A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 95

Việt dịch

QUYỂN 95

LUẬN VỀ HỌC CHI (Phần 3)

Thế nào là Kiến? Cho đến nói rộng ra.
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người nói: Các pháp hữu vi đều là tánh Kiến.
Nguyên cớ thế nào? Bởi vì ha ønh tướng mạnh mẽ nhanh nhạy, cho nên
pháp hữu vi đều là tánh Kiến. Vì ngăn chặn ý ấy để hiển bày chỉ riêng
nhãn căn và tuệ quyết đoán là Kiến, chứ không phải là loại nào khác.
Hoặc có nguời nói: Hiện quán bi ên Nhẫn cũng là tánh Trí. Như
phái Thí Dụ, họ nói như vậy: Trí vô lậu vào lúc nhãn bắt đầu rơi vào
cảnh cho nên gọi là Nhẫn, về sau an trú trong cảnh cho nên gọi là Trí,
như nguời vượt chặn đường xa đến nơi  bằng phẳng, ban đầu nghĩ rằng
dừng lại, về sau thì an trú. Đại đức cũng nói: Trí bậc Hạ gọi là Nhẫn, trí
bậc Thượng gọi là Trí. Vì ngăn cha ën ý ấy để hiển bày Nhẫn vô lậu là
Kiến chứ không phải là Trí.
Có người khác lại nói: Tận trí-V ô sinh trí cũng là tánh Kiến. Vì
ngănc hặn ý ấy để hiển bày sự ch ấm dứt tìm kiếm kia, không còn suy
đoán gì nữa là Trí chứ không phải là Kiến. Lại nữa, trong chương Trí
uẩn này, cần phải phân biệt đầy đủ về ba tự tánh sai biệt của Kiến-Trí
và Tuệ, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Thế nào là Kiến?
Đáp: Nhãn căn-năm kiến, thế tục-Chánh kiến, Kiến Học và   Vô
học.

Hỏi: Vì sao nhãn căn lại gọi là Kiến?
Đáp: Bởi vì bốn sự:
1. Bởi vì Hiền Thánh nói.
2. Bởi vì thế tục nói.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 783  
www.daitangkinh.org  
3. Bởi vì trong kinh nói.
4. Bởi vì thế gian hiện thấy.
Bởi vì Hiền Thánh và thế tục nói, nghĩa là các bậc Hiền Thánh và
những người thế tục cùng nói như vậy: Mắt mình trông thấy những điều
qua lại-đi đứng-ngồi nằm … của  thấy, vì sao lại như vậy?
Bởi vì trong kinh nói, nghĩa là trong kinh nói mắt trông thấy sắc
rồi, không nên giữ lấy tướng và giữ lấy vẻ đẹp tùy thuộc. Lại nói như
vậy: Mắt trông thấy sắc rồi, không nên giữ lấy tướng và giữ lấy vẻ đẹp
tùy thuộc. Lại nói như vậy: Mắt thấy sắc rồi nên quán tưởng bất tịnh mà
tư duy đúng như lý. Lại nói như vậy: Mắt trông thấy sắc rồi, không nên
yêu thích, xấu không nên chán ghét. Lại nói như vậy: Mắt trông thấy
sắc rồi, dấy khởi ý cận hành với ba loại Hỷ-Ưu-Xả. Lại nói như vậy:
Mắt trông thấy sắc rồi, không nên  vui mừng-lo buồn, chỉ nên trú vào
Chánh niệm-Chánh tri mà rời bỏ.
Bởi vì thế gian hiện thấy, nghĩa la ø thế gian hiện thấy mắt trong
sáng thì điều đã thấy không có sai lầm, mắt không trong sáng thì điều
đã thấy có sai lầm. Lại nữa, thế gi an hiện thấy có nhãn căn thì có thể
trông thấy các sắc, không có nhãn căn thì không thể nào trông thấy sắc.
Lại nữa, thế gian hiện thấy mắt mà có nơi hướng về thì có thể trông
thấy sắc nơi ấy, không có nơi hướng về thì không thể nào trông thấy
được. Lại nữa, thế gian hiện thấy phần nhiều không thể nào trông thấy
các sắc bị ngăn cách, bởi vì mắt có ngăn cản.
Tôn giả Thế Hữu nói như vậy: “V ì sao nhãn căn lại gọi là Kiến?
Nghĩa là thế gian hiện thấy người có mắt trong sáng thì nói là tôi trông
thấy rõ ràng, người có mắt không thấy trong sáng thì nói tôi trong thấy
không rõ ràng.”
Đại đức nói rằng: “Vì sao nhãn căn lại gọi là Kiến? Nghĩa là trong
kinh nói: Do nhãn căn mà đạt được , do nhãn thức mà hiểu rõ, cho nên
gọi là cái đã trông thấy. Thế tục cũng như vậy. Vì thế cho nên nhãn căn
gọi là Kiến.”
Năm Kiến , đó là Hữu thân kiến, Biên chấp kiến, Tà kiến, Kiến
thủ, Giới cấm thủ.
Hỏi: Tại sao năm loại này lại gọi là Kiến?
Đáp: Bởi vì bốn sự.
1. Bởi vì cách nhìn, nghĩa là tự mình quan sát nhìn nhận mà thuận
theo giữ lấy cảnh.
Hỏi: Năm loại này quan sát nhìn nhận điên đảo kỳ quái, làm sao
gọi là Kiến?
784 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Đáp: Những loại này tuy quan sát nhìn nhận điên đảo kỳ quái, mà
đều là tánh Tuệ, cho nên gọi là Kiến; như nhãn căn của con nguời, tuy
không sáng tỏ rõ ràng mà có thể qu an sát nhìn ngó, cho nên cũng gọi
là Kiến.
2. Bởi vì quyết đoán, nghĩa là có thể quyết đoán mà thuận theo
giữ lấy cảnh.
Hỏi: Đã là một sát-na thì làm sao quyết đoán?
Đáp: Bởi vì tánh mạnh mẽ nhanh nhạy cho nên thiết lập tên gọi
là quyết đoán.
3. Bởi vì cố chấp, nghĩa là đối với  cảnh của mình thì chấp trước
vô cùng kiên cố, không phải là lưỡi gươm Thánh đạo thì không thể nào
làm cho rời bỏ được, Phật và đệ tử dùng lưỡi gươm Thánh đạo, chặt đứt
răng nhọn của Kiến ấy, sa u đó mới rời bỏ được. Như có loài thú biển
tên gọi Thất-thủ-ma-la, hễ đã ngậm va ät gì thì giữ chặt không rời bỏ,
phải dùng dao sắc chặt đứt răng c ủa nó, sau đó mới rời bỏ; năm Kiến
cũng như vậy.
4. Bởi vì đi sâu vào, nghĩa là sắc nhọn đi sâu vào sở duyên như
cây kim rơi thẳng xuống bùn.
Lại nữa, bởi vì hai sự cho nên năm loại này gọi là Kiến:
1. Bởi vì chăm chú nhìn theo.
2. Bởi vì suy xét tìm tòi.
Lại nữa, bởi vì ba sự cho nên năm loại này gọi là Kiến:
1. Bởi vì thấy tướng hợp với nhau.
2. Bởi vì có thể thành sự việc trông thấy.
3. Bởi vì đối với duyên không có gì ngăn ngại.
Lại nữa, bởi vì ba sự cho nên năm loại này gọi là Kiến:
1. Bởi vì ý thích.
2. Bởi vì chấp trước.
3. Bởi vì tìm kiếm.
Lại nữa, bởi vì ba sự cho nên gọi là Kiến:
1. Bởi vì ý thích.
2. Bởi vì gia hạnh.
3. Bởi vì không hiểu biết gì.
Bởi vì ý thích, đó là đạt được Định là kiến. Bởi vì gia hạnh, đó
là suy nghĩ tìm tòi là Kiến. Bởi vì  không hiểu biết gì, đó là thuận theo
nghe là Kiến.
Lại nữa, bởi vì ý thích, đó là thích làm hỏng tà kiến; bởi vì gia
hạnh, đó là gia hạnh làm hỏng là Kiến; bởi vì không hiểu biết gì, đó là
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 785  
www.daitangkinh.org  
cùng làm hỏng là Kiến.
Vì thế cho nên năm loại này cũng gọi là Kiến.
Chánh Kiến thế tục, đó là thức thiện tương ưng với Tuệ, là tánh
Kiến cho nên gọi là Kiến.
Kiến Học, đó là Tuệ vô lậu của Học. Kiến Vô học, đó là Chánh
kiến Vô học. Hai loại này cũng cùng là tánh Kiến, cho nên gọi là
Kiến.
Nên biết trong này, năm Kiến đối với cảnh như đêm âm u thấy
sắc, Chánh kiến thế tục đối với  cảnh như đêm quang đãng thấy sắc,
Kiến Học đối với cảnh như ngày âm u thấy sắc, Kiến Vô học đối với
cảnh như ngày quang đãng thấy sắc.
Hỏi: Thế nào là Trí?
Đáp: Năm thức tương ưng với Tuệ, trừ ra Nhẫn vô lậu, còn lại ý
thức tương ưng với Tuệ. Trong này, na êm thức tương ưng với Tuệ có ba
loại:
1. Thiện.
2. Nhiễm ô.
3. Vô phú vô ký.
Thiện, đó là chỉ riêng Sanh đắc thiện. Nhiễm ô, đó là chỉ riêng
tương ưng với tham sân si do tu mà đoạn. Vô phú vô ký, đó là dị thục
sinh, cũng có phần ít Oai nghi lộ-C ông xảo xứ và Thông quả tâm câu
sinh. Còn lại ý thức tương ưng với Tuệ cũng có ba loại:
1. Thiện.
2. Nhiễm ô.
3. Vô phú vô ký.
Thiện có hai loại:
1. Hữu lậu.
2. Vô lậu.
Thiện hữu lậu có ba loại:
1. Gia hạnh đắc.
2. Ly nhiễm đắc.
3. Sinh đắc.
Gia hạnh đắc, đó là do Văn mà thành Tuệ, do Tư mà thành Tuệ,
do Tu mà thành Tuệ; do Văn mà th ành Tuệ, đó là đối với văn nghĩa
quyết định chọn lựa đúng như lý; do Tư mà thành Tuệ, đó là quán bất
tịnh-Trì tức niệm và Niệm trú… do Tu mà thành Tuệ, đó là Noãn-Đảnh-
Nhẫn-Thế đệ nhất pháp, Hiện quán biên-Thế tục trí, Vô lượng-Giải
thoát-Thắng xứ-Biên xứ… Ly nhiễm đắc, đó là Tĩnh lự-Vô   lượng-Vô-
786 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
sắc-Giải thoát-Thắng xứ-Biên xứ… Sinh sắc, đó là sinh ở địa ấy do pháp
vốn như vậy mà đạt được thiện.
Vô lậu có hai loại:
1. Học.
2. Vô học.
Học, đó là tám trí về Học. Vô học , đó là Tận trí-Vô sinh trí, trí
Chánh kiến Vô học.
Nhiễm ô, đó là phiền não-tùy phiền não tương ưng do Kiến-tu mà
đoạn.
Vô phú vô ký, đó là dị thục sinh-oai nghi lộ-công xảo    xứ-thông
quả tâm câu sinh.
Hỏi: Thế nào là Tuệ?
Đáp: Sáu thức tương ưng với Tuệ.
Tuệ này có ba loại:
1. Thiện.
2. Nhiễm ô.
3. Vô phú vô ký.
Rộng ra như trước nói. Có điểm sai biệt, tám Nhẫn vô lậu cũng là
Tuệ thâu nhiếp, bởi vì bao gồm Trạch pháp, cho nên tất cả tâm câu sinh
đều có thể có Tuệ.
Đã nói về ba loại tự tánh của Kiến-Trí và Tuệ, lại cần phải phân
biệt về tướng xen tạp và không xen tạp của ba loại này.
Hỏi: Các kiến đều là Trí chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt, bởi vì tự tánh của Kiến và
Trí cùng có rộng-hẹp.
1. Có Kiến mà không phải là Trí, đó là nhãn căn và Nhẫn vô
lậu.
Hỏi: Vì sao nhãn căn không gọi là Trí?
Đáp: Bởi vì nhãn căn là sắc, Trí không phải là sắc. Lại nữa, nhãn
căn không tương ưng, không có sở y, không có sở duyên, không có hành
tướng, không có cảnh giác, Trí thì không như vậy.
Hỏi: Vì sao Nhẫn vô lậu không phải là Trí?
Đáp: Bởi vì Nhẫn vô lậu đối với Đế đã quán, tuy Nhẫn mà chưa
quyết định, tuy quán mà chưa xem xét, tuy tìm kiếm mà chưa đến cuối
cùng, tuy quán sát mà chưa biết rõ ràng, tuy hiện quán mà chưa xem xét
lại, chỉ thực hiện công dụng gia hạnh không ngừng, cho nên không gọi
là Trí. Lại nữa, nghĩa về quyết định là nghĩa của Trí, Nhẫn và Nghi đã
đoạn có thể cùng sinh khởi, đối với cảnh đã thấy chưa quyết định   đến
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 787  
www.daitangkinh.org  
mức cao nhất, cho nên không gọi là Trí.
Tôn giả Thế Hữu nói như vậy: “Nhẫn đối với Thánh đế tuy đích
thực có thể Nhẫn, mà chưa biết kỹ càng, cho nên không gọi là Trí.”
Đại đức nói rằng: “Nhìn nhận sự việc đến cuối cùng mới thiết lập
tên gọi của Trí, không phải là lúc ba ét đầu Nhẫn thì nhìn nhận sự việc
đến cuối cùng, cho nên Nhẫn vô lậu tuy không gọi là Trí mà thật sự là
Trí.”
Vụ Tôn giả nói: “Quán xét lại gọi là Trí, từ vô thỉ đến nay đối với
bốn Thánh đế, chưa có một niệm Thánh tuệ nào đã từng quán xét, Nhẫn
phát khởi bắt đầu quán xét, cho n ên chưa gọi là Trí. Năm thức cùng
Tuệ tuy đối với sở duyên không có năng lực quán xét lại, mà cảnh như
sắc… từ vô thỉ đến nay, đã khởi lên vô lượng tuệ quán hữu lậu. Dựa vào
chủng loại mà nói thì đã gọi là quán xét lại, cho nên cũng gọi là Trí. Trí
hữu lậu khác không duyên lại, dựa t heo đây nên biết, không cần phải
chất vấn làm gì.”
2. Có trí mà không phải là Kiến, đó là năm thức thân tương ưng
với tuệ-Tận trí-Vô sinh trí, trừ ra năm Kiến và Chánh kiến thế tục, còn
lại ý thức tương ưng với tuệ hữu lậu.
Hỏi: Vì sao năm thức thân tương ưng với tuệ mà không phải là
Kiến?
Đáp: Hành tướng mạnh mẽ nhanh nhạy đi sâu vào sở duyên thì gọi
là Kiến; năm thức thân tương ưng với tuệ thì hành tướng không mạnh
mẽ nhanh nhạy, không có năng lực đi sâu vào sở duyên, cho nên không
gọi là Kiến. Lại nữa, Kiến có na êng lực phân biệt, mà tuệ ấy không có
năng lực phân biệt; Kiến có na êng lực duyên với tự tướng-cọng tướng,
àm tuệ ấy chỉ có năng lực duyên với tự tướng; Kiến có năng lực duyên
với ba đời và vô vi, mà tuệ ấy chỉ có năng lực duyên với hiện tại; Kiến
có năng lực thường xuyên giữ lấy cảnh, mà tuệ ấy chỉ có năng lực giữ
lấy cảnh trong một sát-na; Kiến cân nhắc quán sát đối với sở duyên, tuệ
ấy thì không như vậy. Bởi vì các loại nhân duyên như vậy, cho nên năm
thức thân tương ưng với tuệ không gọi là Kiến.
Hỏi: Tận trí-Vô sinh trí tại sao không phải là Kiến?
Đáp: Bởi vì hành tướng của  hai trí này không mạnh mẽ nhanh
nhạy, không đi sâu vào sở duyên. Lại nữa, Kiến thực hiện công dụng
gia hạnh không ngừng; hai trí này thì không như vậy, như chim đậu yên
một chỗ, cho nên không gọi là Kiến. Lại nữa, tìm kiếm quán sát thì gọi
là Kiến, hai trí này không như vậy, cho nên không gọi là Kiến.
Vì vậy, Tôn giả Diệu Âm nói rằng:  “Tận trí-Vô sinh trí đã làm
788 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
xong những việc cần làm, lại không có sự việc gì hơn hẳn mà có thể tìm
kiếm, cho nên không gọi là Kiến.”
Có nguời đưa ra cách nói này: Ca ùc tuệ vô lậu, tổng quát có hai
loại:
1. Có thể đối trị với ác kiến.
2. Có thể đối trị với không hiểu biết gì.
Có thể đối trị với ác kiến thì gọi là Kiến, Tận trí-Vô sinh trí chỉ có
thể đối trị với không hiểu biết gì, cho nên không gọi là Kiến.
Lại có nguời nói: Các tuệ vô lậu, tổng quát có ba loại:
1. Chỉ có thể đối trị với ác Kiến.
2. Chỉ có thể đối trị với không hiểu biết gì.
3. Có thể đối trị với ác kiến và không hiểu biết gì.
Chỉ có thể đối trị với ác kiến, là Kiến chứ không phải là Trí, đó là
Nhẫn vô lậu hiện quán biên. Chỉ có thể đối trị với không hiểu biết gì, là
Trí chứ không phải là Kiến, đó là Tận tr í-Vô sinh trí. Có thể đối trị cả
hai loại, là Trí mà cũng là Kiến, đó là những tuệ vô lậu khác.
Tôn giả Thế Hữu nói như vậy: “S uy đoán gọi là Kiến, Tận trí-Vô
sinh trí thì việc làm đã đến nơi c uối cùng, không còn suy đoán gì nữa,
cho nên không gọi là Kiến.” Lại nói như vậy: “Tìm kiếm gọi là Kiến,
Tận trí-Vô sinh trí đã làm xong những việc cần làm, không còn tìm
kiếm gì nữa, cho nên không gọi là Kiến.” Lại nói như vậy: “Nếu Tận
trí-Vô sinh trí là tánh Kiến, thì các A-la-hán chỉ thuận theo thành tựu
chín chi Vô học, trừ ra chi Chánh trí. Nhưng mà Đức Thế Tôn nói: Các
A-la-hán thành tựu mười chi Vô học. Vì vậy Tận trí-Vô sinh trí không
phải là Kiến.”
Hỏi: Như Chánh kiến thế tục-Kiến học-Kiến Vô học, tuy cũng là
Trí mà gọi là Kiến; nếu Tận trí-Vô sinh trí, tuy cũng là Kiến mà gọi là
Trí, thì điều này có gì sai?
Đáp: Như lúc bắt đầu tu tập gia hạnh về quán, Chánh kiến thế tục
tuy có đủ tánh của Trí-Kiến, mà th iết lập chi Chánh kiến chứ không
phải là chi Chánh trí; đã tiến vào pha àn vị Học thì tám trí của các Học,
tuy có đủ tánh của Trí-Kiến, àm th iết lập chi Chánh kiến chứ không
phải là chi Chánh trí; đã đến phần vị Vô học thì Chánh kiến Vô học,
tuy có đủ tánh của Trí và Kiến, mà thiết lập chi Chánh kiến chứ không
phải là chi Chánh trí. Nếu Tận trí-Vô sinh trí cũng có đủ tánh Trí-Kiến,
cũng cần phải thiết lập chi Chánh kiến chứ không phải là chi chánh trí,
vậy thì các A-la-hán chỉ thuận theo thành tựu chín chi Vô học. Như vậy
thì trái với lời Đức Thế Tôn đã nói: Các A-la-hán thành tựu mười chi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 789  
www.daitangkinh.org  
Vô học.
Đại đức nói rằng: Tận trí-Vô sinh trí chắc chắn là tánh Kiến, bởi
vì tánh quyết đoán.
Hỏi: Nếu như vậy thì A-la-hán th uận theo chỉ thành tựu chín chi
Vô học?
Đáp: Hai chi chỉ có ở địa Vô học, đó là Chánh giải thoát và Chánh
trí; tám chi cùng có ở địa Học và Vô học, đó là tám chi còn lại. Tận trí
và Vô sinh trí tuy cũng là Kiến, mà những việc cần làm đã đạt được
kết quả cuối cùng, khác với phần vị học trước kia, cho nên tách biệt mà
thiết lập chi, không cần phải chất vấn làm gì.
Lời bình: Nên nói như vậy: Tận trí và Vô sinh trí là Trí chứ không
phải là Kiến, bởi vì đã làm xong những việc cần làm, đối với bốn Thành
đế không còn suy xét tìm tòi gì nữa, gia hạnh đã ngừng.
Trừ ra năm Kiến và Chánh kiến thế tục, còn lại tuệ hữu lậu tương
ưng với ý thức, ở đây có hai loại:
1. Nhiễm ô.
2. Vô phú vô ký.
Nhiễm ô, đó là Tham-Sân-Mạng- Nghi, và tuệ tương ưng với Vô
minh bất cộng. Vô phú vô ký, đó là tuệ câu sinh của dị thục sinh-oai
nghi lộ-công xảo xứ-thông quả tâm.
Hỏi: Vì sao tuệ tương ưng với Tham… thuộc ý địa mà không phải
là Kiến?
Đáp: Bởi vì hành tướng của tuệ ấy không mạnh mẽ nhanh nhạy,
không có năng lực đi sâu vào cảnh sở duyên. Lại nữa, bởi vì hai phiền
não ấy làm cho khuất mờ và giảm sút; hai phiền não, đó là Tham-Sân-
Mạn-Nghi tùy theo một loại, và vô minh tương ưng với nó.
Hỏi: Nếu như vậy thì tuệ tương ưng với Vô minh bất cọng phải là
Kiến, bởi vì chỉ khởi lên tương ưng với một phiền não?
Đáp: Vô minh ấy có hai loại:
1. Vô minh bất cọng do Kiến mà đoạn, che lấp ngăn ngại rất nặng
vượt quá hai phiền não.
2. Vô minh bất cọng do tu mà đoạn, tương ưng với tự lực mà khởi
lên cấu nhiễm buộc chặt.
Bởi vì nó độc lập, cho nên có t hể che lấp làm hại đến tuệ như
Tham-Sân…, tuệ tương ưng với nó như tương ưng với Tham…, cũng
không gọi là Kiến.
Hỏi: Vì sao tệu vô phú vô ký không phải là Kiến?
Đáp: Bởi vì hành tướng của tuệ ấy không mạnh mẽ nhanh  nhạy,
790 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
không có năng lực đi sâu vào cảnh sở duyên. Lại nữa, thế lực của tuệ ấy
rất yếu kém, cho nên không gọi là Kiến; cần phải có thế lực vững bền
mạnh mẽ đối với cảnh thì gọi là Kiến.
Hỏi: Thế lực yếu kém của các tuệ dị thục sinh-oai nghi lộ đối với
lý thì có thể như vậy, tuệ của công xảo xứ và tuệ tương ưng với Thông
quả tâm có thế lực vững mạnh, lẽ nào không phải là Kiến hay sao?
Đáp: Tuệ của công xảo xứ tuy có thế lực vững mạnh nhất, như
trời Tỳ-thấp-phược-yết-ma…, sự tạo tác của họ như Nguyện trí sinh ra,
mà vì tà mạng làm cho che lấp và tổn hại, cho nên không gọi là Kiến.
Nghĩa là việc làm tinh xảo đều ca àn phải lấy mạng sống làm nhân mà
phát khởi, tuy tâm-tâm sở pháp của công xảo xứ vào lúc hiện rõ ở trước
mắt là không nhiễm ô, mà vì sức mạnh của tà mạng đã dẫn dắt sinh ra,
cho nên nói họ do tà mạng che lấp làm cho tổn hại, tức là nghĩa vì tham
mà bị che lấp và tổn hại. Giả sử không bị tham làm che lấp và tổn hại,
thì thế lực nông cạn-hành tướng kém cỏi, đối với cảnh sở duyên không
có năng lực đi sâu vào, cho nên không gọi là Kiến.
Lại nữa, tuệ của công xảo xứ như Nghi mà chuyển, đối với cảnh
sở duyên không thể nào quyết định được. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì
tuy người rất khéo léo làm công việc  tinh xảo, mà nếu bị người khác
chỉ trích chê bai thì sẽ do dự; các tuệ Thông quả đối với cảnh sở duyên
cũng không mạnh mẽ nhanh nhạy, không có năng lực đi sâu vào cảnh
sở duyên, chỉ do thế lực của Định tr ước kia đã dẫn dắt tùy ý vận dụng
mà chuyển, đối với cảnh sở duyên không suy xét tìm tòi, cho nên không
gọi là Kiến.
Lại nữa, các tuệ Thông quả đó tr ước đây luyện tập thuần thục,
những sự biến hóa làm nhân dẫn dắt sinh ra, như luyện tập tinh xảo, cho
nên không gọi là Kiến.
Lại nữa, bốn tuệ vô ký như dị thục sinh… đều là thế lực yếu kém,
như không thành tựu thiện-không thành tựu nhiễm ô, cho nên không trở
thành Kiến.
3. Có kiến cũng là Trí, đó là năm Kiến-Chánh kiến thế tục, trừ ra
Nhẫn vô lậu và Tận trí-Vô sinh trí, còn lại tuệ vô lậu tức là trí về Học,
và Chánh kiến Vô học. Tuệ vô lậu này và năm Kiến-Chánh kiến thế
tục trước đây, đều có đủ tướng của  hai loại Kiến-Trí, cho nên câu thứ
ba thâu nhiếp.
4. Có loại không phải là Kiến c ũng không phải là Trí, đó là trừ
ra những tướng trước. Tướng là thuộc về danh, nếu pháp là do ba câu
trước mà biểu hiện thì đều gọi là tướng, trừ ra tướng này thì pháp   còn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 791  
www.daitangkinh.org  
lại làm câu thứ tư, là pháp do câu thứ tư mà biểu hiện. Điều này lại là
thế nào? Nghĩa là trong Sắc uẩn trừ ra Nhãn còn lại Sắc, ở trong Hành
uẩn trừ ra Tuệ còn lại Hành, và ba Uẩn toàn phần cùng với pháp vô vi
làm thành câu thứ tư.
Hỏi: Các Kiến đều là Tuệ chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt, bởi vì tự tánh của Kiến và
Tuệ cùng có rộng hẹp.
1. Có Kiến mà không phải là Tuệ, đó là nhãn căn có năng lực
quan sát nhìn thấy, bởi vì tự tánh là Sắc.
2. Có Tuệ mà không phải là Kiến, đó là Tuệ tương ưng với năm
thức thân, Tận trí-Vô sinh trí, trừ ra năm Kiến và Chánh kiến thế tục,
còn lại Tuệ hữu lậu tương ưng với ý thức, bởi vì tánh thuộc Trạch pháp,
bởi vì không phải là suy đoán, nói rộng ra như trước.
3. Có Kiến cũng là Tuệ, đó là trừ ra Tận trí-Vô sinh trí, còn lại
Tuệ vô lậu và năm Kiế n-Chánh kiến thế tục, tức  là Nhẫn vô lậu-tám
trí về Học và Chánh kiến Vô học…, bởi  vì có năng lực suy đoán, bởi vì
tánh thuộc Trạch pháp, có đủ hai loại tướng.
4. Có loại không phải là Kiến cũng không phải là Tuệ, đó là trừ ra
những tướng trước. Tướng là thuộc về danh, nói rộng ra như trước.
Hỏi: Các Trí đều là Tuệ chăng?
Đáp: Các Trí đều là Tuệ, bởi vì  có năng lực xét quyết đoán đều
là Trạch pháp. có Tuệ mà không phải là Trí, đó là Nhẫn vô lậu bắt đầu
quán về cảnh của Đế mà chưa xem xét quyết đoán.
Kiến thâu nhiếp Trí hay là Trí thâu nhiếp Kiến? Cho đến nói rộng
ra.
Trong này có hai loại bốn câu, một loại hai câu, dựa theo trước đã
hỏi nhất định phải biết về tướng của nó.
Các Kiến thành tựu thì đó là Trí chăng? Cho đến nói rộng ra.
Trong này, ba loại Kiến-Trí và Tuệ, nếu thành tựu một loại thì
chắc chắn có hai loại còn lại, vì vậy cho nên đều đưa ra câu trả lời như
vậy.
Hỏi: Ai thành tựu Kiến-Trí-Tuệ?
Đáp: Tất cả hữu tình. Đây tức là nói tổng quát. Nhưng mà có
nhiều ít, nghĩa là nguời đoạn căn thiện, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến
mà đoạn thuộc ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn thuộc
ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký thuộc cõi Dục. Nguời không
đoạn căn thiện mà chưa đạt được tâm thiện của cõi Sắc, thành tựu Kiến-
Trí-Tuệ do kiến mà đoạn thuộc ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô   do
792 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
tu mà đoạn thuộc ba cõi, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện thuộc cõi Dục,
thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký thuộc cõi Dục. Người đã đạt được tâm
thiện của cõi Sắc mà chưa lìa nhiễm cõi Dục, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ
do kiến mà đoạn thuộc ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn
thuộc ba cõi, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục-Sắc, thành tựu
Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục. N gười đã lìa nhiễm cõi Dục mà
chưa đạt được tâm thiện của cõi V ô-sắc, nếu sinh ở cõi Dục thì thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến mà đoạn của cõi Sắc-Vô-sắc, thành tựu Kiến-
Trí-Tuệ thiện của cõi Dục-Sắc, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi
Dục-Sắc; nếu sinh ở cõi Sắc thì không thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện
của cõi Dục, thành tựu những loại kha ùc nói như sinh ở cõi Dục. Người
đã đạt được tâm thiện của cõi Vô- sắc mà chưa lìa nhiễm cõi Sắc, nếu
sinh ở cõi Dục thì thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến mà đoạn của cõi Sắc-
Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của cõi Sắc-Vô-sắc,
thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô
ký của cõi Dục-Sắc; nếu sinh ở cõi Sắc thì không thành tựu Kiến-Trí-
Tuệ thiện của cõi Dục, thành t ựu những loại khác nói như sinh ở cõi
Dục. Người đã lìa nhiễm ở cõi Sắc mà sinh ở cõi Dục, thành tựu Kiến-
Trí-Tuệ do kiến mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do
tu mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba cõi,
thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc; nếu sinh ở cõi Sắc thì
không thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục, thành tựu những loại
khác nói như sinh ở cõi Dục. Người đã lìa nhiễm cõi Sắc mà sinh ở cõi
Dục, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành
tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-
Tuệ thiện của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc;
nếu sinh ở cõi Sắc thì không thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục,
thành tựu những loại khác nói như sinh ở cõi Dục; nếu sinh ở cõi Vô-sắc
thì không thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục, thành tựu những
loại khác nói như sinh ở cõi Dục; nếu sinh ở cõi Vô-sắc thì không thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục -Sắc, và không thành tựu Trí-Tuệ
vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc. Nếu tâm dị thục sinh hiện rõ ở trước
mắt, thì thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Vô-sắc; nếu tâm dị
thục sinh không hiện rõ ở trước mắt , thì cũng không thành tựu Trí-Tuệ
vô phú vô ký của cõi Vô-sắc; thành tựu những loại khác nói như sinh ở
cõi Dục. Dị sinh là như vậy.
Nếu là Thánh giả, phần vị Tùy tín-Tùy pháp hành, Khổ trí chưa
hẳn đã sinh, chưa lìa nhiễm cõi Dục thì thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 793  
www.daitangkinh.org  
mà đoạn của ba cõi, thành tựu Trí -Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của ba
cõi, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục-Sắc, thành tựu Trí-Tuệ
vô phú vô ký của cõi Dục, thành tựu Kiến-Tuệ vô lậu. Ngay phần vị ấy
đã lìa nhiễm cõi Dục mà chưa lìa nhiễm cõi Sắc, thì thành tựu Kiến-Trí-
Tuệ do kiến mà đoạn của cõi Sa éc-Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô
do tu mà đoạn của cõi Sắc-Vô-sắc, nguời chưa đạt được tâm thiện của
cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ th iện của cõi Dục-Sắc; người đã
đạt được tâm thiện của cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba
cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, thành tựu Kiến-
Tuệ vô lậu. Ngay phần vị ấy đã lìa nhiễm cõi Sắc, thành tựu Kiến-Trí-
Tuệ do kiến mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu
mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu àm đoạn của
cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ
vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, th ành tựu Kiến-Tuệ vô lậu. Khổ trí đã
sinh mà Tập trí chưa hẳn đã sinh, người chưa lìa nhiễm cõi Dục thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến Tập-Diệt-Đạo mà đoạn của ba cõi, thành tựu
Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của ba cõi, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện
của cõi Dục-Sắc, thành tựu Trí -Tuệ vô phú vô ký của c õi Dục, thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu. Ngay phần vị ấy đã lìa nhiễm cõi Dục mà
chưa lìa nhiễm cõi Sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến Tập-Diệt-Đạo
mà đoạn của cõi Sắc-Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn
của cõi Sắc-Vô-sắc. Người chưa đạt  được tâm thiện của cõi Vô-sắc,
thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi  Dục-Sắc; người đã đạt được tâm
thiện của cõi Vô-sắc, thành tựu Ki ến-Trí-Tuệ thiện của ba cõi, thành
tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô
lậu. Ngay phần vị ấy đã lìa nhiễm cõi Sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do
kiến Tập-Diệt-Đạo mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm
ô do tu mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba
cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, thành tựu Kiến-
Trí-Tuệ vô lậu. Tập trí đã sinh mà Diệt trí chưa hẳn đã sinh, người chưa
lìa nhiễm cõi Dục thành tựu Ki ến-Trí-Tuệ do kiến Diệt-Đạo mà đoạn
của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của ba cõi, thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Du ïc-Sắc, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô
ký của cõi Dục, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu. Ngay phần vị ấy đã lìa
nhiễm cõi Dục mà chưa lìa nhiễm cõi Sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do
kiến Diệt-Đạo mà đoạn của cõi Sắc-Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm
ô do tu mà đoạn của cõi  Sắc-Vô-sắc; người chưa đạt được tâm thiện
của cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục-Sắc;  nguời
794 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
đã đạt được tâm thiện c ủa cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện
của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, thành tựu
Kiến-Trí-Tuệ vô lậu. Diệt trí đã sinh mà Đạo trí chưa hẳn đã sinh, người
chưa lìa nhiễm cõi Dục, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến Đạo mà đoạn
của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của ba cõi, thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Du ïc-Sắc, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô
ký của cõi Dục, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu. Ngay phần vị ấy đã lìa
nhiễm cõi Dục mà chưa lìa nhiễm cõi Sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do
kiến Đạo mà đoạn của ba cõi, Sắc-Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô
do tu mà đoạn của cõi Sắc-Vô-sắc; người chưa đạt được tâm thiện của
cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ th iện của cõi Dục-Sắc; nguời đã
đạt được tâm thiện của cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba
cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, thành tựu Trí-Tuệ
vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, th ành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu. Ngay
phần vị ấy đã lìa nhiễm cõi Sắc , thành tựu Kiến-Trí-Tuệ do kiến Đạo
mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của
cõi Vô-sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ
vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu.
Tín Thắng giải-Kiến chí chưa lìa  nhiễm cõi Dục, thì thành tựu
Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của ba cõi, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ
thiện của cõi Dục-Sắc, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục,
thành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu. Ngay phần vị ấy đã lìa nhiễm cõi Dục,
nguời chưa đạt được tâm thiện của c õi Vô-sắc, nếu sinh ở cõi Dục thì
thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của cõi Sắc-Vô-sắc, thành tựu
Kiến-Trí-Tuệ của cõi Dục-Sắc, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi
Dục-Sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu; nếu sinh ở cõi Sắc thì không
thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục, thành tựu những loại khác
nói như sinh ở cõi Dục. Ngay phần vị ấy đã đạt được tâm thiện của cõi
Vô-sắc, người chưa lìa nhiễm cõi Sắc, nếu sinh ở cõi Dục thì thành tựu
Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của cõi  Sắc-Vô-sắc, thành tựu Kiến-
Trí-Tuệ thiện của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-
Sắc, thành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu; nếu sinh ở cõi Sắc thì không thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục, thành tựu những loại khác nói như
sinh ở cõi Dục. Ngay phần vị ấy đa õ lìa nhiễm cõi Sắc, nếu sinh ở cõi
Dục thì thành tựu Trí-Tuệ nhiễm ô do tu mà đoạn của cõi Vô-sắc, thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của
cõi Dục-Sắc, thành tựu Kiến-Trí-T uệ vô lậu; nếu sinh ở cõi Sắc thì
không thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục, thành tựu những loại
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 795  
www.daitangkinh.org  
khác nói như sinh ở cõi Dục; nếu sinh ở cõi Vô-sắc thì không thành tựu
Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Dục-Sắ c, và không thành tựu Trí-Tuệ vô
phú vô ký của cõi Dục-Sắc. Nếu tâm dị thục sinh hiện rõ ở trước mắt,
thì thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Vô-sắc; nếu tâm dị thục sinh
không hiện rõ ở trước mắt, thì cũng không thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô
ký của cõi Vô-sắc, thành tựu những loại khác nói như sinh ở cõi Dục.
A-la-hán, nếu sinh ở cõi Dục thì thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của ba
cõi, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, thành tựu Kiến-
Trí-Tuệ vô lậu; nếu sinh ở cõi Sắc thì thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của
cõi Sắc-Vô-sắc, thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Dục-Sắc, thành
tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu; nếu sinh ở cõi Vô-sắc, tâm dị thục sinh không
hiện rõ ở trước mắt, thì thành tựu Kiến-Trí-Tuệ thiện của cõi Vô-sắc,
thành tựu Kiến-Trí-Tuệ vô lậu; nếu tâm dị thục sinh hiện rõ ở trước
mắt, thì cũng thành tựu Trí-Tuệ vô phú vô ký của cõi Vô-sắc.
Hỏi: Các Kiến đã đoạn-đã biết khắp thì đó là Trí chăng?
Đáp: Đúng như vậy.
Hỏi: Giả sử Trí đã đoạn-đã biết khắp thì đó là Kiến chăng?
Đáp: Đúng như vậy.
Hỏi: Các kiến đã đoạn-đã biết khắp thì đó là Tuệ chăng?
Đáp: Đúng như vậy.
Hỏi: Giả sử Tuệ đã đoạn-đã biết khắp thì đó là Trí chăng?
Đáp: Đúng như vậy. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì phần vị đoạn-biết
khắp của ba loại Kiến-Trí và Tuệ đều giống như nhau.
Hỏi: Ai đã đoạn-đã biết khắp đối với Kiến-Trí-Tuệ?
Đáp: Các A-la-hán, đây là nói đến phần vị đoạn-biết khắp ở mức
độ cuối cùng (cứu cánh), Hữu học va ø dị sinh nhiều-ít không nhất định.
Nghĩa là A-la-hán đối với Kiến-Trí-Tuệ của ba cõi, đều đã đoạn-đã
biết khắp. Những người Bất hoàn, nếu đã lìa nhiễm của Vô sở hữu xứ,
thì Kiến-Trí-Tuệ do kiến đoạn của ba  cõi, và Kiến-Trí-Tuệ do tu mà
đoạn của tám địa, đã đoạn-đã bi ết khắp; cho đến nếu chưa lìa nhiễm
của Tĩnh lự thứ nhất, thì Kiến-Trí-Tuệ do kiến mà đoạn của ba cõi, và
Kiến-Trí-Tuệ do tu mà đoạn của cõi Dục, đã đoạn-đã biết khắp. Những
người Nhất-lai-Dự lưu, thì đã đoạn-đã biết khắp đối với Kiến-Trí-Tuệ
do kiến mà đoạn của ba cõi. Tùy tín-Tùy pháp hành, nếu Diệt trí đã sinh
mà Đạo trí chưa hẳn đã sinh, th ì Kiến-Trí-Tuệ do kiến Khổ-Tập-Diệt
mà đoạn của ba cõi, đã đoạn-đã biết khắp; nếu Tập trí đã sinh mà Diệt
trí chưa hẳn đã sinh, thì Kiến-Trí-Tuệ do Kiến khổ-Tập mà đoạn của ba
cõi, đã đoạn-đã biết khắp; nếu khổ trí đã sinh mà Tập trí chưa hẳn   đã
796 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
sinh, thì Kiến-Trí-Tuệ do kiến Khổ mà đoạn của ba cõi, đã đoạn-đã biết
khắp. Thánh giả là như vậy.
Nếu là các dị sinh đã lìa nhiễm của Vô sở hữu xứ, thì Kiến-Trí-
Tuệ do kiến và tu mà đoạn của tám địa, đã đoãn-đã biết khắp; cho đến
đã lìa nhiễm cõi Dục mà chưa lìa nhiễm của Tĩnh lự thứ nhất, Kiến-Trí-
Tuệ do kiến và tu mà đoạn của một địa, đã đoạn-đã biết khắp. Đó gọi là
ba môn Kiến-Trí-Tuệ nhất định thâu nhiếp thành tựu Đoạn thuộc năm
môn phân biệt.
Các Chánh kiến là Trạch pháp Giác chi chăng? Cho đến nói rộng
ra.

Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Phần luận trước là nơi nương tựa căn bản của phần luận này,
nghĩa là phần trước nói như vậy: “Thế nào là Kiến? Thế nào là Trí?
Thế nào là Tuệ?” tuy nói ra như vậy mà chưa phân biệt về Chánh kiến-
Chánh trí, và Trạch pháp Giá c chi cùng có rộng hẹp, nay muốn phân
biệt điều ấy, cho nên soạn ra phần luận này.
Nhưng ở trong luận A Tỳ Đạt Ma Phát Trí này có tướng quyết
định. Nếu sau Giác chi phân biệt về Đạo chi, thì đạo chi là vô lậu, bởi vì
bảy Giác chi chỉ riêng vô lậu. Nếu trước Giác chi phân biệt về Đạo chi,
thì Đạo chi gồm chung hữu lậu và vô la äu. Bởi vì trong này trước Giác
chi phân biệt về Đạo chi, cho nên biết Đạo chi gồm những hữu lậu và
vô lậu. Đó gọi là Tỳ Bà Sa tóm lược ở nơi này. Những người có trí nên
tùy theo mà phân biệt.
Hỏi: Các Chánh kiến và Trạch pháp Giác chi chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân  biệt, bởi vì Chánh kiến và
Trạch pháp Giác chi đều có rộng hẹp.
1. Có lúc Chánh kiến không phải là Trạch pháp Giác chi, đó là
Chánh kiến thế tục dùng Giác chi hỗ trợ, mà Giác nhộ như thật chỉ là
vô lậu.
2. Có lúc Trạch pháp Giác chi không phải là Chánh kiến, đó là
Tận trí-Vô sinh trí vốn không phải là tánh Kiến.
3. Có lúc chánh kiến cũn g là Trạch pháp Giá c chi, đó là trừ ra
Tận trí-Vô sinh trí, còn lại Tuệ vô lậu, tức là tám Nhẫn thuộc hiện quán
biên, và tám Trí về Học-Chánh kiến vô học, bởi vì ba loại như vậy có
đủ hai tướng.
4. Có lúc không phải là Chánh kiến cũng không phải là Trạch
pháp Giác chi, đó là trừ ra những tướng trước. Tướng là thuộc về danh,
những trước đã nói rộng. Điều này lại là thế nào? Đó là trong Hành uẩn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 797  
www.daitangkinh.org  
trừ ra Tuệ thiện tương ưng với ý thức, còn lại các Hành uẩn toàn uẩn
toàn phần cùng với pháp vô vi làm thành câu thứ tư.
Hỏi: Các Chánh trí là Trạch pháp Giác chi chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt, bởi vì Chánh trí và Trạch
pháp Giác chi cùng có rộng hẹp.
1. Có lúc Chánh trí không phải là Trạch pháp.
2. Giác chi không phải là Chánh tr í, đó là Nhẫn vô lậu, bởi vì
Nhẫn ấy không có tướng của Trí.
3. Có lúc Chánh trí cũng là Trạch pháp Giác chi, đó là trừ ra Nhẫn
vô lậu, còn lại Tuệ vô lậu, tức là tám Trí về Học và Tận trí-Vô sinh trí-
Chánh kiến vô học, bởi vì có đủ hai tướng.
4. Có lúc không phải là Chánh trí cũng không phải là Trạch pháp
Giác chi, đó là trừ ra những t ướng trước. Tướng là thuộc về danh, như
trước đã nói rộng. Điều này lại th ế nào? Đó là trong Hành uẩn trừ ra
Tuệ thiện tương ưng với sáu thức, còn lại các Hành uẩn và bốn Uẩn
toàn phần cùng với pháp vô vi làm thành câu thứ tư.
Hỏi: Tại sao trong này chỉ nói Chánh kiến-Chánh trí và Trạch
pháp Giác chi cùng có rộng hẹp, mà không nói những Đạo chi khác và
Giác chi khác cùng có rộng hẹp?
Đáp: Bởi vì là ý của người soạn luận muốn như vậy, cho đến nói
rộng ra.
Lại nữa, trong này cũng nên nói cá c pháp là Chánh cần cũng là
Tinh tiến Giác chi chăng?
Trả lời: Các pháp là Tinh tiến Giác chi cũng là Chánh cần. Có
pháp là Chánh cần mà không phải là Tinh tiến Giác chi, đó là Chánh
tinh tiến thế tục.
Cho đến các pháp là Chánh định cũng là Định Giác chi chăng?
Trả lời: Các pháp là Định Giác chi cũng là Chánh định. Dó pháp
là Chánh định mà là phải là Định Gi ác chi, đó là Chánh định thế tục.
Nên nói như vậy mà không nói , thì phải biết là trong này có cách nói
khác.
Lại nữa, trong này đã nói là hiển bày về trước- hiển bày về sau
mà lược qua phần giữa, cho nên nói như vậy. Trước là Chánh kiến, sau
là Chánh trí. Như hiển bày về trước và sau, bắt đầu tiến vào-đã vượt
qua, phương tiện cứu-cánh, nên biết cũng như vậy.
Lại nữa, nếu pháp đối lập với nhau đầy đủ bốn câu thì trong này
nói đến pháp ấy, nếu pháp đối lập với  nhau chỉ có thuận theo câu sau
thì trong này không nói.
798 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Lại nữa, trong Trí uẩn này nếu pháp là tự tánh của Kiến-Trí-Tuệ,
thì phân biệt pháp ấy là chủng loại của Trí; bởi vì Tính tiên Niệm-Định
không phải là chủng loại của Trí, cho nên trong này không nói đến.
Bảy Giác chi-tám Đạo chi, mỗi một loại vào lúc hiện rõ ở trước
mắt thì có mấy Giác chi-mấy Đạo chi hiện rõ ở trước mắt?
Hỏi: Vì sao soạn ra phần luận này?
Đáp: Vì ngăn chặn tông chỉ của người khác để hiển bày về chánh
lý. Nghĩa là hoặc có người nói: Các  pháp tâm sở theo thứ tự mà sinh
khởi, chứ không phải là sinh khởi cùng một lúc. Như phái Thí Dụ đã nói.
Đại đức cũng nói: “Các pháp tâm sở theo thứ tự mà sinh khởi, không
phải là sinh khởi cùng một lúc. Như nhiều người buôn đi qua một con
đường hẹp, cần phải từng người một đi qua chứ không phải là hai-không
phải là nhiều người đi qua cùng một l úc. Các pháp tâm sở cũng lại
như vậy, mỗi một pháp khác nhau do tướng sinh mà sinh ra, chắc chắn
không có nghĩa cùng một lúc hòa hợp mà sinh.”
Hỏi: Họ dựa vào Lượng nào mà đưa ra cách nói như vậy?
Đáp: Dựa vào Chí giáo lượng. Nghĩa là trong kinh nói: “Nếu vào
lúc bấy giờ tâm chìm xuống sợ rằng chìm xuống, tu ba Giác chi gọi là
tu không đúng lúc, đó là Khinh an- Định và Xả; tu ba Giác chi gọi là tu
đúng lúc, đó là Trạch pháp-Tinh tiến va ø Hỷ. Nếu vào lúc bấy giờ tâm
khuấy động sợ rằng khuấy động, tu ba Giác chi gọi là tu không đúng
lúc, đó là Trạch pháp-Tinh tiến và Hỷ; tu ba Giác chi gọi là tu đúng lúc,
đó là Khinh an-Định và Xả.” Họ đưa ra cách nói này: Giác chi đã có
tu đúng lúc-tu không đúng lúc, cho nên bi ết tâm sở theo thứ tự màisnh
khởi, không phải là khởi lên cùng một lúc.
Lại trong kinh khác nói: “Xá-lợi -tử nói: Mình đối với bảy Giác
chi nhất định có thể tùy ý tự tại an trú, nghĩa là mình muốn đối với Giác
chi này nhất định an trú vào thời gi an đầu ngày, thì s ẽ có thể an trú;
nếu mình muốn đối với Giác chi này nhất định an trú vào thời gian cuối
ngày, thì sẽ có thể an trú.” Họ đưa ra  cách nói này: Xá-lợi-tử đã đối
với bảy Giác chi tùy theo ý muốn mà an trú, cho nên biết tâm sở theo
thứ tự mà sinh khởi, không phải là khởi lên cùng một lúc, lý ấy đã được
quyết định.
Vì ngăn chặn ý đó để hiển bày các tâm sở có lúc sinh khởi trong
cùng một thời gian, cho nên soạn ra phần luận này.
Hỏi: Nếu các tâm sở có lú sinh khởi trong cùng một thời gian, thì
làm sao thông hiểu kinh do họ đã dẫn chứng?
Đáp: Trong kinh trước nói, ba Giác chi tu đúng lúc-tu không đúng
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 95 799  
www.daitangkinh.org  
lúc, chính là chứng thực về tâm sơ û không phải là yêu cầu theo thứ tự
từng loại một mà sinh khởi; nói ba Gi ác chi tu cùng một lúc, cho nên
chứng thực các tâm sở có lúc sinh khởi trong cùng một thời gian.
Hỏi: Nếu các Giác chi tùy theo đị a đã dựa vào, hoặc sáu-hoặc
bảy cùng một lúc mà sinh khởi, thì tại sao trong kinh nói tu đúng lúc-tu
không đúng lúc đều chỉ có ba loại?
Đáp: Dựa vào thế dụng của Giá c chi thuộc phẩm Chỉ-Quán có
tăng giảm, cho nên nói như vậy. nghĩa la ø ba Giác chi là phẩm Xa-ma-
tha, ba Giác chi là ph ẩm Tỳ-bát-xá-na. Nếu Giác chi thuộc phẩm Xa-
ma-tha tăng lên thì làm cho tâm ch ìm xuống, lúc bấy giờ cần phải tu
Giác chi thuộc phầm Quán để thúc đa åy tâm làm cho nổi lên mà lại tu
phầm Chỉ cho nên nói là tu không đúng l úc. Nếu Giác chi thuộc phầm
Tỳ-bát-xá-na tăng lên thì làm cho tâm trôi nổi, lúc bấy giờ cần phải tu
Giác chi thuộc phẩm Chỉ để kiềm hãm tâm làm cho thấp xuống, mà lại
tu phầm Quán cho nên nói là tu không đúng lúc. Tuy các Giác chi cùng
một lúc mà khởi lên, nhưng tác dụng có tăng giảm cho nên chỉ nói là
ba.
Lại nữa, lúc tiến vào Thánh đạo thì dựa vào phẩm Chỉ-Quán, bởi
vì có sai biệt cho nên nói như vậy. nghĩa là nếu người dựa vào Giác chi
thuộc phẩm Xa-ma-tha để tiến vào Thánh đạo, thì cần phải tu Giác chi
thuộc phẩm Chỉ để kềm hãm tâm làm cho thấp xuống, mà lại tu phẩm
Quán cho nên nói là tu không đúng lúc. Nếu người dựa vào Giác chi
thuộc phẩm Tỳ-bát-xá-na để tiến vào Thánh đạo, thì cần phải tu Giác
chi thuộc phẩm Quán để thúc đẩy tâm làm cho nổi lên, mà lại tu phẩm
Chỉ cho nên nói là tu không đúng lúc.
Có Sư khác nói: Cùng với trên trái ngược nhau, nghĩa là nếu người
dựa vào Giác chi thuộc phẩm Xa-ma -tha để tiến vào Thánh đạo, tâm
phần nhiều chìm xuống thấp, thì cnầ phải tu Giác chi thuộc phẩm Quán
để thúc đẩy tâm làm cho nổi lên, mà lại tu phẩm Chỉ cho nên nói là tu
không đúng lúc. Nếu người dựa vào Giác chi thuộc phẩm Tỳ-bát-xá-na
để tiến vào Thánh đạo, tâm phần nhiều trôi nổi, thì cần phải tu Giác chi
thuộc phẩm Chỉ để kềm hãm tâm làm cho thấp xuống, àm lại tu phẩm
Quán cho nên nói là tu không đúng lúc. Tuy Thể của các Giác chi khởi
lên cùng một lúc, mà tác dụng của  chúng có lúc tăng giảm, cho nên
trong kinh đã nói không trái với cùng l úc khởi lên, chỉ trái với thứ tự
từng loại một mà sinh khởi.

„
800 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 


LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA