A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 94

Việt dịch

QUYỂN 94

LUẬN VỀ HỌC CHI (Phần 2)

Hỏi: Đối với bốn laọi Thông hạnh như vậy, ai đạt được mấy loại-
rời bỏ mấy loại?
Đáp: Phần vị các dị sinh không c ó đạt được-không có rời bỏ, bởi
vì bốn Thông hạnh này chỉ là vô lậu. Lúc Thế đệ nhất pháp hiện rõ ở
trước mắt, đạt được một hoặc hai mà chưa có gì rời bỏ.
Hỏi: Trong này không dựa vào dị sinh để soạn luận mà chỉ dựa
vào Thánh giả thôi chăng?
Đáp: Cũng có Thánh giả đối  với bốn Thông hạnh không có đạt
được-không có rời bỏ, đó là tự tánh trú trong phần vị tiến lên-lui sụt
có nghĩa về đạt được và rời bỏ; ma ø trong phần vị tiến lên nếu chưa lìa
nhiễm cõi Dục tiến vào Chánh tá nh ly sinh, lúc trú trong Khổ pháp trí
nhẫn cho đến Đạo pháp trí thì đều không có rời bỏ-đạt được một, Đạo
loại trí nhẫn thì rời bỏ một-đạt được một; nếu đã lìa nhiễm cõi Dục dựa
vào Vị chí Định tiến vào Chánh tánh ly sinh, trú trong Khổ pháp trí nhẫn
cho đến Đạo pháp trí thì cũng đều không có rời bỏ-đạt được một, Đạo
loại trí nhẫn thì rời bỏ một-đạt được  hai; nếu dựa vào địa trên mà tiến
vào Chánh tánh ly sinh, trú trong Khổ pháp trí nhẫn cho đến Đạo pháp
trí thì đều không có rời bỏ-đạt được hai, Đạo loại trí nhẫn thì rời bỏ hai-
đạt được hai.
Nếu người Dự lưu hướng về quả Nhất lai, thì lúc các đạo gia hạnh-
năm đạo vô gián-năm đạo giải thoát, đều không có rời bỏ-đạt được một,
lúc đạo vô gián thứ sáu thì rời bỏ một-đạt được một.
Nếu người Nhất lai hướng về quả Bất hoàn, thì lúc các đạo gia
hạnh-hai đạo vô gián-hai đạo giải thoát không có rời bỏ-đạt được một,
lúc đạo vô gián thứ chín thì rời bỏ một-đạt được hai. Nếu người Bất
hoàn hướng về quả A-la-hán, lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất cho đến
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 765  
www.daitangkinh.org  
lìa nhiễm của Vô sở hữu xứ, thì lúc các đạo gia hạnh-vô gián-giải thoát
đều không có rời bỏ-đạt được hai; lìa nhiễm của Phi tưởng phi phi tưởng
xứ, thì các đạo gia hạnh-tám đạo vô gián-tám đạo giải thoát, cũng đều
không có rời bỏ-đạt được hai; lúc đa ïo vô gián thứ chín thì rời bỏ hai -
đạt được hai. Đây là nói về phần vị lìa nhiễm.
Nếu chưa lìa nhiễm cõi Dục, Tí n thắng giải luyện căn làm Kiến
chí, thì lúc các đạo gia hạnh không c ó rời bỏ-đạt được một, lúc đạo vô
gián thì rời bỏ một-đạt được một. Nếu đã lìa nhiễm cõi Dục, Tín thắng
giải luyện căn làm Kiến chí, lúc cá c đạo gia hạnh thì không có rời bỏ-
đạt được hai, lúc đạo vô gián thì rời bỏ hai-đạt được hai.
Nếu A-la-hán Thời giải thoát luyện căn làm Bất động, thì lúc các
đạo gia hạnh-tám đạo vô gián-tám đạo giải thoát đều không có rời bỏ-
đạt được hai, lúc đạo vô gián thứ chín  thì rời bỏ hai-đạt được hai. Đây
là nói về phần vị chuyển căn.
Nếu Thánh giả chưa lìa nhiễm cõi Dục, khởi lên các Vô lượng-
Giải thoát-Thắng xứ-Biến xứ tương tự, và quán Bất tịnh-Trì tức niệm-
Niệm trú…, thì các công đức đều không có rời bỏ-đạt được một. Nếu
Thánh giả đã lìa nhiễm cõi Dục, khởi lên vô lượng-Giải thoát-Thắng
xứ-Biến xứ, quán Bất tịnh-Trì tức niệm-các Niệm trú, Vô ngại giải-Vô
tránh-Nguyện trí-Định biên tế, ba Tam-ma-địa và ba trùng Tam-ma-
địa, tạp tu về Tĩnh lự dẫn dắt phát sinh năm thần thông, thì các đạo
gia hạnh-năm đạo vô gián-ba đạo giải thoát…, đều không có rời bỏ-đạt
được hai. Nếu tiến vào Diệt định, tưởng đến tâm vi tế thì cũng không có
rời bỏ-đạt được một, lúc tâm vô cùng vi tế thì không có rời bỏ-không có
đạt được. Các giai đoạn như vậy là nói về phần vị tu công đức.
Nếu A-la-hán trong phần vị lui s ụt, và phần vị Hữu học đã lìa
nhiễm cõi Dục, lui sụt căn thù thắng trú vào căn yếu kém thì đều rời bỏ
hai-đạt được hai; phần vị Hữu học chưa lìa nhiễm cõi  Dục, lúc lui sụt
căn thù thắng trú vào căn yếu kém. Đều rời bỏ một-đạt được một. Đây
là nói về phần vị lui sụt căn.
Nếu A-la-hán, khởi lên Triền của cõi  Sắc-Vô sắc mà lui sụt thì
rời bỏ hai-đạt được hai, khởi lên Triền của cõi Dục mà lui sụt thì rời
bỏ hai-đạt được một. Nếu người Bất hoàn, đã lìa nhiễm cõi Sắc…, khởi
lên Triền của cõi sắc… mà lui sụt thì rời bỏ hai-không có đạt được; ngay
người Bất hoàn, khởi lên Triền của cõi Dục mà lui sụt thì rời bỏ hai -đạt
được một. Nếu người Nhất lai, lui sụt đạo của quả thù thắng thì rời bỏ
một-không có đạt được; lui sụt quả Nhất lai thì rời bỏ một-đạt được một.
Nếu người Dự lưu, lui sụt đạo của quả thù thắng thì rời bỏ   một-không
766 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
có đạt được. Đây là nói về phần vị lui sụt lìa nhiễm. Lui sụt công đức
khác, dựa theo nghĩa nên biết.
Như luận Thi Thiết nói: “Có bốn lo ại Bổ-đặc-già-la, đó là Bổ-
đặc-già-la chậm trong pháp hiện tại  mà nhanh sau khi thân hủy hoại,
hoặc có Bổ-đặc-già-la nhanh trong pháp hiện tại mà chậm sau khi thân
hủy hoại, hoặc có Bổ-đặc-già-la  chậm trong pháp hiện tại mà cũng
chậm sau khi thân hủy hoại, hoặc c ó Bổ-đặc-già-la nhanh trong pháp
hiện tại mà cũng nhanh sau khi thân hủy hoại.”
Hỏi: Hai loại sau có thể như vậy, hai loại trước thì thế nào? Bởi vì
Thánh giả chuyển sinh thì quyết định không lui sụt cũng không chuyển
căn, nhiều đời trãi qua cõi Dục quyết  định không sinh vào cõi Sắc-Vô
sắc, làm sao có thể nói là hiện tại chậm mà đời sau nhanh? Lại làm sao
có thể nói hiện tại nhanh mà đời sau chậm? Lẽ nào có người nhiều đời
trãi qua Kiến chí, lui sụt trở thành Tín thắng giải hay sao?
Đáp: Luận ấy không nói đến chuyển căn và lui sụt, mà chỉ nói đến
tinh tiến và giải đãi. Nếu thân hiện tại giải đãi mà thân đời sau tinh tiến,
thì gọi là chậm trong pháp hiện tại  mà nhanh sau khi thân hủy hoại.
Nếu thân hiện tại tinh ti ến mà thân đời sau giải đãi, thì gọi là nhanh
trong pháp hiện tại mà chậm sau khi thân hủy hoại. Nếu thân hiện tại
giải đãi mà thân đời sau cũng giải đãi, thì gọi là chậm trong pháp hiện
tại mà cũng chậm sau khi thân hủy hoại. Nếu thân hiện tại tinh tiến mà
thân đời sau cũng tinh tiến, thì gọi là nhanh trong pháp hiện tại mà cũng
nhanh sau khi thân hủy hoại. Như vậy gọi là ý của luận ấy đã nói.
Như trong kinh nói: “Có bốn loại hạnh:
1. Hạnh không kham nhẫn.
2. Hạnh kham nhẫn.
3. Hạnh điều phục.
4. Hạch tịch tĩnh”.
Thế nào là hạnh không kham nhẫn? Đó là không thể nào chịu nổi
nóng lạnh đói khát, ruồi muỗi rắn rít,  gió táp mưa sa, người xấu xúc
phạm lấn hiếp, nói lời không hợp đạo l ý, trong thân sinh ra các loại
bệnh khổ. Đối với những điều này không thể nào chịu đựng nổi, đó gọi
là hạnh không kham nhẫn. Thế nào là ha ïnh kham nhẫn? Đó là có thể
chịu đựng được những sự nóng lạnh… đã nói như trước, thì gọi là hạnh
kham nhẫn. Thế nào là hạnh điều phục? Đó là căn luật nghi, thì gọi là
điều phục. Thế nào là hạnh tịch tĩnh? Đó là đạo vô lậu, thì đó gọi là
hạnh tịch tĩnh.
Hỏi: Là bốn Thông hạnh thâu nhiếp bốn hạnh ấy, hay là bốn hạnh
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 767  
www.daitangkinh.org  
ấy thâu nhiếp bốn Thông hạnh?
Đáp: Bốn hạnh ấy thâu nhiếp bốn Thông hạnh, không phải là bốn
Thông hạnh thâu nhiếp bốn hạnh ấy. Không thâu nhiếp loại nào? Đó là
ba loại trước của bốn hạnh ấy.
Như trong kinh nói: “Có bốn loại Đoạn:
1. Thông đoạn chậm về khổ.
2. Thông đoạn nhanh về Khổ.
3. Thông đoạn chậm về Lạc.
4. Thông đoạn nhanh về Lạc.”
Trong này, Thông đoạn chậm về K hổ, vì Khổ-vì chậm cho nên
nói là kém; Thông đoạn nhanh về Khổ, chỉ vì Khổ cho nên nói là kém;
Thông đoạn chậm về Lạc, chỉ vì chậm cho nên nói là kém; Thông đoạn
nhanh về Lạc, không thể nào đích thực hiển bày về lợi ích rộng lớn cho
chúng trời-người, vì không rộng lớn cho nên cũng gọi là kém. Thông
đoạn của Đức Thế Tôn có thể đích  thực biểu hiện rõ ràng về lợi ích
rộng lớn cho chúng trời – người, cho nên chỉ gọi là Diệu.
Hỏi: Là bốn Thông hạnh thâu nhiếp bốn Thông đoạn, hay là bốn
Thông đoạn thâu nhiếp bốn Thông hạnh?
Đáp: Lần lượt chuyển đổi thâu nhiếp lẫn nhau, tất cả đều tùy theo
sự việc, nghĩa là Thông đoạn chậm về Khổ tức là Thông hạnh chậm về
Khổ, cho đến Thông đoạn nhanh về Lạc  tức là Thông hạnh nhanh về
Lạc, cho nên tùy theo sự việc mà lần lược chuyển đổi thâu nhiếp lẫn
nhau.
Lại có người nói: Bốn Thông đoa ïn chỉ riêng Vô học, bốn Thông
hạnh gồm chung Học và Vô học. Hoặc đưa ra cách nói này: Bốn Thông
hạnh thâu nhiếp bốn Thông đoạn, không phải là bốn Thông đoạn thâu
nhiếp bốn Thông hạnh. Không thâu nhiếp loại nào? Đó là bốn Thông
hạnh Hữu học.
Hỏi: Thánh đạo là Diệu không nên gọi là kém, như luận Phẩm
Loại Túc nói: “Thế nào là pháp yếu kém? Đó là pháp  bất thiện-hữu
phú vô ký.” Tại sao trong kinh nói bốn loại Đoạn có tên gọi là kém?
Đáp: kém có hai loại:
1. Kém vì nhiễm ô.
2. Kém vì giảm bớt.
Bốn loại Thông đoạn tuy không phải là kém vì nhiễm ô, mà có
kém vì giảm bớt.
Có người đưa ra cách nói này: Thông đoạn chậm về Khổ, là Vị chí
Định-Tĩnh lự trung gian-ba Vô sắc Định, do Thánh đạo của Thời giải
768 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
thoát thâu nhiếp; Thông đoạn nhanh về Khổ, tức là các Thanh văn Thừa
của địa ấy, do Thánh đạo của Bất thời giải thoát thâu nhiếp; Thông
đoạn chậm về Lạc, là bốn Tĩnh lự căn bản, do Thánh đạo của Thời giải
thoát thâu nhiếp; trong Thông đoạn  nhanh về Lạc, không thể nào đích
thực hiển bày về lợi ích rộng lớn cho chúng trời-người, tức là bốn Tĩnh
lự căn bản, do Thánh đoạn của các Bất thời giải thoát thuộc Thanh văn
Thừa thâu nhiếp; trong Thông đoạn nhanh về Lạc, có thể đích thực biểu
hiện rõ ràng về lợi ích rộng lớn cho chúng trời-người, là Thánh đạo của
của Phật Thừa thâu nhiếp.
Hỏi: Thánh đạo của Độc giác là phẩm nào thâu nhiếp?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Do phẩm Thanh văn thâu
nhiếp. Lại có người nói: Thâu nhiế p trong phẩm Phật. Nguyên cớ thế
nào? Bởi vì như Phật không có thầy dạy mà tự mình có năng lực giác
ngộ.
Có sư khác nói: Ba Thông đoạn trước như trước nên biết; trong
Thông đoạn nhanh về Lạc, không thể nào đích thực hiển bày về lợi
ích rộng lớn cho chúng trời-người, là do Thánh đạo của Độc giác thâu
nhiếp; trong Thông đoạn nhanh về Lạc, có thể đích thực biểu hiện rõ
ràng về lợi ích rộng lớn cho chúng trời-người, là do Thánh đạo của Đức
Thế Tôn thâu nhiếp.
Hỏi: Thánh đạo của Thanh văn Bất thời giải thoát ở Tĩnh lự căn
bản là phẩm nào thâu nhiếp?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Do phẩm Độc giác thâu nhiếp.
Lại có người nói: Do phẩm Phật thâu nhiếp. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
căn vô lậu ấy dựa vào Phật mà đạt được.
Có người đưa ra lời này: Ba Thông đoạn trước là dị sinh ở ngoài;
trong Thông đoạn nhanh về Lạc, không thể nào đích thực hiển bày về
lợi ích rộng lớn cho chúng trời-người , là do Thánh đạo của Độc giác
thâu nhiếp; trong Thông đoạn nhanh về Lạc, có thể đích thực biểu hiện
rõ ràng về lợi ích rộng lớn cho chúng trời-người, là do Thánh đạo của
Đức Thế Tôn thâu nhiếp.
Hỏi: Thánh đạo của Thanh văn là phẩm nào thâu nhiếp?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Do phẩm Độc giác thâu nhiếp.
Lại có người nói: Do phẩm Phật thâu nhiếp. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
căn vô lậu ấy dựa vào Phật mà đạt được.
Hoặc có người nói: Ba Thông đoạn trước là các ngoại đạo; trong
Thông đoạn nhanh về Lạc, không thể nào đích thực hiển bày về lợi ích
rộng lớn cho chúng trời-người, là do Thánh đạo của Thanh văn thâu
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 769  
www.daitangkinh.org  
nhiếp; trong Thông đoạn nhanh về Lạc, có thể đích thực biểu hiện rõ
ràng về lợi ích rộng lớn cho chúng trời-người, là do Thánh đạo của Đức
Thế Tôn thâu nhiếp.
Hỏi: Thánh đạo của Độc giác là phẩm nào thâu nhiếp?
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Do phẩm Thanh văn thâu
nhiếp. Lại có người nói: Do phẩm Phật thâu nhiếp. Nguyên cớ thế nào?
Bởi vì như Phật không có thầy dạy mà tự mình có năng lực giác ngộ.
Lời bình: Các cách nói như vậy tuy đều từ ý giác ngộ của mỗi đệ
tử mà sinh ra, nhưng nghĩa thật sự thì bốn loại Thông đoạn tức là bốn
Thông hạnh; hai loại bốn Thông thâu nhiếp Thánh đạo của ba Thừa,
nhưng mà trong loại thứ tư không thể nào đích thực hiển bày về lợi ích
rộng lớn cho chúng trời-người thì do Thánh đạo của Thanh văn và Độc
giác thâu nhiếp, có thể đích thực biểu hiện rõ ràng về lợi ích rộng lớn
cho chúng trời-người thì do Thánh đạo của Phật thâu nhiếp. Hai đoạn
của Thông này không phải là chỉ riêng loại thứ tư, trong kinh ấy không
nói đến bởi vì loại này chỉ Thông đoạn nhanh về Lạc, thuộc về thân
Phật cho nên đều là Diệu.
Hỏi: Trong bốn Thông hạnh thì Đức Thế Tôn dựa vào Thông hạnh
nào để tiến vào Chánh tánh ly sinh, đạt được quả-lìa nhiễm-không còn
phiền não? Độc giác dựa vào Thông hạnh nào?
Đáp: Đức Thế Tôn dựa vào T hông hạnh nhanh về Lạc, tiến vào
Chánh tánh ly sinh, đạt được qua û-lìa nhiễm-không còn phiền não. Vì
sao biết như vậy? Bởi vì lấy kinh làm Thánh giáo lượng. Như trong kinh
nói: “Man Mẫu vào một lúc nọ đi đến nơi Đức Phật, thưa hỏi như vậy:
Đức Thế Tôn dựa vào Thông hạnh nào, chứng được Vô thượng Chánh
đẳng Chánh giác vậy? Đức Phật bảo với Man Mẫu: Tất cả Như Lai Ưùng
Chánh Đẳng Giác, đều dựa vào Thông hạnh nhanh về Lạc mà chứng
được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. L úc bấy giờ Man Mẫu liền đưa
ra hai vấn nạn: Đức Thế Tôn xưa kia nhờ vào sáu năm khổ hạnh, mới
chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, tại sao nói là dựa vào Thông
hạnh nhanh về Lạc? Đức Phật ba ûo rằng: Này người ngu si! Ta không
nhờ vào sáu năm khổ hạnh ấy để chứng Đại Bồ-đề, rời bỏ khổ hạnh ấy
rồi nhận món ăn là cháo sữa, sau đó dựa vào Thông hạnh nhanh về Lạc,
chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ- đề.” Vì vậy cho nên biết Đức
Thế Tôn dựa vào Thông hạnh nhanh về Lạc mà tiến vào Kiến Đạo…
Bởi vì dựa vào Tĩnh lự thứ tư ma ø tiến vào Chánh tánh ly sinh, cho đến
đạt được Bồ-đề, chỉ một mình sinh ra Độc giác như Phật Thế Tôn. Nơi
nương tựa của nhiều người sinh ra Độc giác thì không nhất định, như các
770 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Thánh văn Thừa, Tôn giả Xá-lợi-tử dựa vào Thông hạnh nhanh về Khổ
mà tiến vào Chánh tánh ly sinh -đạt được quả-lìa nhiễm, dựa vào Thông
hạnh nhanh về Lạc mà không còn phiền não. Nguyên cớ thế nào? Bởi
vì Tôn giả ấy dựa vào Vị chí Định ma ø tiến vào Chánh tánh ly sinh-đạt
được quả-lìa nhiễm, dựa vào Tĩnh lự thứ tư mà trừ hết phiền não. Tôn
giả Đại Mục-kiền-liên dựa vào Thông hạnh nhanh về Khổ mà tiến vào
Chánh tánh ly sinh-đạt được quả -lìa nhiễm và không còn phiền não.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì Tôn giả ấy dựa vào Vị chí Định mà tiến vào
Chánh tánh ly sinh-đạt được quả-lì a nhiễm, dựa vào Vô sắc Định mà
trừ hết phiền não.
Hỏi: Tại sao Xá-lợi-tử và Đạ i Mục-kiền-liên, cùng dựa vào Vị
chí Định để tiến vào Chánh tánh ly  sinh-đạt được quả-lìa nhiễm, mà
Xá-lợi-tử dựa vào Tĩnh lự thứ tư đạt được quả A-la-hán, còn Đại Mục-
kiền-liên thì dựa vào Vô sắc Định đạt được quả A-la-hán?
Đáp: Hai Tôn giả này cùng là Thanh văn đến đẳng cấp cứu cánh,
quyết định dần dần đạt được bốn quả Sa-môn, vì vậy cùng dựa vào Vị
chí Định để tiến vào Chánh tánh ly sinh, mà Tôn giả Xá-lợi-tử thì thực
hành Tỳ-bát-xá-na, cho nên dựa vào Tĩnh lự thứ tư đạt được quả A-la-
hán, còn Tôn giả Đại Mục-kiền-liên thì thực hành Xa-ma-tha, cho nên
dựa vào Vô sắc Định đạt được quả A-la-hán.
Hỏi: Tất cả Thanh văn đến đẳng cấp cứu cánh, là đều quyết định
dần dần đạt được bốn quả Sa-môn hay không?
Đáp: Đều quyết định dần dần đạt được bốn quả Sa-môn. Nguyên
cớ thế nào? Bởi vì tất cả Thanh văn đến đẳng cấp cứu cánh, đều là
người đi theo Đức Phật chuyển pháp luân, nếu không dần dần đạt được
bốn quả Sa-môn, thì làm sa o tâm có thể dễ dàng hiểu và nói đối với
pháp Nhập-Trú-Xuất ấy?
Hỏi: Có thể dễ dàng hiểu và nói về tâm Nhập-Trú-Xuất đối với
bốn quả Sa-môn, không có ai như Đức Phậ t thì lẽ nào Đức Phật cũng
dần dần đạt được bốn quả Sa-môn hay sao?
Đáp: Ở trong nghĩa na øy không nên vấn nạn về Đ ức Phật, bởi vì
Đức Phật xưa kia lúc còn là Bồ- tát, đã có thể dễ dàng nói về bốn quả
Sa-môn, hơn hẳn Xá-lợi-tử trú tr ong phần vị Vô học, cho nên không
cần phải dùng Thanh văn để vấn nạn về Đức Phật. Những người Thanh
văn không phải là nơi tự chứng, cho nên không có thể tự tại mà nói cho
người khác.
Có người đưa ra cách nói này: Tất cả Thanh văn đến đẳng cấp cứu
cánh, không phải là điều quyết định dần dần đạt được bốn quả Sa-môn.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 771  
www.daitangkinh.org  
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu họ ở phần vị dị sinh, trước đây đã lìa
nhiễm cõi Dục, lẽ nào gặp lại Đức Phật nói pháp, cần phải lui sụt rồi
sau mới hướng đến quả Dự lưu hay sao?
Hỏi: Nếu như vậy thì làm sao c ó thể dễ dàng hiểu và nói về bốn
quả Sa-môn?
Đáp: Điều này không nên chất vấn, như A-nan-đà là người căn
tánh chậm chạp, tuy ở phần vị H ọc mà có thể dễ dàng nói về bốn quả
Sa-môn, có thể khiến cho vô lượng trăm ngàn hữu tình thành bậc A-la-
hán, huống là người căn tánh nhanh nhạy siêu việt hướng về chứng đắc
trú trong địa Vô học mà không có thể nói hay sao?
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Tất cả Thanh văn đến đẳng
cấp cứu cánh, đều quyết định dần dần đạt được bốn quả Sa-môn, không
bởi vì có thể nói ra mà chỉ vì pha ùp vốn như vậy. Nghĩa là hằng ha sa
số Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, vốn có đệ tử Thanh văn đến đẳng
cấp cứu cánh, đều dần dần chứng được bốn quả Sa-môn. Vì thế cho nên
pháp vốn như vậy, không cần phải chất vấn làm gì!
Như Đức Thế Tôn nói: “A-la-h án không còn phiền não thì thành
tựu mười chi Vô học.” Trong này, thế nào là mười chi vô học? Đó là
Chánh kiến Vô học cho đến Chánh định Vô học, và Chánh giải thoát-
Chánh trí Vô học.
Hỏi: Phần vị Học là có Cha ùnh giải thoát-Chánh trí hay không?
Nếu có thì trong này tại sao không nói đến? Nếu không có thì trong kinh
đã nói nên thông hiểu thế nào? Như tr ong kinh nói: “Tôn giả Xá-lợi-
tử an ủi nói cho Trưởng giả Cấp- cô-độc biết rằng: Đừng sợ, đừng sợ!
Không nghe dị sinh bởi vì thành tựu ba át tín-cá giới-ít nghe-keo kiệt-ác
tuệ, tà kiến-tà tư duy- tà thắng giải-tà giải thoát-tà trí, cho nên sợ rơi
vào địa ngục-bàng sinh-c õi quỷ. Ông đã vĩnh viễn đoạn trừ bất tín-ác
giới cho đến tà giải thoát-tà trí, thánh tựu tín-giới-văn-xả-tuệ, Chánh
kiến-Chánh tư duy-Chánh thắng giải-Chánh giải thoát-Chánh trí, cho
nên không cần phải lo sợ.”
Đáp: Nên đưa ra cách nói này: Ph ần vị Học cũng có Chánh giải
thoát và Chánh trí.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trong này không nói đến?
Đáp: Có hai loại Có:
1. Có thuộc về Thể.
2. Có thuộc về Chi.
Phần vị Học tuy có Thể của Chánh giải thoát-Chánh trí, mà không
thiết lập làm chi thuộc Chánh giải thoát-Chánh trí.
772 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Hỏi: Vì sao phần vị Vô học thiết  lập Chánh giải thoát-Chánh trí
làm Chi, mà phần vị Học thì không thiết lập?
Đáp: Vì dựa vào thế mạnh mà thiết lập, nghĩa là trong các pháp thì
pháp Vô học mạnh hơn chứ không phải là pháp Học, trong Bổ-đặc-già-
la thì Bổ-đặc-già-la Vô học mạnh hơn chứ không phải là Bổ-đặc-già-la
Học, vì vậy phần vị Học tuy có hai loại này mà không thiết lập làm chi.
Lại nữa, chỉ riêng phần vị Vô học thì Chánh giải thoát và Chánh trí có
nhiều thế dụng, tự tánh mạnh hơn, lìa mọi lỗi lầm tai họa, cho nên thiết
lập làm Chi, chỉ riêng phần vị Vô học thì Chánh giải thoát và Chánh trí
đã đoạn tất cả gốc rễ của Hữu (quả báo), cho nên thiết lập làm Chi. Lại
nữa, chỉ riêng tâm Vô học có đủ hai loại giải thoát:
1. Tự tánh.
2. Tương tục. Bởi vì nó tương ưng với Thắng giải và Trí, cho nên
thiết lập làm Chi.
Hai tâm giải thoát thì không phải là sai biệt, nên làm thành bốn
câu phân biệt:
1. Hoặc có tâm là tự tánh giải thoát mà không phải là tương tục
giải thoát, đó là tâm vô lậu Hữu học.
2. Hoặc có tâm là tương tục giải thoát mà không phải là tự tánh
giải thoát, đó là tâm hữu lậu Vô học.
3. Hoặc có tâm là tự tánh giải thoát mà cũng là tương tục giải tho-
át, đó là tâm vô lậu Vô học.
4. Hoặc có tâm không phải là tự tánh giải thoát cũng không phải
là tương tục giải thoát, đó là tâm hữu lậu Hữu học và ta âm của tất cả
dị sinh. Lại nữa, Chánh giải thoát và Chánh trí của Hữu học, bị tà giải
thoát-tà trí làm cho che lấp và giảm sút, cho nên không thiết lập làm
Chi.
Hỏi: Chánh kiến-Chánh tư duy… Hữu học cũng bị tà kiến-tà tư
duy… làm cho che lấp và giảm sút, ta ïi sao lại thiết lập làm Chi?
Đáp: Chánh kiến-Chánh tư duy… Hữu học tự mình đoạn tà kiến-tà
tư duy…, tất cả phiền não có hại-gia ëc thù phiền não giống như áo giáp
và binh khí, cho nên thiết lập làm Chi.
Hỏi: Chánh giải thoát-Chánh trí Hữu học, lẽ nào không có năng
lực làm hại các phiền não hay sao?
Đáp: Giải thoát không phải là đích thực làm hại các phiền não,
mà làm hại phiền não rồi mới được giải thoát; Chánh trí tuy có năng lực
làm hại tất cả phiền não do tu  mà đoạn, nhưng không có năng lực làm
hại phiền não do kiến mà đoạn, cho nên không thiết lập làm Chi.   Lại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 773  
www.daitangkinh.org  
nữa, chỉ riêng Chánh giải thoát-Chánh trí của phần vị Vô học, không có
pháp trái ngược nhau, cho nên thiết lập làm Chi. Pháp trái ngược nhau,
đó là tà giải thoát và tà trí.
Lại nữa, chỉ riêng tâm Vô học là giải thoát toàn phần, bởi vì tâm
tương ưng với Thắng giải và Trí, c ho nên thiết lập làm Chi, chứ không
phải là như tâm Học chỉ giải thoát  phần ít, đó là tất cả phiền não do
kiến mà đoạn; không giải thoát phần ít, đó là tất cả phiền não do tu mà
đoạn.
Lại nữa, chỉ riêng tâm Vô học là giả i thoát tất cả, lìa tất cả hệ
thuộc, bởi vì tâm tương ưng với Tha éng và Trí, cho nên thiết lập làm
Chi. Giải thoát tất cả, đó là đối với phiền não của năm Bộ; lìa tất cả hệ
thuộc, đó là đối với sở duyên của năm Bộ.
Lại nữa, chỉ riêng tâm Vô học là gi ải thoát tất cả chướng ngại,
xa lìa tất cả chướng ngại, bởi vì ta âm tương ưng với Thắng giải và Trí,
cho nên thiết lập làm Chi. Giải thoát tất cả chướng ngại, đó là đối với
chướng ngại của năm Bộ; xa lìa ta át cả chướng ngại, đó là đối với sở
duyên của năm Bộ.
Lại nữa, chỉ riêng phần vị Vô học là đoạn ái như dây mây, lìa mọi
sự ràng buộc, bởi vì hai pháp ấy cho nên thiết lập làm Chi. Lại nữa, chỉ
riêng phần vị Vô học là đoạn búi tóc nặng của phiền não dựa vào Hữu
Đảnh, bởi vì hai pháp ấycho nên thiết  lập làm Chi. Lại nữa, chỉ riêng
phần vị Vô học là đã cắt bỏ đầu tóc  phiền não của ba cõi, bởi vì hai
pháp ấy cho nên thiết lập làm Chi. Lại nữa, chỉ riêng phần vị Vô học là
giải thoát trọn vẹn, bởi vì hai pháp ấy cho nên thiết lập làm Chi.
Lại nữa, chỉ riêng phần vị Vô học  có niềm vui Khinh an hơn hẳn
chứ không phải là phiền não nóng bức làm cho tổn hại. Chỉ riêng phần
vị Vô học cảm nhận niềm vui Khinh an thù thắng rộng lớn, bởi vì những
sự nghiệp cần làm đã làm xong; như vị vua đã làm hại tất cả giặc thù,
mà thụ hưởng niềm vui sướng thù thắng rộng lớn. Chỉ riêng phần vị Vô
học đã diệt hết tất cả phiền não, bởi vì ý niệm-ngôn từ hoàn toàn vắng
lặng.chỉ riêng phần vị Vô học đã vất bỏ gánh nặng của Uẩn nhiễm ô,
mà có được cái gánh của Uẩn toàn là thanh tịnh. Chỉ riêng phần vị Vô
học đã vứt bỏ Giới-Xứ nóng bức phiền muộn, mà có được Giới-Xứ mát
mẻ trong lành. Chỉ riêng phần vị Vô học đã vứt bỏ nơi nương tựa của
căn bất thiện, mà có được nơi nương tựa của căn thiện. Chỉ riêng phần
vị Vô học đã vứt bỏ tự Thể của phiền não, mà có được tự Thể của thanh
tịnh. Chỉ riêng phần vị Vô học là thửa ruộng công đức của các thế gian,
như Đức Thế Tôn nói:
774 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 

đầy,
“Nếu người có tham lam-sân giận…, như ruộng có cỏ dại mọc

Cho nên ruộng lìa bỏ tham lam…, người bố thí được quả to lớn.”
Chỉ riêng phần vị Vô học bị làm tổn hại thì mang lấy tội vô gián.
Chỉ riêng phần vị Vô học phá tan tất cả vướng mắc, đoạn hết tất cả ràng
buộc, lìa bỏ tất cả chướ ng ngại. Chỉ riêng phần vị Vô học biết tất cả
bốn loại ăn (Thực) và bốn Thức trú, vượt lên trên chín loại cư trú của
hữu tình. Chỉ riêng phần vị Vô học là có công đức hiện hành không có
gì tạp uế, đó là chỉ có Diệu hạnh chứ không có các ác hạnh, chỉ có căn
thiện chứ không có căn bất thiện. Bởi vì các loại nhân duyên như vậy,
cho nên chỉ riêng Chánh giải thoát-Chánh trí của phần vị Vô học được
thiết lập làm Chi.
Hỏi: Nếu phần vị Hữu học có tà giải thoát và tà trí, thì trong kinh
đã nói nên thông hiểu thế nào? Như nói: “Này Trưởng giả! Đừng sợ,
đừng sợ! Ông đã vĩnh viễn đoạn trừ bất tín-ác giới cho đến tà giải thoát-
tà trí.”
Đáp: Tà giải thoát-tà trí có hai loại:
1. Có thể làm cho hữu tình rơi vào ba nẽo ác, tức là loại ấy do kiến
mà đoạn đã vĩnh viễn đoạn trừ.
2. Không làm cho hữu tình rơi vào ba nẽo ác, tức là loại ấy do tu
mà đoạn hãy còn thành tựu.
Như trong kinh nói: “Đức Phật bảo với A-nan: Xá-lợi-tử là Tỳ
kheo thông minh trí tuệ, có thể dễ  dàng phân tích riêng biệt về mười
loại nghĩa của bốn chi Dự lưu cho Trưởng giả Cấp-cô-độc.”
Hỏi: Thế nào là phân tích riêng biệt về mười loại nghĩa của bốn
chi Dự lưu?
Đáp: Hiếp Tôn giả nói rằng: “Đ ối với mỗi một chi Dự lưu, đều
dùng mười nghĩa để phân biệt, đó la ø dùng mười nghĩa để phân biệt về
thân cận bậc Thiện sĩ, cho đến dùng mười nghĩa để phân biệt về pháp
Tùy pháp hành.”
Tôn giả Vọng Mãn đưa ra cách nói như vậy: “Dùng Tín để phân
biệt về thân cận bậc Thiện sĩ, dùng Văn để phân biệt về lắng nghe
Chánh pháp, dùng Chánh kiến để phân biệt về tác ý như lý, dùng những
nghĩa khác để phân biệt về pháp Tùy pháp hành.”
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Dùng Tín và Giới để
phân biệt về thân cận bậc Thiện sĩ, dùng Văn để phân biệt về lắng nghe
Chánh pháp, dùng Chánh kiến để phân biệt về tác ý như lý, dùng những
nghĩa khác để phân biệt về pháp Tùy pháp hành.”
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 775  
www.daitangkinh.org  
Các Luận sư A-tỳ-đạt-ma nó i: “Dùng Tín và Giới để phân biệt
về thân cận bậc Thiện sĩ, dùng Văn và Tuệ để phân biệt về lắng nghe
Chánh pháp, dùng Chánh kiến để phân biệt về tác ý như lý, dùng những
nghĩa khác để phân biệt  về pháp Tùy pháp hành.”
Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Dùng Tín-Giới và Xả
để phân biệt về thân cận bậc Thiện sĩ, dùng Văn và Tuệ để phân biệt
về lắng nghe Chánh pháp, dùng Chánh kiến để phân biệt về tác ý như
lý, dùng những nghĩa khác để phân biệt về pháp Tùy pháp hành.”
Đại đức nói rằng: “Tôn giả Xá-l ợi-tử khéo léo phân biệt về bốn
chi Dự lưu và bốn Chứng tịnh cho Trưởng giả Cấp-cô-độc. Bốn chi Dự
lưu tức là phân biệt về bốn chi Dự lưu, mười loại nghĩa tức là phân biệt
về bốn Chứng tịnh, đó là dùng ba sự để phân biệt về bốn Chứng tịnh:
1. Bởi vì tự tánh.
2. Bởi vì đẳng khởi.
3. Bởi vì đẳng lưu.
Bởi vì tự tánh, đó là Tín và Giới. Bởi vì đẳng khởi, đó là Văn-Xả-
Tuệ-Chánh kiến-Chánh tư duy, nhờ vào Văn-Tuệ cho nên cùng phát
khởi đối với Tín, nhờ vào Chánh tư duy mà cùng phát khởi đối với Giới,
nhờ vào Xả-Chánh kiến mà Tín và Giới được tăng trưởng. Bởi vì đẳng
lưu, đó là Chánh thắng giải-Chánh giải thoát vá Chánh trí.”
Hỏi: Chánh thắng giải-Chánh giải thoát có gì sai biệt?
Đáp: Phần vị nhân thì gọi là Chánh thắng giải, phần vị quả thì gọi
là Chánh giải thoát. Lại nữa, lúc gi a hạnh thì gọi là Chánh thắng giải,
đến kết quả cuối cùng thì gọi là Chánh giải thoát.
Hỏi: Văn-Tuệ-Chánh kiến-Chánh trí có gì sai biệt?
Đáp: Văn là do Văn mà thành tuệ;  Tuệ là do Tư mà thành tuệ;
Chánh kiến-Chánh trí là do tu mà thành tuệ, nhân thì gọi là Chánh kiến,
quả thì gọi là Chánh trí.
Tôn giả Tả Thọ đưa ra cách nói như vậy: Dùng mười loại nghĩa
để phân biệt về bốn chi Dự lưu, và quả Đẳng lưu ấy, nghĩa là dùng Tín-
Giới và Xả để phân biệt về thân cận bậc Thiện sĩ, dùng Văn để phân
biệt về lắng nghe Chánh pháp, dùng Chánh tư duy-Chánh thắng giải để
phân biệt về tác ý như lý, dùng Tu ệ-Chánh kiến để phân biệt về pháp
Tùy pháp hành, dùng Chánh giải thoát-Chánh trí để phân biệt về quả
Đẳng lưu ấy.”
Vụ Tôn giả nói: “Trong này dùng mười nghĩa làm năm sự để phân
biệt về bốn Chứng tịnh:
1. Bởi vì tự tánh, đó là Tín-Giới.
776 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
2. Bởi vì tương tự, đó là Xả-Chánh thắng giải.
3. Bởi vì gia hạnh, đó là Văn và Tuệ.
4. Bởi vì tùy thuận, đó là Chánh kiến-Chánh tư duy.
5. Bởi vì quả, đó là Chánh giải thoát-Chánh trí.”
Tôn giả Giác Thiên đưa ra ca ùch nói như vậy: “Trong này dùng
mười nghĩa để phân biệt về bốn chi Dự lưu, nghĩa là dùng Tín-Giới-Xả
để phân biệt về thân cận bậc Thiện sĩ, dùng Văn và Tuệ để phân biệt
về lắng nghe Chánh pháp, dùng Chánh tư duy để phân biệt về tác ý như
lý, dùng những nghĩa khác để phân biệt về pháp Tùy pháp hành.”
Hỏi: Vì sao gọi là A-la-hán?
Đáp: Ứng thọ sự cúng dường thù thắng của thế gian, cho nên gọi là
A-la-hán, nghĩa là thế gian không có mạng duyên thanh tịnh thì không
phải là sự ứng thọ của A-la-hán. Lại nữa, A La có nghĩa là tất cả phiền
não, Hán gọi là có năng lực làm hại; dùng dao sắc của tuệ làm hại giặc
phiền não khiến cho không còn sót lại, cho nên gọi là A-la-hán. Lại
nữa, La Hán gọi là sinh, A là nghĩa của không có; bởi vì không có sinh,
cho nên gọi là A-la-hán, bậc ấy ở trong pháp sinh tử của các cõi-các
nẽo-các loại sinh, không còn sinh nữa. Lại nữa, Hán gọi là tất cả pháp
ác-bất thiện, A-La đó là nghĩa của xa lìa; xa lìa các pháp ác-bất thiện,
cho nên gọi là A-la-hán. Trong này, ác có nghĩa là nghiệp bất thiện, bất
thiện có nghĩa là tất cả phiền na õo, bởi vì chướng ngại đến pháp thiện
cho nên nói là bất thiện, là nghĩa trái với thiện. Như có tụng nói:
“Xa lìa các pháp ác-bất thiện, an trú trong thắng nghĩa các pháp,
Ứng thọ cúng dường của thế gian, cho nên gọi là A-la-hán.”
Lậu tận có nghĩa là các lậu vĩnh viễn không còn.
Hỏi: Các pháp thuận theo lậu cũng được vĩnh viễn không còn, tại
sao chỉ nói đến lậu ấy không còn?
Đáp: Đó là lấy lậu tận để làm hàng đầu, nên biết là cụng nói đến
pháp thuận theo lậu không còn. Lại nữa, các lậu khó đoạn-khó phá-
khó vượt qua, chứ không phải là ph áp thuận theo lậu, cho nên chỉ nói
đến lậu. Lại nữa, các lậu nhiều sai lầm kiên cố hơn, chứ không phải là
pháp thuận theo lậu, cho nên chỉ nói đến lậu. Lại nữa, tự tánh của các
lậu đoạn rồi không thành tựu, cùng với Thánh đạo trái ngược nhau, cho
nên chỉ nói đến lậu tận. Các Thánh đạo dấy khởi đích thực cùng với tất
cả phiền não trái ngược nhau, chứ không phải là thiện hữu lậu-vô phú
vô ký, nhưng lúc các Thánh đạo đoạn trừ phiền não thì cũng đoạn luôn
Thánh đạo; như ánh sáng của ngọn đèn cháy lên cùng với bóng tối trái
ngược nhau, chứ không phải là dầu-bấc đèn và đồ đựng dầu, nhưng phá
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 777  
www.daitangkinh.org  
tan bóng tối thì cũng làm cho dầu cạn-bấc đèn cháy khô và đồ đựng dầu
nóng lên.
Hỏi: Vì sao chỉ nói đến lậu tận mà không nói đến Bộc lưu-Ách…?
Đáp: Ba lậu ở trước thâu nhi ếp toàn bộ phiền não, cho nên chỉ
nói đến Lậu; Bộc lưu-Ách… tuy có lúc thâu nhiếp toàn bộ phiền não mà
không ở trước; ba Kiết-ba căn bất thiện tuy ở trước mà thâu nhiếp phiền
não không hết, vì vậy A-la-hán chỉ nói đến Lậu tận, chứ không phải là
Bộc lưu …
Hỏi: Sự thành tựu ấy thì quá khứ c ó mấy, vị lại có mấy, hiện tại
có mấy?
Đáp: Nếu dựa vào Định có Tầm-có Tứ, trí Vô học bắt đầu hiện
rõ ở trước mắt, thì quá khứ không có, vị  lại có mười, hiện tại có chín.
Trong này, Định có Tầm-có Tứ, đó là Vị chí Định và Tĩnh lự thứ nhất.
Dựa vào (Y) thì có nguời nói: Cùng phát sinh là dựa vào. Lại có người
nói: Đẳng Vô gián duyên là nghĩa dựa vào ở đây.
Lời bình: Nên đưa ra cách nói này: Ngay nơi hai địa ấy nói chung
là dựa vào. Bắt đầu (Sơ) có bốn loại, như trước đã nói rộng. Trong này
chỉ dựa vào hai loại Bắt đầu để soạn luận:
1. Bắt đầu đạt được quả, đó là dựa vào địa ấy bắt đầu đạt được
quả A-la-hán.
2. Bắt đầu chuyển căn, đó là dựa vào  địa ấy Thời giải thoát bắt
đầu luyện căn làm Bất động. Trí Vô học hiện rõ ở trước mắt, đó là Tận
trí.
Hỏi: Người Vô học cũng có lúc thấy trí Phi học phi vô học hiện rõ
ở trước mắt, lúc ấy cũng là thấy trí Vô học, là thấy trí do những nguời
Vô học đã phát khởi, tại sao trong này không nói nguời Vô học thấy trí
Vô học hiện rõ ở trước mắt?
Đáp: Nên nói mà không nói đến, thì nên biết là trong này có cách
nói khác. Lại nữa, trong này thấy trí Vô học tức là nói thấy trí Vô học,
chứ không phải là thấy trí của nguời Vô học, cho nên không cần phải
vặn hỏi.
Quá khứ không có, đó là như trước đã nói hai sát-na đầu tiên hiện
rõ ở trước mắt thì hoàn toàn không có, bởi vì quá khứ chưa có một niệm
nào đã sinh-diệt, giả sử đã sinh-diệt mà đạt được quả-chuyển căn, hoặc
là vì lui sụt rời bỏ. Vị lai có mười, đ ó là ngay lúc bắt đầu đã tu đầy đủ
mười chi Vô học của vị lai. Hiện tại có chín, bởi vì lúc bấy giờ chín chi
hiện rõ ở trước mắt, đó là trừ ra Chánh kiến, không có thể khởi lên trong
sát-na này.
778 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Vô học diệt rồi không mất, nếu lại  dựa vào Định có Tầm-có Tứ,
trí Vô học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-hiện tại có chín, vị lai có
mười. Trong này, Vô học (Bỉ) nghĩa là chín chi Vô học; diệt rồi nghĩa
là Vô thường diệt rồi; không mất nghĩa là không có ba nhân duyên làm
mất đi Thánh đạo ấy, như trước đa õ nói. Nếu lại dựa vào…, nghĩa là Vô
học từ sát-na thứ hai trở đi, lại dựa vào Định có Tầm-có Tứ thì Tận trí-
Vô sinh trí tùy theo một loại hiện rõ ở trước mắt.
Hỏi: Tại sao lại dấy khởi trí của địa này?
Đáp: Bởi vì ý niệm báo a ân, bởi vì nhờ vào bốn duyên, như trước
đã nói rộng.
Quá khứ có chín, đó là từ sát-na thứ hai trở đi thì thành tựu quá
khứ, sát-na thứ nhất thì đã khởi diệt, còn lại như trước đã nói.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định không có Tầm-
không có Tứ, trí Vô học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có chín, vị lai
có mười, hiện tại có tám. Trong này, Định không có Tầm-không có Tứ,
đó là ba Tĩnh lự sau; không nói đến Tĩnh lự trung gian, nghĩa như trước
đã nói. Hiện tại có tám, là trừ ra  Chánh tư duy, bởi vì địa ấy không có
Tầm, còn lại như trước đã nói.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Vô-sắc Định, trí Vô học
hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có chín, vị lai có mười, hiện tại có năm.
Trong này, Định Vô-sắc là ba Đị nh Vô-sắc trước; không nói đến định
thứ tư, nghĩa như trước đã nói. Hiện tại có năm, là trừ ra Chánh tư duy-
Chánh ngữ-Chánh nghiệp-Chánh mạng, bởi vì địa ấy không có, còn lại
như trước nói.
Vô học diệt rồi không mất, nếu ti ến vào Diệt định, hoặc là tâm
thế tục hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có chín, vị lai có mười, hiện tại
không có. Trong này, tiến vào Diệt định, đó là trú trong Định diệt thọ
tưởng; tâm thế tục, đó là tâm Định hữu lậu ra khỏi Diệt định, hoặc lại
khởi lên tâm Định hữu lậu khác. Quá  khứ có chín, đó là lúc ban đầu
trước kia đã khởi lên chín chi của Định có Tầm-có Tứ. Vị lai có mười,
là ngay lúc bắt đầu ấy đã tu mười chi. Hiện tại không có, bởi vì lúc bấy
giờ Thánh đạo không hiện rõ trước mắt.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định có Tầm-có Tứ, kiến
Vô học bắt đầu hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-hiện tại có chín, vị lai
có mười. Trong này, kiến Vô học bắt đầ, đó là Chánh kiến Vô học. Quá
khứ có chín, đó là ban đầu đã khởi l ên Định có Tầm-có Tứ, trí Vô học
cùng sinh khởi chín chi. Hiện tại có chín, đó là trừ ra Chánh trí, bởi vì
Kiến và Trí không dấy khởi cùng lúc. Vị lai có mười, đó Trí ban đầu
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 779  
www.daitangkinh.org  
trước kia và Kiến bắt đầu bây giờ mà tu mười.
Vô học diệt rồi không mất, nếu lại  dựa vào Định có Tầm-có Tứ,
hoặc là Trí-hoặc là Kiến Vô học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-vị lai
có mười, hiện tại có chín. Trong này, hoặc là Trí, là Tận trí-Vô sinh trí
tùy theo một loại; hoặc là Kiến, đó là Chánh kiến Vô học. Quá khứ có
mười, đó là Trí ban đầu-Kiến ban đầu trước kia cùng sinh khởi mười chi.
Vị lai có mười, tức là đã tu mười chi Vô học. Hiện tại có chín, là lúc Trí
thì trừ ra Kiến, lúc kiến thì trừ ra Trí, còn lại chín chi. Phần còn lại như
trước nói.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định không có Tầm-có
Tứ, hoặc là Trí-hoặc là Kiến hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-vị lai có
mười, hiện tại có tám. Trong này, hiện ta ïi có tám, là tr ừ ra Chánh tư
duy-Trí và Kiến tùy theo một loại, còn lại tám chi. Phần còn lại nói như
trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa  vào Định Vô-sắc, hoặc là
Trí-hoặc là Kiến Vô học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-vị lai có mười,
hiện tại có năm. Trong này, hiện tại  có năm là trừ ra Chánh tư duy-
Chánh ngữ-Chánh nghiệp-Chánh mạng, Trí và Kiến tùy theo một loại,
còn lại năm chi. Phần còn lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu ti ến vào Diệt định, hoặc là tâm
thế tục hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ-vị lai có mười, hiện tại không
có. Trong này, quá khứ-vị lai có mười, là lúc Trí ban đầu-Kiến ban đầu
trước kia đã khởi-đã tu mười chi. Phần còn lại nói như trước.
Nếu dựa vào Định không có Tầm-có Tứ, Trí Vô học bắt đầu hiện
rõ ở trước mắt, thì quá khứ không có vị lai có mười, hi ện tại có tám.
Trong này, Trí Vô học bắt đầu hiện rõ ở trước mắt, đó là Tận trí. Quá
khứ không có, là bởi vì sát-na thứ nha át thì chưa có một niệm nào đã
sinh-diệt, giả sử đã sinh-diệt mà vì ba duyên cho nên rời bỏ. Vị lai có
mười, đó là ngay lúc bắt đầu đã tu đầy đủ mười chi Vô học của vị lai.
Hiện tại có tám, là trừ ra Chánh tư duy và Chánh kiến. Phần còn lại nói
như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu lại dựa vào Định không có Tầm-
có Tứ, Trí Vô học hiện rõ ở trước ma ét, thì quá khứ-hiện tại có tám, vị
lai có mười. Trong này, Trí Vô học hiện rõ ở trước mắt, đó là Tận trí-Vô
sinh trí tùy theo một loại. Phần còn lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định Vô-sắc, Trí Vô học
hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có tám, vị lai có mười, hiện tại có năm.
Trong này, quá khứ có tám, đó là Trí Vô học bắt đầu từ Định không có
780 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Tầm-không có Tứ trước đa ày cùng sinh khởi tám chi. Phần còn lại nói
như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu ti ến vào Diệt định, hoặc là tâm
thế tục hiễn rõ ở trước mắt, thì quá khứ có tám, vị lai có mười, hiện tại
không có. Trong này, quá khứ có tám, đó là Trí bắt đầu cùng sinh khởi
tám chi. Phần cón lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định có Tầm-có Tứ, Trí
Vô học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có tám, vị lai có mười, hiện tại
có chín. Trong này, hiện tại có chín, đó là trừ ra Chánh kiến. Phần còn
lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định không có Tầm-có
Tứ, Kiến Vô học bắt đầu hiện rõ ở trước mắt, đó là Chánh kiến Vô học.
Quá khứ có tám, đó là Trí ban đầu cùng sinh khởi tám ch i. Vị lai có
mười, đó là Trí bắt đầu trước kia và Kiến bắt đầu bây giờ đã tu mườ chi.
Phần còn lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu lại dựa vào Định không có Tầm-
có Tứ, lần lượt chuyển đổi cho đến nếu dựa vào Định có Tầm-có Tứ,
hoặc là Trí-hoặc là Kiến Vô học hiện rõ ở trước mắt, thì đều túy theo sự
thích hợp, nên dựa theo trước mà nói.
Nếu dựa vào Định Vô-sắc, Trí Vô học bắt đầu hiện rõ ở trước mắt,
thì quá khứ không có, vị lai có mười, hiện tại có năm. Trong này, Trí
Vô học bắt đầu hiện rõ ở trước ma ét, đó là Tận trí. Quá khứ không có,
là bởi vì sát-na thứ nhất thì chưa có một niệm nào đã sinh-diệt, giả sử
đã sinh-diệt mà vì ba duyên cho nên đa õ rời bỏ. Vị lai có mười, là ngay
lúc bắt đầu đã tu đầy đủ mười chi Vô học của vị lai. Hiện tại có năm, là
trừ ra Chánh tư duy-Chánh ngữ-Chánh nghiệp-Chánh mạng và Chánh
kiến. Phần còn lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu lại  dựa vào Định Vô-sắc, Trí Vô
học hiện rõ ở trước mắt, thì quá k hứ-hiện tại có năm, vị lai có mười.
Trong này, Trí Vô học hiện rõ ở trước mắt, đó là Tận trí-Vô sinh trí tùy
theo một loại. Vị lai có mười, đó là lúc Trí ban đầu đã tu mười chi. Phần
còn lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu ti ến vào Diệt định, hoặc là tâm
thế tục hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có năm, vị lai có mười, hiện tại
không có. Trong này, quá khứ có năm. Đó là Trí ban đầu cùng sinh khởi
năm chi. Phần còn lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu dựa vào Định có Tầm-có Tứ, cho
đến nếu dựa vào Định không có Tầm-không có Tứ, Trí Vô học hiện rõ
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 94 781  
www.daitangkinh.org  
ở trước mắt, thì đều tùy theo sự thích hợp, nên dựa theo trước mà nói.
Nếu dựa vào Định Vô-sắc, Kiến V ô học bắt đầu hiện rõ ở trước
mắt, thì quá khứ-hiện tại có năm, vị lai có mười. Trong này, Kiến Vô
học bắt đầu hiện rõ ở trước mắt, đó là Chánh kiến Vô học. Quá khứ
có năm, đó là Trí ban đầu trước đây  cùng sinh khởi năm chi. Vị lai có
mười, đó là Trí ban đầu trước đây và Kiến bắt đầu bây giờ đã tu mười
chi của vị lai.
Vô học diệt rồi không mất, nếu lại dựa vào Định Vô-sắc, hoặc là
Trí-hoặc là Kiến Vô học hiện rõ ở trước mắt, thì quá khứ có sáu, vị lai
có mười, hiện tại có năm. Trong này, quá khứ có sau, đó là Trí bắt đầu
trước đây cùng sinh khởi năm chi, và Kiến bắt đầu trước đây cùng sinh
khởi năm chi, hợp lại làm sáu. Phần còn lại nói như trước.
Vô học diệt rồi không mất, nếu ti ến vào Diệt định, hoặc là tâm
thế tục hiện rõ ở trước mắt, lần lượt chuyển đổi cho đến nếu dựa vào
Định không có Tầm-không có Tứ, hoặc là Trí-hoặc là Kiến Vô học hiện
rõ ở trước mắt, thì đều tùy theo s ự thích hợp, cần phải dựa theo trước
mà nói.
Trong này, tất cả quá khứ-vị lai đều nói đến phần vị bắt đầu khởi
và tu, chứ không nói đến phần vị sau đã khởi-đã tu, hiện tại tùy theo
dấy khởi hiện rọ trước mắt mà nói; đã nói về Vô học thì cũng bao gồm
tất cả, chứ không phải là chỉ riêng người theo thứ tự tiến vào tất cả các
Định.
Hỏi: Vì sao lúc đạt được quả Ho ïc, Kiến là đạo Vô gián, Kiến là
đạo giải thoát; lúc đạt được quả Vô học, Kiến là đạo Vô gián, Trí là
đạo giải thoát?
Đáp: Quả vị Vô học đã làm xong tất cả những việc cần làm, gia
hạnh dừng lại không còn tìm kiếm gì  nữa, cho nên không gọi là Kiến;
quả vị Học thì không như vậy, cho nên được gọi là Kiến.
Hỏi: Vì sao phần vị Vô học ban đầu nói là Trí, về sau nói là Kiến;
phần vị Học thì đầu và sau đều nói là Kiến?
Đáp: Phần vị Vô học ban đầu ch ắc chắn phát khởi Tận trí, cho
nên ban đầu nói là Trí; về sau nếu lúc  tiếp tục khởi lên công đức thù
thắng, cũng có suy đoán, cho nên sau nói là Kiến. Phần vị Học trước
tiên dấy khởi Khổ pháp trí nhẫn, chỉ có Kiến chứ không phải là Trí, cho
nên ban đầu nói là Kiến; về sau trí vô lậu chưa làm xong những việc
cần làm, suy đoạn không ngừng cũng được gọi là Kiến, cho nên sau nói
là Kiến.
782 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA