiều-tra àn-na…, người thấy Đế xa thì
gọi là căn tánh chậm chạp, như Thiện Hiền…, người thấy Đế không gần
không xa thì gọi là căn tánh trung bình, như Hộ Quốc… Lại có người nói:
760 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Cũng có căn tánh trung bình.
Hỏi: Nếu như vậy thì luận ấy vì sao không nói đến?
Đáp: Cần phải nói mà không nói đến, thì nên biết là nghĩa này có
khác. Lại nữa, căn tánh trung bình tức là thâu nhiếp ở giữa nhanh nhạy
và chậm chạp. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì lúc nói đến căn tánh chậm
chạp thì căn tánh trung bình gọi là nhanh nhạy hơn căn tánh chậm chạp,
lúc nói đến căn tánh nhanh nhạy th ì căn tánh trung bình gọi là chậm
chạp hơn hẳn căn tánh nhanh nhạy. Vì vậy, Tôn giả Thế Hữu nói rằng:
“Căn tánh trung bình nên nói là do căn tánh nhanh nhạy thâu nhiếp, bởi
vì hơn hẳn căn tánh chậm chạp; căn  tánh này còn có thể nói là do căn
tánh chậm chạp thâu nhiếp, bởi vì kém hơn căn tánh nhanh nhạy.”
Đại đức nói rằng: “Căn tánh trung bình có thể nói là do căn tánh
nhanh nhạy-chậm chạp thâu nhiếp, mà không có thể nói là do căn tánh
bậc Thượng-bậc Học thâu nhiếp. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì căn tánh
nhanh nhạy-chậm chạp đều có ba phẩm. Vì sao biết như vậy? Bởi vì
Đại giác-Độc giác và Xá-lợi-tử…, đều thâu nhiếp trong chủng tánh Tùy
pháp hành. Ba loại căn tánh này lẽ nào có thể tương tự hay sao? Trong
căn tánh nhanh nhạy đã có ba phẩm, cho nên biết căn tánh chậm chạp
cũng phải có ba phẩm. Hai đạo của căn tánh nhanh nhạy và chậm chạp
đều có ba phẩm; bởi vì đạo thứ ba không thể nào có được, cho nên A-tỳ-
đạt-ma nói không có căn tánh trung bình. Như vậy dễ dàng thông hiểu
hai cách nói trong kinh và luận.”
Trong luận Tập Dị Môn lại đưa ra cách nói này: “Thông hạnh
chậm về Khổ, hoặc là tập-hoặc là tu-hoặc là nhiều việc đã làm, có thể
đầy đủ Thông hạnh nhanh về Khổ; Thông hạnh chậm chạp về laic, hoặc
là tập-hoặc là tu-hoặc là nhiều việc đã làm, có thể đầy đủ Thông hạnh
nhanh về Lạc.”
Hỏi: Nói đầy đủ điều gì, là đầy đủ đối với căn, hay là đầy đủ lìa
nhiễm? Nếu đầy đủ đối với căn, thì Thông hạnh chậm về Khổ, hoặc là
tập-hoặc là tu-hoặc là nhiều việc đã làm, lý ra nên có năng lực đầy đủ
cả hai Thông hạnh về nhanh; Thông hạnh chậm về Lạc, hoặc là tập-
hoặc là tu-hoặc là nhiều việc đã làm, cũng phải có năng lực đầy đủ cả
hai Thông hạnh về nhanh. Nếu đầy đủ lìa nhiễm, thì chậm cần phải đầy
đủ chậm, nhanh cần phải đầy đủ nhanh, tại sao luận ấy đưa ra cách nói
này?
Đáp: Nên đưa ra cách nói này:  Luận ấy nói đầy đủ về căn, và
nói tương tự chứ không phải là không tương tự, bởi vì Khổ tương tự chứ
không phải là Lạc, Lạc và Lạc tương tự chứ không phải là Khổ.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 761  
www.daitangkinh.org  
Hỏi: Ai thành tựu mấy loại Thông hạnh?
Đáp: Hoặc là người thành tựu một loại, đó là người chưa lìa nhiễm
cõi Dục; hoặc là có người thành tựu  hai loại, đó là người đã lìa nhiễm
cõi Dục.
Tôn giả Tăng-già-phiệt-tô nói rằng: “Có người thành tựu đầy đủ
bốn Thông hạnh, đó là người dựa vào Tĩnh lự căn bản mà luyện căn, lúc
trú trong đạo vô gián, chưa rời bỏ hai Thông hạnh về nhanh.”
Lời bình: Vị ấy không nên đưa ra cách nói này, nếu đưa ra cách
nói này thì phải là hoại căn và hoại Bổ-đặc-già-la. Hoại căn thì lúc bấy
giờ phải là căn chậm chạp cũng là căn nhanh nhạy. Hoại Bổ-đặc-già-la
thì lúc bấy giờ lẽ ra cũng là những Tín thắng giải-cũng là những Kiến
chí. Đừng có sai lầm này, vì vậy cách nói trước đối với lý là thích hợp.
Có thành tựu một-hai, không có thành tựu ba-bốn, bởi vì không có một
người mà thành tựu hai căn nhanh nhạy và chậm chạp.
Hỏi: Ai sử dụng mấy loại Thông hạnh để làm những việc cần
làm?
Đáp: Có lúc chỉ sử dụng một loại,  hoặc có lúc sử dụng hai loại,
hoặc có lúc sử dụng ba loại, có lúc sử dụng đầu đủ bốn loại mà không
cùng một lúc.
Có lúc sử dụng một loại, đó là hoặc chỉ sử dụng Thông hạnh chậm
về Khổ mà làm những việc cần làm, như người căn tánh chậm chạp dựa
vào Vị chí Định, Tĩnh lự trung gian, ba  Vô sắc Định, tùy theo sự thích
hợp để tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả lìa nhiễm, tu công đức
khác mà nhập Niết-bàn. Hoặc lại chỉ sử dụng Thông hạnh nhanh về
Khổ mà làm những việc cần làm, như người căn tánh nhanh nhạy dựa
vào Vị chí Định, Tĩnh lự trung gian, ba  Vô sắc Định, tùy theo sự thích
hợp để tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả lìa nhiễm, tu công đức
khác mà nhập Niết-bàn. Hoặc lại chỉ sử dụng Thông hạnh chậm về Lạc
mà làm những việc cần làm, như người căn tánh chậm chạp lìa nhiễm
cõi Dục rồi, dựa vào bốn Tĩnh lự căn bản, tùy theo sự thích hợp để tiến
vào Chánh tánh ly sinh, đạt được qua û lìa nhiễm, tu c ông đức khác mà
nhập Niết-bàn. Hoặc lại chỉ sử dụng Thông hạnh nhanh về Lạc mà làm
những việc cần làm, như người căn tánh nhanh nhạy lìa nhiễm cõi Dục
rồi, dựa vào bốn Tĩnh lự căn bản, tùy theo sự thích hợp để tiến vào
Chánh tánh ly sinh, đạt được quả lìa nhiễm, tu công đức khác mà nhập
Niết-bàn.
Có lúc sử dụng hai loại, đó là hoặc có lúc sử dụng Thông hạnh
chậm về Khổ và Thông hạnh chậm về Lạc mà làm những việc cần làm,
762 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
như người căn tánh chậm chạp dựa vào Vị chí Định… và dựa vào Tĩnh
lự thứ nhất…, tùy theo sự thích hợp để tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt
được quả lìa nhiễm, tu công đức khác ma ø nhập Niết-bàn. Hoặc lại có
lúc sử dụng Thông hạnh chậm về Khổ và Thông hạnh nhanh về Khổ
mà làm những việc cần làm, như người căn tánh chậm chạp chỉ dựa vào
Vị chí Định…, tùy theo sự thích hợp đề tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt
được quả-luyện căn-lìa nhiễm, tu công đức khác mà nhập Niết-bàn.
Hoặc lại có lúc sử dụng Thông hạnh chậm về Lạc và Thông hạnh nhanh
về Khổ mà làm những việc cần làm, như người căn tánh chậm chạp dựa
vào Tĩnh lự thứ nhất… và dựa vào Vị chí Định…, tùy theo sự thích hợp để
tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả-luyện căn-lìa nhiễm, tu công
đức khác mà nhập Niết-bàn. Hoặc lại có lúc sử dụng Thông hạnh chậm
về Lạc và Thông hạnh nhanh về Lạc mà làm những việc cần làm, như
người căn tánh chậm chạp chỉ dựa va øo Tĩnh lự thứ nhất…, tùy theo sự
thích hợp để tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả-luyện căn-lìa
nhiễm, tu công đức khác mà nhập Niết-bàn. Hoặc lại có lúc sử dụng
Thông hạnh nhanh về Khổ và Thông hạnh nhanh về Lạc mà làm những
việc cần làm, như người căn tánh nhanh nhạy dựa vào Vị chí Định… và
dựa vào Tĩnh lự thứ nhất…, tùy theo sự thích hợp để tiến vào Chánh tánh
ly sinh, đạt được quả lìa nhiễm, tu công đức khác mà nhập Niết-bàn.
Có lúc sử dụng ba loại, đó là hoặc có lúc sử dụng Thông hạnh
chậm về Khổ-chậm về Lạc và Thông hạnh nhanh về Khổ mà làm
những việc cần làm, như người căn tánh chậm chạp dựa vào Vị chí
Định… và dựa vào Tĩnh  lự thứ nhất…, tùy rheo sự thích hợp để tiến vào
Chánh tánh ly sinh, đạt được quả  - luyện căn - lìa nhiễm, tu công đức
khác mà nhập Niết-bàn. Hoặc lại có lúc sử dụng Thông hạnh chậm về
Khổ-nhanh về Khổ và Thông hạnh nhanh về Lạc mà làm những việc
cần làm, như người căn tánh chậm ch ạp dựa vào Vị chí Định… và dựa
vào Tĩnh lự thứ nhất…, tùy theo sự thích hợp để tiến vào Chánh tánh ly
sinh, dạt được quả-luyện căn-lìa nhiễm, tu công đức khác mà nhập Niết-
bàn. Hoặc lại có lúc sử dụng Thông hạnh chậm về Khổ và Thông hạnh
chậm về Lạc-nhanh về Lạc mà làm những việc cần làm, như người căn
tánh chậm chạp dựa vào Vị chí Định… và dựa vào Tĩnh lự thứ nhất…, tùy
theo sự thích hợp để tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả-luyện
căn-lìa nhiễm, tu công đức khác mà nhập Niết-bàn. Hoặc lại có lúc sử
dụng Thông hạnh chậm về Lạc-nhanh về Lạc và Thông hạnh nhanh về
Khổ mà làm những việc cần làm, như người căn tánh chậm chạp dựa
vào Vị chí Định… và dựa vào Tĩnh lự thứ nhất…, tùy theo sự thích hợp để
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 93 763  
www.daitangkinh.org  
tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả luyện căn-lìa nhiễm, tu công
đức khác mà nhập Niết-bàn.
Có lúc sử dụng bốn loại, đó là người căn tánh chậm chạp dựa vào
Vị chí Định… và dựa vào Tĩnh lự thứ nhất…, tùy theo sự thích hợp để tiến
vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả-luyện căn-lìa nhiễm, tu công đức
khác mà nhập Niết-bàn.


„
764 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA