A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa Luận · Quyển 96

Việt dịch

QUYỂN 96

LUẬN VỀ HỌC CHI (Phần 4)

Sau đó họ đã dẫn kinh nói về Xá-lợi-tử, cũng không nhất định
ngăn chặn về nghĩa sinh khởi cùng một lúc, nghĩa là Xá-lợi-tử dễ dàng
biết tâm nhất định tiến vào-rời a Giác chi, đối với Giác chi nhất định tùy
tâm mong muốn mà có thể tự tại an tr ú. Đây là dựa vào thời gian mà
nói tùy ý tự tại trú vào Giác chi, chứ không nói riêng biệt khởi lên từng
Giác chi một theo thứ tự, cho nên không thành chứng cứ.
Lại nữa, kinh ấy dựa vào Giác chi an trú thuộc ba địa, cho nên nói
như thế cũng không trái với lý. Nghĩa là ở thời gian đầu ngày muốn trú
vào Giác chi của địa có Tầm-có Tứ, thì sẽ có thể an trú; ở thời gian giữa
ngày muốn trú vào Giác chi của địa không có Tầm-chỉ có Tứ, thì sẽ có
thể an trú; vào thời gian cuối ngày muốn trú vào Giác chi của địa không
có Tầm-không có Tứ, thì sẽ có thể an trú, cho nên nói như thế không
trái với cùng lúc dấy khởi.
Lại nữa, kinh ấy dựa vào Giác chi trú trong ba căn tương ưng mà
nói cũng không trái với lý. Nghĩa là ở thời gian đầu ngày muốn trú vào
Giác chi tương ưng với Lạc căn, thì lập tức có thể an trú; ở thời gian giữa
ngày muốn trú vào Giác chi tương ưng với Hỷ căn, thì lập tức có thể an
trú; ở thời gian cuối ngày muốn trú vào Giác chi tương ưng với Xả căn,
thì lập tức có thể an trú, cho nên nói như thế không trái với cùng lúc
dấy khởi.
Lại nữa, kinh ấy dựa vào Giác chi trú trong ba Tam-ma-địa cùng
lúc sinh khởi mà nói cũng không trái với lý. Nghĩa là ở thời gian đầu
ngày muốn trú trong Giác chi cùng lúc sinh khởi Tam-ma-địa không, thì
lập tức có thể an trú; ở thời gian giữa ngày muốn trú trong Giác chi cùng
lúc snh khởi Tam-ma-địa Vô nguyện, thì lập tức có thể an trú; ở thời
gian cuối ngày muốn trú trong Giác chi cùng lúc sinh khởi Tam-ma-địa
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 801  
www.daitangkinh.org  
Vô tướng, thì lậ tức có thể an trú, cho nên nói như thế không trái với
cùng lúc dấy khởi.
Lại nữa, kinh ấy dựa vào Giác ch i trú trong ba Trí cùng lúc sinh
khởi mà nói cũng không trái với lý. Nghĩa là ở thời gian đầu ngày muốn
trú trong Giác chi cùng lúc sinh khởi Tận trí, thì lập tức có thể an trú; ở
thời gian giữa ngày muốn trú vào Gi ác chi cùng lúc sinh khởi Vô sinh
trí, thì lập tức có thể an trú; vào thời gian cuối ngày muốn trú trong Giác
chi cùng lúc sinh khởi Chánh kiến-Chánh trí Vô học, thì lập tức có thể
an trú, cho nên nói như thế không trái với cùng lúc dấy khởi.
Lại nữa, kinh ấy dựa vào Giác chi trú trong chín địa mà nói cũng
không trái vối lý. Nghĩa là ở thời gian đầu ngày muốn trú trong Giác
chi của ba địa như Vị chí Định…, thì lập tức có thể an trú; ở thời gian
giữa ngày muốn trú trong Giác chi của địa thuộc ba Tĩnh lự sau, thì lập
tức có thể an trú; vào thời gian cuối ngày muốn trú trong Giác chi của
địa thuộc ba Vô sắc trước, thì lập tức có thể an trú, cho nên nói như thế
không trái với cùng lúc dấy khởi.
Hoặc lại có người chấp: Cận pha àn Tĩnh lự có Hỷ-không có Giới.
Hoặc lại có người chấp: Các địa từ Tĩnh lự trung gian trở lên có Chánh
tư duy. Hoặc lại có người chấp: Trong địa Vô sắc cũng có thể có Giới.
Vì ngăn chặn các loại chấp trước  lạ lùng như vậy, và để hiển bày về
chánh lý, cho nên soạn ra phần luận này.
Nếu dựa vào Vị chí Định, lúc Ni ệm giác chi hiện rõ ở trước mắt,
thì sáu Giác chi-chín Đạo chi Vô h ọc hiện rõ ở trước mắt. Trong này,
sáu Giác chi là trừ ra Hỷ giác chi,  chín Đạo chi là Chánh kiến-Chánh
trí tùy theo trừ ra một loại, còn lại đều có đủ. Cách nói này tức là ngăn
chặn cận phần Tĩnh lự có Hỷ-không có Giới. Cũng có tụng nói: Nếu dựa
vài Vị chí Định có Tầm-có Tứ, thì Niệm giác chi hiện rõ ở trước mắt.
Tuy đối với nghĩa không ích lợi gì ma ø vì loại trừ cho nên nói như vậy.
như nơi khác nói: Dựa vào Vị chí là nói chung Tĩnh lự trung gian và Cận
phần của địa trên, đều chưa đến nơi Định căn bản ấy, cho nên thiết lập
tên gọi Vị chí. Nay bởi vì lược bỏ Tĩnh lự trung gian và Cận phần của
địa trên, cho nên nói nếu dựa vào Vị chí Định có Tầm-có Tứ. Đây là
hiển bày chỉ dựa vào Vị chí Định trước Tĩnh lự thứ nhất mà Niệm giác
chi hiện rõ ở trước mắt.
Nếu dựa vào Tĩnh lự thứ nhất, lúc  Niệm giác chi hiện rõ ở trước
mắt, thì bảy Giác chi- tám Đạo chi Học hiện rõ ở trước mắt, bảy Giác
chi-chín Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước mắt. Trong này, chín Đạo thì
nói như trước, còn lại đều có đủ.
802 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Nếu dựa vào Tĩnh lự trung gian, lúc Niệm giác chi hiện rõ ở trước
mắt, thì sáu Giác chi-bảy Đạo chi H ọc hiện rõ ở trước mắt, sáu Giác
chi-tám Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước mắt. Dựa vào Tĩnh lự thứ ba-thứ
tư cũng như vậy. Trong này, sáu Giác chi là trừ ra Hỷ giác chi, bảy Đạo
chi Học là trừ ra Chánh tư duy, tám Đạo chi Vô học là trừ ra Hỷ giác chi,
bảy Đạo chi Học là trừ ra Chánh tư  duy, tám Đạo chi Vo â học là trừ ra
Chánh tư duy và Chánh kiến-Chánh trí tùy theo một loại. Cách nói này
đã ngăn chặn cái chấp về địa trên cũng có Chánh tư duy.
Nếu dựa vào Tĩnh lự thứ hai, l úc Niệm giác chi hiện rõ ở trước
mắt, thì bảy Giác chi-bảy Đạo chi H ọc hiện rõ ở trước mắt, bảy Giác
chi-tám Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước mắt địa này có Hỷ-không có
Chánh tư duy, còn lại nói như trước.
Nếu dựa vào Định Vô sắc, lúc Niệm giác chi hiện rõ ở trước mắt,
thì sáu Giác chi-bốn Đạo chi học hiện rõ ở trước mắt, sáu Giác chi-
năm Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước  mắt. Trong này, sáu Giác chi là
trừ ra Hỷ giác chi, bốn Đạo chi Học là trừ ra Chánh tư duy và Chánh
ngữ-nghiệp-mạng, năm Đạo chi Vô học t ức là trừ ra bốn loại trước và
Chánh kiến-Chánh trí tùy theo một lo ại. Cách nói này đã ngăn chặn
cái chấp về trong Định Vô sắc cũng có  Giới.
Trạch pháp-Tinh tiến-Khinh an-Định-Xả giác chi, Chánh kiến-
Chánh cần-Chánh niệm-Chánh đị nh đạo chi, cũng như vậy; đều gồm
chung tất cả các địa giống như Niệm giác chi. Đây chính là nói chung,
có điểm sai biệt là nếu Chánh kiến Đạo chi hiện rõ ở trước mắt thì nhất
định trừ ra Chánh trí.
Nếu dựa vào Tĩnh lự thứ nhất, lúc Hỷ giác chi hiện rõ ở trước mắt,
thì bảy Giác chi-tám Đạo chi Học hiện rõ ở trước mắt, bảy Giác chi-chín
Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước mắt. Trong này, chín Đạo chi là Chánh
kiến-Chánh trí tùy theo trừ ra một loại, còn lại đều có đủ.
Nếu dựa vào Tĩnh lự thứ hai, lúc Hỷ giác chi hiện rõ ở trước mắt,
thì bảy Giác chi-bảy Đạo chi Học hiện rõ ở trước mắt, bảy Giác chi-tám
Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước mắt. Trong này, bảy Đạo chi Học là trừ
ra Chánh tư duy, tám Đạo chi Vô học  là trừ ra Chánh tư duy và Chánh
kiến-Chánh trí tùy theo một loại.
Hỏi: Tại sao địa Cận phần không có Hỷ giác chi?
Đáp: Bởi vì không phải là ruộng đất-đồ đựng. Lại nữa, các địa cận
phần đã lìa nhiễm của địa dưới và chưa lìa nhiễm của địa dưới đều được
hiện rõ trước mắt, chưa hiếm lạ lắm cho nên không sinh ra Hỷ; như lúc
người bị trói chặt và cởi ra mà có được điều tốt đẹp, tâm đối với   điều
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 803  
www.daitangkinh.org  
này không lấy làm kỳ lạ, cho nên không sinh lòng vui mừng. Lại nữa,
nếu địa Cận phần cũng có Hỷ, thì cùng với địa Căn bản sẽ không có sai
biệt. Lại nữa, nếu địa Cận phần cũng có Hỷ, thì sẽ say đắm với Hỷ này
chứ không mong cầu địa Căn bản; nếu như va äy thì sẽ ngăn ngại sự lìa
nhiễm của địa dưới, như người giữa đường đi có điều làm cho say đắm,
đối với chỗ đã hướng về không thể nào mau chóng đến được. Vì vậy các
địa Cận phần không có Hỷ giác chi.
Nếu dựa vào Vị chí Định, lúc Ch ánh tư duy hiện rõ ở trước mắt,
thì sáu Giác chi tám Đạo chi Học hiện rõ ở trước mắt, sáu Giác chi-chín
Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước mắt. Trong này, sáu Giác chi là trừ ra
Hỷ giác chi, chín Đạo chi là Chánh  kiến-Chánh trí tùy theo trừ ra một
loại, còn lại đều có đủ.
Nếu dựa vào Tĩnh lự thứ nhất, lúc  Chánh tư duy hiện rõ ở trước
mắt, thì bảy Giác chi-tám Đạo chi H ọc hiện rõ ở trước  mắt, bảy Giác
chi-chín Đạo chi Vô Học hiện rõ ở mắt. Trong này, chín Đạo chi Vô học
thì như trước nên biết.
Hỏi: Vì sao địa trên không có Chánh tư duy?
Đáp: Bởi vì không phải là ruộng đất-đồ đựng. Lại nữa, vì đối trị
tìm kiếm mong cầu địa trên, nếu trong địa trên cũng có tìm kiếm, thì sẽ
không mong cầu phát khởi gia hạnh t hù thắng. Lại nữa, nếu pháp của
địa dưới mà địa trên đều có, vậy thì sẽ không có pháp diệt bỏ dần dần;
nếu không có pháp diệt bỏ dần dần thì sẽ không có pháp diệt bỏ cuối
cùng; nếu không có pháp diệt bỏ cuối cùng thì sẽ không có giải thoát-
xuất ly và Niết-bàn. Đừng phát sinh sai lầm này! Vì thế cho nên địa trên
không có Chánh tư duy. Lại nữa, Chánh tư duy thuộc về thô mà địa trên
là vi tế. Lại nữa, Chánh tư duy là tướng tìm kiếm, địa trên không có tìm
kiếm cho nên ở đó không có Chánh tư  duy. Lại nữa, nếu trong địa co
biểu nghiệp của thân-ngữ, và trong năm thức tùy theo một loại, thì có
thể ở địa này có Chánh tư duy; trong địa trên không có biểu nghiệp của
thân ngữ, và năm thức thân cho nên ở đó không có Chánh tư duy.
Nếu dựa vào Vị chí Định, lúc Chánh ngữ hiện rõ ở trước mắt, thì
sáu Giác chi-tám Đạo chi Học hiện rõ ở mắt, sáu Giác chi-chín đạo chi
Vô học hiện rõ ở trước mắt. Trong này, sáu Giác chi là trừ ra Hỷ giác
chi, còn lại nói như trước.
Nếu dựa vào Tĩnh lự thứ nhất, lúc Chánh ngữ hiện rọ ở trước mắt,
thì bảy Giác chi-tám Đạo chi Học hiện rõ ở trước mắt. Trong này, chín
Đạo chi Vô học thì như trước nên biết.
Nếu dựa vào Tĩnh lự trung gian, lúc Chánh ngữ hiện rõ ở trước
804 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
mắt, thì sáu Giác chi-bảy Đạo chi H ọc hiện rõ ở trước mắt, sáu Giác
chi-tám Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước mắt. Dựa vào Tĩnh lự thứ ba-thứ
tư cũng như vậy. trong này, sáu Giác chi là trừ ra Hỷ giác chi, bảy Đạo
chi Học là trừ ra Chánh tư duy, tám Đạo chi Vô học là trừ ra Chánh tư
duy và Chánh kiến-Chánh trí tùy theo một loại.
Nếu dựa vào Tĩnh lự thứ hai, lúc Chánh ngữ hiện rõ ở trước mắt,
thì bảy Giác chi bảy Đạo chi Học hiện rõ ở trước mắt, bảy Giác chi-tám
Đạo chi Vô học hiện rõ ở trước ma ét. Trong này, bảy Đạo chi Học-tám
Đạo chi Vô học đều nói như trước. Chánh nghiệp và Chánh mạng cũng
như vậy, bởi vì đều chỉ có ở sáu địa.
Hỏi: Vì sao Vô sắc không có ba loại Giới như Chánh ngữ…?
Đáp: Bởi vì không phải là ruộng đất-đồ đựng. Lại nữa, Giới là
một phần sắc, Vô sắc không có sa éc cho nên ở đó không có Giới. Lại
nữa, Giới là do Đại chủng mà tạo ra , Vô sắc không có Đại chủng cho
nên cũng không có Giới.
Hỏi: Đã không có Đại chủng vô la äu, cũng sẽ không có Giới vô
lậu chăng?
Đáp: Giới do Đại chủng mà được  tạo thành, sắc không do Đại
chủng mà thành, vô lậu chỉ do sức mạnh của tâm tạo thành vô lậu. Lại
nữa, chán ngán lo sợ các sắc màti ến vào Định Vô sắc, Giới là sắc cho
nên trong địa ấy không có. Lại nữa, nếu Định Vô sắc vẫn còn có sắc,
thì sẽ không có pháp diệt bỏ dần dần, cho đến nói rộng ra, vì vậy ở đó
không có Giới. Lại nữa, đối trị ác gi ới cho nên có thiện giới, Định của
cõi Vô sắc không thể nào đối trị các pháp thuộc ác giới, cho nên không
có thiện giới. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì các pháp thuộc ác giới chỉ có
ở cõi Dục, Vô sắc đối với Dục chỉ có đủ bốn loại cách xa cho nên không
thể nào đối trị được. Thế nào là bốn loại cách xa? Đó là:
1. Cách xa sở duyên.
2. Cách xa sở y.
3. Cách xa hành tướng.
4. Cách xa đối trị.
Vì vậy, Định Vô sắc không có ba loại chi thuộc Giới như Chánh
ngữ …
Có ba mươi bảy pháp phần Bồ-đề, đó là bốn Niệm trú, bốn Chánh
thắng, bốn Thần túc, năm Căn, năm L ực, bảy Giác chi, tám Đạo chi.
Đức Thế Tôn tuy nói pháp phần B ồ-đề mà không nói là ba mươi bảy
loại, chỉ nói bảy Giác chi gọi là pháp phần Bồ-đề. Tại sao biết như vậy?
bởi vì lấy kinh làm Lượng. Nghĩa là trong kinh nói: “Có một Tỳ-kheo đi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 805  
www.daitangkinh.org  
đến nơi Đức Phật, đầu lạy sát hai chân rồi lùi lại đứng về một bên mà
thưa với Đức Phật rằng: Như Đức Thế Tôn nói bảy Giá c chi thì cái gì
là bảy Giác chi? Đức Thế Tôn nói c ho biết rằng: Tức là bảy loại pháp
phần Bồ-đề gọi là bảy Giác chi.”
Hỏi: Pháp phần Bồ-đề có ba mươi bảy loại, vì sao Đức Thế Tôn
chỉ nói bảy Giác chi gọi là pháp phần Bồ-đề?
Đáp: Đức Phật thuận theo Tỳ-kheo đã hỏi mà trả lời, Tỳ-kheo chỉ
hỏi về bảy Giác chi, cho nên Đức Phật chỉ nói là bảy pháp phần Bồ-đề;
nếu Tỳ-kheo ấy hỏi về bốn Niệm trú cho đến nếu hỏi về tám Đạo chi,
thì Đức Phật cũng thuận theo Tỳ-kheo ấy đã hỏi mà trả lời từng loại
một. Lại nữa, trong kinh ấy chỉ nói đến pháp phần Bồ-đề vô lậu, chỉ
riêng bảy Giác chi luôn luôn là vô lậu, cho nên chỉ nói đến bảy Giác
chi, còn lại gồm chung hữu lậu cho nên kinh ấy không nói.
Có người đưa ra cách nói này: Trong kinh khác cũng nói đầy đủ là
có ba mươi bảy loại pháp phần Bồ-đề, thời gian đã lâu xa cho nên kinh
ấy diệt mất không còn. Vì sao biết như vậy? Bởi vì như Tôn giả Đạt-
lai-đạt-đa kia đưa ra cách nói như va äy: “Đức Thế Tôn có lúc nói một
Đạo chi, có lúc nói hai, cho đến có lúc nói ba mươi bảy, tức là ba mươi
bảy pháp phần Bồ-đề. Như thí dụ về cán rìu, trong kinh nói: Ở trong ba
mươi bảy pháp tu đạo, nếu chỉ chọn lấy pháp quyết định, thì nên nói là
bảy loại pháp tu đạo, đó là bảy Giác chi, bởi vì chỉ riêng vô lậu. Nếu chỉ
chọn pháp không quyết định, thì nên nói đến pháp tu đạo của sáu phần
vị còn lại, đó là bốn niệm trú c ho đến tám Đạo chi, bởi vì gồm chung
hữu lậu và vô lậu. Nếu chọn lấy tất cả pháp quyết định và không quyết
định, thì nên nói là ba mươi bảy loại pháp tu đạo, đó là sáu phần vị trước
và bảy Giác chi. Vì vậy ba mươi bảy pháp phần Bồ-đề, cũng là kinh mà
Đức Thế Tôn đã nói.”
Hỏi: Pháp phần Bồ-đề thì tên gọi có ba mươi bảy loại, Thể thật
sự có mấy loại?
Đáp: Thể thật sự của pháp này có mười một hoặc là mười hai.
Nếu đem tất cả thâu nhiếp vào Giác chi thì tức là bảy Giác chi, tên gọi
đã có bảy thì thể thật sự cũng là bảy. Tín-Chánh tư duy đều chỉ có một
loại. Chánh ngữ-nghiệp-mạng, có lúc nói là hai, bởi vì Chánh mạng tức
là Chánh ngữ-nghiệp; có lúc nói là ba, bởi vì ngoài Chánh ngữ-nghiệp
còn có chánh mạng. Nếu nói là hai thì chỉ có mười một, nếu nói là ba thì
có mười hai. Nguyên cớ thế nào? Đ ó là bởi vì bốn Niệm trú-Tuệ căn-
Tuệ lực-Chánh kiến, thâu nhiếp vào Trạch pháp Giác chi; bốn Chánh
thắng-Tinh tiến căn-Tinh tiến lực-Chánh cần, thâu nhiếp vào Tinh tiến
806 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Giác chi; bốn Thần túc-Định căn-Định lực-Chánh định, thâu nhiếp vào
ĐỊnh giác chi; Niệm căn-Niệm lực-Chánh niệm, thâu nhiếp vào Niệm
giác chi; Tín căn-Tín lực gộp lại làm Tín.
Nếu đem tất cả thâu nhiếp vào Đạo chi thì tức là tám Đạo chi,
tên gọi tuy có tám mà Thể thật sư ï thì không nhất định. Nếu nói Chánh
mạng tức là Chánh ngự-nghiệp, thì Thể thật sự chỉ có bảy; nếu nói
Chánh mạng không phải là Chánh ngữ-nghi ệp, thì Thể thật sự có tám.
Lại có bốn pháp Tín-Hỷ-Khinh an-xả, cho nên cũng là mười một, hoặc
là có mười hai. Nguyên cớ thế nào? Đó là bởi vì bốn niệm trú-Tuệ căn-
Tuệ lực-Trạch pháp giác chi, th âu nhiếp vào Chánh kiến; bốn Chánh
thắng-Tinh tiến căn-Tinh tiến lực-Tinh tiến Giác chi, thâu nhiếp vào
Chánh cần; bốn Thần túc-Định căn-Định lực-Định giác chi, thâu nhiếp
vào Chánh định; Niệm căn-Niệm lực-N iệm giác chi, thâu nhiếp vào
Chánh niệm; Tín căn-Tín lực hợp lại làm Tín.
Có người đưa ra cách nói này: Chánh ngữ-nghiệp-mạng bởi vì tự
tánh là Giới, cho nên hợp lại làm một. Hoặc là nói như vậy: Pháp phần
Bồ-đề thì tên gọi có ba mươi bảy loại, Thể thật sự chỉ có mười.
Như tên gọi và thật thể như vậy; t ên gọi thi thiết;-Thể thi thiết,
tên gọi khác tướng-Thể khác tướng, t ên gọi khác tánh-Thể khác tánh,
tên gọi sai biệt-Thể sai biệt, tên gọi phân biệt-Thể phân biệt, tên gọi là
Giác-Thể là giác, nên biết cũng như vậy.
Như vậy gọi là tự tánh của pha ùp phần Bồ-đề, tự Thể của ngã-
vật, bổn tánh của tướng phần. Đã nói về tự tánh, nguyên cớ nay sẽ nói
đến.

gì?
Hỏi: Vì sao gọi là pháp phần Bồ-đề, pháp phần Bồ-đề là nghĩa

Đáp: Tận trí-Vô sinh trí nói tên gọi là Bồ-đề, bởi vì đã hoàn toàn
giác ngộ về bốn Thánh đế. Nếu pháp tùy thuận với thế dụng tăng thượng
của sự giác ngộ hoàn toàn này, th ì trong này nói là pháp phần Bồ-đề.
Đã giải thích về tên gọi chung, nguyên cớ của mỗi một loại nay cần
phải giải thích riêng biệt.
Hỏi: Vì sao gọi là Niệm trí cho đến Đạo chi?
Đáp: Nhờ vào thế lực của Niệm phân tích loại bỏ tự thể, cho nên
gọi là Niệm trú; tự Thể tức là năm uẩn hữu lậu, cần phải nhờ vào Niệm
trú mà phân tích loại b ỏ nó. Ở trong sự đích t hực giữ gìn và thúc đẩy
thân-ngữ-ý thì pháp này là thù thắng nhất, cho nên gọi là Chánh thắng,
hoặc gọi là Chánh đoạn. Vào lúc đang tu tập pháp tu về đoạn, có năng
lực hết lười nhác uể oải, cho nên gọi là Chánh đoạn. Có thể làm nơi
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 807  
www.daitangkinh.org  
nương tựa của công đức thần diệu, c ho nên gọi là Thần túc. Thế dụng
tăng mạnh cho nên gọi là Căn. Khó có thể kềm hãm khuất phục, cho
nên gọi là Lực. Giúp đỡ sự giác ngộ đúng như thật, cho nên gọi là Giác
chi. Giúp đỡ hướng về sự mong cầu chính đáng, cho nên gọi là Đạo
chi.
Hỏi: Nói Giác chi ấy là nghĩa gì vậy? vì có thể giác ngộ cho nên
gọi là Giác chi, hay vì cành nhánh của giác chi cho nên gọi là Giác chi?
Nếu như có thể giác ngộ cho nên gọi là Giác chi, thì lẽ ra một đúng mà
sáu không đúng; nếu như cành nhánh của giác ngộ cho nên gọi là Giác
chi, thì lẽ ra sáu đúng mà một không đúng.
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Pháp này có thể giác ngộ cho
nên gọi là Giác chi.
Hỏi: Nếu như vậy thì lẽ ra một đúng mà sáu không đúng? Đáp:
Sáu là thành phần của giác luôn luôn tùy thuận với giác, thuận theo hơn
hẳn mà nói cho nên cũng gọi là Giác chi. Lại có người nói: Là cành
nhánh của giác ngộ cho nên gọi là Giác chi.
Hỏi: Nếu như vậy thì lẽ ra sáu đúng mà một không đúng?
Đáp: Trạch pháp là gaíc cũng là Giác chi, sáu pháp còn lại là Giác
chi mà không phải là giác; như Chánh kiến là đạo cũng là Đạo chi, bảy
pháp còn lại là Đạo chi mà không là đaô; tâm một cảnh với tánh là Tĩnh
lự cũng là chi thuộc Tĩnh lự, những loại còn lại là chi thuộc Tĩnh lự mà
không phải là Tĩnh lự; từ bỏ ăn không đúng lúc là Trai cũng là chi thuộc
Trai, những loại còn lại là chi thuộc Trai mà không phải là Trai. Ở đây
cũng như vậy.
Hỏi: Nói Đạo chi ấy là nghĩa gì vậy? Vì có thể cầu mong hướng
đến cho nên gọi là Đạo chi, hay vì phần nhánh của Đạo cho nên gọi là
Đạo chi? Nếu có thể cầu mong hướng đến cho nên gọi là Đạo chi, thì lẽ
ra một đúng mà bảy không đúng; nếu như phần nhánh của Đạo cho nên
gọi là Đạo chi, thì lẽ ra bảy đúng mà một không đúng.
Đáp: Có người đưa ra cách nói này: Pháp này có thể cầu mong
hướng đến cho nên gọi là Đạo chi.
Hỏi: Nếu như vậy thì lẽ ra một đúng mà bảy không đúng?
Đáp: Bảy là thành phần của Đa ïo luôn luôn tùy thuận với Đạo,
thuận theo hơn hẳn mà nói cho nên cũng gọi là Đạo chi. Lại có người
nói: Là phần nhánh của Đạo cho nên gọi là Đạo chi.
Hỏi: Nếu như vậy thì lẽ ra bảy đúng mà một không đúng?
Đáp: Chánh kiến là Đạo cũng là Đạo chi, bảy pháp còn lại là Đạo
chi mà không phải là Đạo; như Trạch pháp là Giác mà cũng là Giác chi,
808 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
sáu pháp còn lại là Giác chi mà kh ông phải là Giác. Còn lại nói như
trước.
Đã nói về pháp phần Bồ-đề, nguyên cớ theo thứ tự nay sẽ nói
đến.
Hỏi: Vì sao trước hết nói về bốn Niệm trú, cho đến cuối cùng nói
về tám Đạo chi?
Đáp: bởi vì pháp tùy thuận với căn từ khéo léo theo thứ tự. Lại
nữa, bởi vì pháp tùy thuận người nói-người tiếp thu dễ dàng theo thứ
tự. Lại nữa, bốn Niệm trú từ địa bắt đầu tu tập cho đến Tận trí-Vô sinh
trí, thế dụng luôn luôn hơn hẳn, cho nên nói đến trước tiên; bốn Chánh
thắng từ Noãn cho đến Tận trí-Vô sinh trí, thế dụng luôn luôn hơn hẳn,
cho nên nói tieố sau; năm Căn từ Nhẫn cho đến Tận trí-Vô sinh trí, thế
dụng luôn luôn hơn hẳn, cho nên nói tiếp sau; tám Đạo chi hơn hẳn
trong Kiến đạo, bảy Giác chi hơn hẳn trong Tu đạo.
Hỏi: Vì sao tám Đạo chi hơn hẳn trong Kiến đạo, bảy Giác chi hơn
hẳn trong Tu đạo?
Đáp: Nghĩa cầu mong hướng về là nghĩa của Đạo chi, Kiến đạo
nhanh chóng không vượt qua tâm mong mỏi, thuận theo nghĩa cầu mong
hướng về cho nên tám Đạo chi hơn hẳn trong Kiến đạo; nghĩa giác ngộ
là nghĩa của Giác chi, chín phẩm Tu đạo thường xuyên giác ngộ, thuận
theo nghĩa giác ngộ cho nên bảy Giác chi hơn hẳn trong Tu đạo.
Hỏi: Nếu như vậy thì tại sao trước  là nói đến bảy Giác chi, sau
mới nói đến tám Đạo chi?
Đáp: bởi vì pháp tùy thuận với va ên từ khéo léo theo thứ tự. Lại
nữa, bởi vì pháp tùy thuận người nói-người tiếp thu dễ dàng theo thứ tự.
Lại nữa, bởi vì pháp tùy thuận với s ố tăng theo thứ tự, đó là trước hết
nói bốn, tiếp sau nói năm, tiếp sau nói bảy, cuối cùng nói tám. Lại nữa,
bởi vì bày pháp thanh tịnh dần dần tăng lên, đó là trước hết tu bốn, tiếp
theo tu năm, tiếp theo tu bảy, sau cùng tu tám.
Có Sư khác nói: Những người tu hành, trước hết do Niệm trú đối
với các cảnh như thân…, biết rõ ràng như thật về tự tướng-cọng tướng,
loại bỏ ngu muội về tự tướng và n gu muội về sở duyên, dẫn dắt phát
khởi các pháp thiện, như người có mắt dẫn đường cho người mù, vì vậy
đầu tiên nói đến bốn Niệm trú. Do sức mạnh của Niệm trú biết rõ ràng
về cảnh rồi, đối với sự tu tập và đoạn trừ, có năng lực phát khởi Chánh
cần, cho nên thứ hai là nói đến bốn Chánh thắng. Do sức mạnh của
Chánh thắng làm cho trong sự nối ti ếp nhau, sai lầm thì giảm bớt mà
công đức tăng thêm, đối với pháp Định thù thắng có năng lực đích thực
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 809  
www.daitangkinh.org  
tu tập, cho nên thứ ba là nói đến bốn Thần túc. Do sức mạnh của Thần
túc làm cho năm căn như Tín… làm duyên tăng thượng cho pháp xuất
thế, cho nên thứ tư là nói đến năm Căn. Nghĩa về Căn đã thành tựu có
thể dẫn đến nẽo ác, phiền não ác nghiệp không thể nào làm cho khuất
phục, cho nên thứ năm là nói đến năm Lực. Nghĩa về Lực đã thành tựu
có thể hiểu biết đúng như thật về cảnh của bốn Thánh đế, không có gì
do dự, cho nên thứ sáu là nói đến bảy Giác chi. Đã hiểu biết đúng như
thật về bốn Thánh đế rồi, chán ngán mà rời bỏ sinh tử, vui mừng hướng
về Niết-bàn, cho nên thứ bày là nói đến tám Đạo chi.
Lời bình: Nên biết trong này cách nói trước là hơn hẳn, bởi vì
phần vị Tu đạo gần bên cạnh Bồ-đề, thuận với nghĩa của Giác hơn hẳn
cho nên nói là Giác chi. Vả lại, ch ín phẩm-chín địa thuộc phần vị Tu
đạo, thường xuyên có năng lực giác ngộ hơn hẳn Giác chi.
Như vậy đã nói tổng quát về thứ tự bảy phần vị của pháp phần Bồ-
đề, nay sẽ nói riêng biệt về thứ tự hai phần vị Giác chi và Đạo chi.
Hỏi: Vì sao trong bảy Giác chi thì trước tiên nói đến Niệm giác
chi, cho đến cuối cùng nói về Xả giác chi?
Đáp: Bởi vì pháp tùy thuận với căn từ khéo léo theo thứ tự. Lại
nữa, bởi vì pháp tùy thuận người nói -người tiếp thu dễ dàng theo thứ
tự.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói  như vậy: “Người đã thấy Đế,
nhớ lại sự việc đã hiện quán ở thời gian trước mà làm hàng đầu, tu tập
giác chi làm cho dần dần trọn vẹn đầy đủ.”
Như trong kinh nói: “Người ấy đối với pháp này giữ chặt niệm
tư duy khiến cho không sai lạc mê lầm, khởi lên Niệm giác chi tu tập
làm cho đầy đủ trọn vẹn. Niệm đầy đủ trọn vẹn rồi đối với pháp chọn
lựa-suy tính đắn đo-quán sát, khởi lên Trạch pháp giác chi tu tập làm
cho đầy đủ trọn vẹn. Trạch pháp đầy đủ trọn vẹn rồi, phát khởi thường
xuyên tinh tiến, tâm không lui sụt rời bỏ, khởi lên Tinh tiến giác chi tu
tập làm cho đầy đủ trọn vẹn. Tinh ti ến đầy đủ trọn vẹn rồi, phát sinh
niềm vui thù thắng, tâm không nhiễm theo, khởi lên Hỷ giác chi tu tập
làm cho đầy đủ trọn vẹn, Hỷ đầy đủ tr ọn vẹn rồi, thân tâm thư thái lìa
bỏ hôn trầm, khởi lên Khinh an giác chi tu tập làm cho đầy đủ trọn vẹn.
Khinh an đầy đủ trọn vẹn rồi, thân tâm vui sướng đạt được tam-ma-địa,
khởi lên Định giác chi tu tập làm cho đầy đủ trọn vẹn. Định đầy đủ trọn
vẹn rồi, xa lìa tham lam-lo buồn, tâm liền trú vào xả bỏ, khởi lên Xả
giác chi tu tập làm cho đầy đủ trọn vẹn.” Do đó, bảy Giác chi theo thứ
tự như vậy.
810 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Hỏi: Vì sao trong tám Đạo chi trước tiên nói đến chi Chánh kiến,
cho đến cuối cùng nói về chi Chánh định?
Đáp: Bởi vì pháp tùy thuận với văn từ khéo léo thứ tự. Lại nữa,
bởi vì pháp tùy thuận người nói-người tiếp thu dễ dàng theo thứ tự.
Tôn giả Diệu Âm đưa ra cách nói như vậy: “Người cầu mong thấy
Đế đối với sự hiện quán thì Chánh kiến làm đầu tiên, tu tập Đạo chi làm
cho dần dần đầy đủ trọn vẹn.”
Như trong kinh nói: “Do Chánh ki ến cho nên khởi lên Chánh tư
duy, do Chánh tư duy cho nên có đ ược Chánh ngữ, do Chánh ngữ cho
nên lại có được Chánh nghiệp, do Ch ánh nghiệp cho nên lại có được
Chánh mạng, do Chánh mạng cho nên phát khởi Chánh cần, do Chánh
cần cho nên liền dấy khởi Chánh niệm, do Chánh niệm cho nên có năng
lực dấy khởi Chánh định.” Do đó, tám Đạo chi theo thứ tự như vậy.
Đã nói về thứ tự, địa sở y nay sẽ nói đến.
Hỏi: Địa nào có mấy pháp phần Bồ-đề?
Đáp: Trong Vị chí Định có ba mươi sáu, trừ ra Hỷ giác chi; trong
Tĩnh lự thứ nhất có đủ ba mươi bảy; Tĩnh lự trung gian và Tĩnh lự thứ ba-
thứ tư đều chỉ có ba mươi lăm, trừ ra Hỷ gaíc chi và Chánh tư duy; Tĩnh
lự thứ hai có ba mươi sáu, trừ ra Cha ùnh tư duy; ba Vô sắc trước có ba
mươi hai, trừ ra Hỷ giác chi và Chánh tư duy-Chánh ngữ-nghiệp-mạng;
cõi Dục và Hữu Đảnh đều có hai mươi hai, trừ ra Giác chi-Đạo chi bởi
vì chỉ riêng vô lậu. Nếu trước Giác chi mànói đến Đạo chi, thì cõi Dục
và Hữu Đảnh cũng có Đạo chi bởi vì gồm chung hữu lậu.
Đã nói về địa sở y, hiện rõ ở trước mắt nay sẽ nói đến.
Hỏi: Địa nào có mấy pháp phần Bồ-đề cùng lúc hiện rõ trước
mắt?
Đáp: Trong Vị chí Định có ba mươi sáu pháp phần Bồ-đề, chỉ có ba
mươi ba pháp cùng lúc hiện rõ trước mắt, trừ ra ba Niệm trú. Nguyên cớ
thế nào? Bởi vì bốn Niệm trú khác nhau về sở duyên, hãy còn không có
hai loại cùng lúc hiện rõ trước mắt, huống gì có ba bốn hay sao? Trong
Tĩnh lự thứ nhất cò dủ ba mươi bảy, chỉ có ba mươi bốn pháp cùng lúc
hiện rõ trước mắt, trừ ra ba Niệm trú. Tĩnh lự trung gian và Tĩnh lự thứ
ba-thứ tư đều có ba mươi lăm, chỉ có ba mươi hai pháp cùng lúc hiện rõ
trước mắt, trừ ra ba Niệm trú. Tĩnh lự thứ hai có ba mươi sáu, chỉ có ba
mươi ba pháp cùng lúc hiện rõ trước mắt, trừ ra ba Niệm trú. Ba Vô sắc
trước có ba mươi hai, chỉ có hai mươi chín pháp cùng lúc hiện rõ trước
mắt, trừ ra ba Niệm trú. Cõi Dục va ø Hữu Đảnh có hai mươi hai, chỉ có
mười chín pháp cùng lúc hiện rõ trước mắt, trừ ra ba Niệm trú. Phần còn
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 811  
www.daitangkinh.org  
lại tùy theo nghĩa đã nói không cần phải phân biệt về Thể.
Đã nói về hiện rõ ở trước mắt, tướng xen tạp và không xen tạp
nay sẽ nói đến.
Hỏi: Trong ba mươi bảy pháp phần  Bồ-đề này, các pháp là Giác
chi cũng là Đạo chi chăng?
Đáp: Nên làm thành bốn câu phân biệt:
1. Có pháp là Giác chi chứ không phải là Đạo chi, đó là Hỷ-Khinh
an và Xả.
2. Có pháp là Đạo chi chứ không phải là Giác chi, đó là Chánh tư
duy-Chánh ngữ-Nghiệp-mạng.
3. Có pháp là Giác chi cũ ng là Đạo chi, đó là tr ừ ra Tín, còn lại
các pháp phần Bồ-đề.
4. Có pháp không phải là Giác ch i cũng không phải là Đạo chi,
đó là Tín.
Hỏi: Vì sao thiết lập Hỷ làm Giác chi?
Đáp: Nghĩa thuận với giác ngộ là nghĩa của Giác chi, Hỷ thuận
với nghĩa thù thắng ấy cho nên thiết lập làm Giác chi.
Hỏi: Thế nào là Hỷ thuận với nghĩa thù thắng ấy?
Đáp: Bởi vì trong Tu đạo thì chín phẩm-chín địa thường xuyên tu
pháp Giác thù thắng, Như Như đối với  Đế có thể Giác đúng như thật,
như vậy phát sinh pháp Hỷ thù tha éng; Như Như sinh ra pháp Hỷ, như
vậy và như vậy lại vui thích đối với  Đế khởi lên Giác đúng như thật.
Như người đào đất gặp được các vật báu, Như Như đào đất như vậy và
như vậy gặp được vật báu sinh lòng vui sướng; Như Như gặp được vật
báu sinh lòng vui sướng, như vậy và như vậy lại vui thích đào đất. Ở
đây cũng như vậy.
Hỏi: Vì sao không thiết lập Hỷ làm Đạo chi?
Đáp: Nghĩa thuận theo mong cầu hướng về là nghĩa của Đạo chi,
Hỷ không phải là thuận với nghĩa thù thắng ấy cho nên không thiết lập
làm Đạo chi.
Hỏi: Thế nào là Hỷ không thuận với nghĩa thù thắng ấy?
Đáp: Như Như đối với Đế phát  sinh pháp Hỷ thù thắng, như vậy
và như vậy vui với an trú mà khôn g rời bỏ, cho nên đối với mong cầu
hướng về thì Hỷ không phải là tùy thuận. Như người trên đường đi có
những điều say đắm thích thú, đối với nơi mà mình hướng về không thể
nào nhanh chóng đến nơi được. Ở đây cũng như vậy.
Hỏi: vì sao Khinh an và Xả đều thiết lập làm Giác chi?
Đáp: Nghĩa thuận với giác ngộ là nghĩa của Giác chi, Khinh an và
812 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
Xả thuận với nghĩa thù thnắg ấy cho nên đều thiết lập làm Giác chi.
Hỏi: Thế nào là Khinh an và Xả đều thuận với nghĩa thù thắng
ấy?
Đáp: Nhờ vào sức mạnh của Khinh an chấm dứt các việc làm trú
trong Xả bình đẳng, thì đã có năng lực đối với Đế khởi lên Giác đúng
như thật, cho nên thuận với nghĩa thù thắng ấy.
Hỏi: Vì sao Khinh an và Xả không thiết lập làm Đạo chi?
Đáp: Nghĩa thuận với mong cầu h ướng về là nghĩa của Đạo chi,
Khinh an và Xả không pha ûi là thuận với nghĩa t hù thắng ấy cho nên
không thiết lập làm Đạo chi.
Hỏi: Thế nào là Khinh an và Xả đều thuận với nghĩa thù thắng
ấy?
Đáp: Nhờ vào sức mạnh của Khinh an chấm dứt các việc làm trú
trong Xả bình đẳng, thì đã có năng lực đối với Đế khởi lên Giác đúng
như thật, cho nên thuận với nghĩa thù thắng ấy.
Hỏi: Vì sao Khinh an và Xả không thiết lập làm Đạo chi?
Đáp: Nghĩa thuận với mong cầu h ướng về là nghĩa của Đạo chi,
Khinh an và Xả không pha ûi là thuận với nghĩa t hù thắng ấy cho nên
không thiết lập làm Đạo chi.
Hỏi: Thế nào là hai pháp này không thuận với nghĩa thù thắng
ấy?
Đáp: Khinh an ngừng mong cầu, Xả không thích hướng về,  cùng
với nghĩa mong cầu hướng về luôn luôn trái ngược nhau; như đi và
đứng, ngủ và thức luôn luôn trái ngược nhau, ở đây cũng như vậy.
Hỏi: Vì sao Chánh tư duy thiết lập làm Đạo chi chứ không phải là
Giác chi?
Đáp: Nghĩa là thuận với mong cầu hướng về là nghĩa của Đạo chi,
pháp ấy thúc đẩy Chánh kiến mong cầu ra khỏi sinh tử nhanh chóng
hướng về Niết-bàn; như dùng roi đánh trâu mau chóng có nơi đến, cho
nên thiết lập làm Đạo chi. cầu mong hướng về không ngừng nghỉ là
Chánh tư duy Giác chi, nghĩa an tĩnh không thuận với nhau, những pháp
an tĩnh có năng lực Giác đúng như thậ t, vì thế cho nên không thiết lập
Chánh tư duy làm Giác chi.
Hỏi: Vì sao Chánh ngữ-nghiệp-mạng thiết lập làm Đạo chi chứ
không phải là Giác chi?
Đáp: Nghĩa thuận với mong cầu h ướng về là nghĩa của Đạo chi,
Chánh ngữ-nghiệp-mạng như ổ cốt xe có thể làm thành bánh xe Kiến
đạo, nghĩa thuận với mong cầu hướng về cho nên thiết lập làm Đạo chi.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 813  
www.daitangkinh.org  
nghĩa thuận với giác ngộ là nghĩa c ủa Giác chi, giác ngộ không phải
là Sắc mà là tương ưng, có sở y, có sở duyên, có hành tướng, có cảnh
giác; Chánh ngữ-mạng cùng với những loại ấy trái ngược nhau, cho nên
không thiết lập làm Giác chi.
Hỏi: Vì sao Tín không thiết lập Giác chi và Đạo chi?
Đáp: lúc mới phát tâm thì tác dụng của Tín tăng cao, đã tiến vào
phần vị bậc Thánh thì tu Giác chi-Đạo chi, thời gian không giống nhau
cho nên không thiết lập cả hai. Lại  nữa, các pháp thanh tịnh đối với
phẩm thanh tịnh, tướng có loại đầy đủ trọn vẹn, có loại không đầy đủ
trọn vẹn. Đầy đủ trọn vẹn, đó là có đủ t ướng của Căn-Lực-Giác chi-
Đạo chi, cùng với loại này trá i ngược nhau gọi là không đầy đủ trọn
vẹn. Trong pháp không đầy đủ trọn vẹn, có tướng Giác chi mà k có
tướng Đạo chi, thì thiết lập làm Giác chi chứ không phải là Đạo chi, như
Hỷ-Khinh an và Xả; có tướng Đạo chi mà không có tướng Giác chi, thì
thiết lập làm Đạo chi chứ không phải là Giác chi, như Chánh Đạo chi,
như Niệm-Định-Tuệ… Trong pháp không đầy đủ trọn vẹn, không có
tướng Giác chi và Đạo chi, thì cả hai đều không thiết lập, như Tín.
Hỏi: Vì sao không thiết lập tâm làm pháp phần Bồ-đề?
Đáp: Bởi vì tâm không có tướng cu ûa pháp phần Bồ-đề. Lại nữa,
tâm ở trong phẩm tạp nhiễm và thanh tịnh đều có thế dụng bằng nhau,
pháp phần Bồ-đề thì thế dụng chỉ tăng đối với phẩm thanh tịnh, cho nên
không thiết lập. Lại nữa, pháp phần Bồ-đề duyên nhiều với cọng tướng,
tâm duyên nhiều với tự tướng, cho nên không thiết lập. Lại nữa, pháp
phần Bồ-đề duyên nhiều với cọng tướng, tâm duyên nhiều với tự tướng,
cho nên không thiết lập. Lại nữa, pháp phần Bồ-đề đối trị phiền não,
tất cả phiền não đều là tâm sở, c ho nên có thể đối trị cũng không phải
là tâm. Lại nữa, pháp phần Bồ-đề giúp đỡ cho Bồ-đề, tâm vương không
cần phải giúp đỡ cho Giác, như vua không có nghĩa giúp đỡ cho bề tôi.
Lại nữa, tâm làm cho sinh tử lu ân chuyển vô cùng vô tận, pháp phần
Bồ-đề có thể đoạn dứt sinh tử, nghĩa không tương ưng cho nên không
thiết lập. Lại nữa, pháp phần Bồ-đề có năng lực điuề phục tâm, những
gì không thể điều phục thì có thể điều phục thâu nhiếp. Những người có
mong muốn làm cho Định tức là tâm, nói tâm cũng là pháp phần Bồ-đề,
điều đó trái với lý nên không phải là ở đây bàn đến.
Hỏi: Trong pháp Đại địa tại sa o thiết lập Niệm-Định-Tuệ-Thọ
làm pháp phần phân biệt?
Đáp: Ba pháp Niệm-Định-Tuệ thua än với phẩm thanh tịnh có thế
dụng tăng mạnh, pháp phần Bồ-đề cũng lại như vậy, cho nên thâu nhiếp
814 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
ba pháp này; Thọ ở trong phẩm tạp nhiễm và thanh tịnh đều có thế dụng
hơn hẳn, cho nên cũng thiết lập làm pháp phần Bồ-đề.
Có Sư khác nói: Thọ đối với tạp nhiễm tuy có thế dụng hơn hẳn
mà làm sự lợi ích cho phẩm thanh tịnh, như giòng Chiên-đồ-la tuy thấp
hèn mà làm việc lợi ích cho giòng họ cao sang, cho nên cũng thiết lập
làm pháp phần Bồ-đề. Tưởng-Tư-Xúc-D ục chỉ tăng thế dụng đối với
phẩm tạp nhiễm, cho nên không thiết lập làm pháp phần Bồ-đề. Thắng
giải chỉ tăng lên đối với quán Giả tưởng, pháp phần Bồ-đề thuận với
quán chân thật, vì thế cho nên Thắng giải không phải là do pháp phần
Bồ-đề thâu nhiếp.
Có Sư khác nói: Pháp phần Bồ-đề chỉ tăng lên ở phần vị Học, đến
phần vị Vô học thì Thắng giải mới hơn hẳn, cho nên không thiết lập làm
pháp phần Bồ-đề. Tác ý đối với cảnh làm cho tâm phát sinh giác ngộ
dễ lạc mất không nhất định, pháp phần Bồ-đề khiến cho tâm trú trong
phát sinh giác ngộ dễ lạc mất không nhất định, pháp phần Bồ-đề khiến
cho tâm trú trong cảnh, nghĩa không tương ưng cho nên cũng không
thiết lập.
Có Sư khác nói: Lúc bắt đầu chọn lấy cảnh thì lực của Tác ý hơn
hẳn, đến lúc cảnh nối tiếp nhau thì lực ấy dần dần ít lại, pháp phần Bồ-
đề cần phải chọn lấy cảnh rồi trải qua thời gian dài mới có, nghĩa không
tương ưng cho nên cũng không thiết lập.
Hỏi: Vì sao ba Thọ đều gồm chung vô lậu, mà chỉ thiết lập Hỷ làm
pháp phần Bồ-đề?
Đáp: Bởi vì Lạc thọ-Xả thọ không có tướng của pháp phần Bồ-đề.
Lại nữa, pháp phần Bồ-đề là hành tướng mạnh mẽ nhanh nhạy, Lạc-Xả
thì chậm chạp kém cỏi, cho nên cả hai Thọ đều không thiết lập. Lại
nữa, Lạc thọ vô lậu bị Lạc của Khinh an làm cho che lấp tổn hại, Xả bị
hành Xả làm cho che lấp tổn hại , bởi vì tướng không rõ ràng cho nên
không thiết lập làm pháp phần Bồ-đề.
Hỏi: Vì sao Tầm và Tứ đều gồm chung vô lậu, mà chỉ thiết lập
Tầm làm pháp phần Bồ-đề?
Đáp: Bởi vì Tứ không có tướng ấ y cho nên không thiết lập. Lại
nữa, pháp phần Bồ-đề là hành tướng mạnh mẽ nhanh nhạy, tác dụng
của Tứ bé nhỏ yếu kém, cho nên không thiết lập. Lại nữa, tác dụng của
Tứ bị Tầm làm cho che lấp tổn hại , tác dụng của Tầm chỉ tăng lên đối
với sự thúc đẩy Chánh kiến, cho nên Tứ không thiết lập làm pháp phần
Bồ-đề.
Hỏi: Trong pháp Đại thiện địa vì sao chỉ thiết lập bốn loại Tín-
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 815  
www.daitangkinh.org  
Tinh tiến-Khinh an-Xả làm pháp phần Bồ-đề?
Đáp: Bởi vì bốn loại này thuận với Bồ-đề mạnh hơn, cho nên chỉ
thiết lập bốn loại ấy làm pháp phần Bồ-đề. Nghĩa là hướng đến Bồ-đề
thì Tín làm hàng đầu, sắp phát khởi các hạnh thì Tín làm nền tảng đầu
tiên, cho nên thiết lập Tín làm pha ùp phần Bồ-đề; Tinh tiến thúc đẩy
tất cả các hành tướng hướng đến Bồ-đề, làm cho nhanh chóng hướng
về Bồ-đề của ba Thừa, cho nên cũng thiết lập làm pháp phần Bồ-đề;
Khinh an điều hòa thích hợp đối trị với hôn trầm, giúp đỡ mạnh hơn cho
phẩm Quán; hành Xả bình đẳng đối trị với trạo cử, giúp đỡ mạnh hơn
cho phẩm Chỉ; trong pháp phần Bồ-đề lấy Chỉ-Quán làm chính, cho nên
cả hai loại này đều thiết lập la øm pháp phần Bồ-đề. Sáu loại như Tàm
Quý… tản mác trong phẩm thiện tuy có thế dụng hơn hẳn, mà thế dụng
nhỏ bé kém cỏi đối với Định thiện, cho nên không thiết lập làm pháp
phần Bồ-đề, bởi vì pháp phần Bồ-đề do Định thiện thâu nhiếp.
Có Sư khác nói: Trong pháp Đại thiên địa, nếu những pháp đối
trị mạnh mẽ-tự tánh hơn hnẳ thì thiết lập làm Giác phần, còn lại không
như vậy. những pháp đối trị mạnh mẽ, nghĩa là tương ưng với tất cả tâm
nhiễm ô. Tự tánh hơn hẳn, nghĩa là các hành vốn có thúc đẩy phát khởi
các hành giúp đỡ Chỉ-Quán mạnh hơn. Tín-Tinh tiến-Khinh an và Xả
đều có đủ hai nghĩa. Sáu loại như  Tàm-Quý… không có đủ hai nghĩa,
đó là năm loại như Tàm… thì hai nghĩa đều không có, một  loại không
phóng dật chỉ thiếu tự tánh hơn hẳn, cho nên không thiết lập làm pháp
phần Bồ-đề.
Hỏi: Vì sao hai pháp vui mừng và chán ngán cũng có thể là thiện,
mà không thiết lập làm pháp phần Bồ-đề?
Đáp: Bởi vì hai pháp vui mừng và chán ngán không có năng lực
duyên với khắp nơi, trong một phẩm tâm không cho phép cùng lúc dấy
khởi, giúp đỡ cho Gíc không phải là hơn hẳn, vì thế cho nên không thiết
lập.
Hỏi: Vì sao trong tất cả các pháp như sắc… chỉ riêng Vô biểu sắc
là có thiết lập Giác phần chứ không phải là pháp khác?
Đáp: Chánh ngữ-nghiệp-mạng tùy thuận với Thánh đạo, thế dụng
chỉ tăng lên cho nên thiết lập Giác phần; pháp khác thì không như vậy,
cho nên không thiết lập.
Hỏi: Vì sao Thánh chủng không thiết lập Giác phần?
Đáp: Nếu đối với chúng tại gia và xuất gia, có hai sự thù thắng thì
thiết lập làm Giác phần:
1. Tâm mong mỏi thù thắng.
816 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
2. Tiếp nhận thực hành thù thắng.
Bốn Thánh chủng ấy đối với chúng xua át gia có hai sự thù thắng.
Bốn Thánh chủng ấy đối với chúng xuất gia có hai sự thù thắng, đối với
chúng tại gia thì chỉ có một sự thù thắng, đó là có tâm mong mỏi mà
không có nghĩa tiếp nhận thực hành. Như Thiên Đế Thích ngồi ở tòa
ngồi bằng hoa báu, có mười hai Na-dữu-đa chư Thiên mỹ nữ luôn luôn
vây quanh mình, thường có sáu vạn loạ i âm nhạc mà làm cho vui vẻ,
đối với bốn Thánh chủng tuy có tâm mong mỏi chứ không có nghĩa tiếp
nhận thực hành. Có Đại quốc vương như vua Ảnh Kiên…, các Đại trưởng
giả như Cấp-cô-độc… cũng lại như vậy. Do đó, bốn Thánh chủng không
thiết lập Giác phần.
Có người đưa ra cách nói này: Ba Thành chủng trước lấy căn thiện
không tham để làm tự tánh, Thánh chủng thứ tư tức là Tinh tiến, bởi vì
vui với đoạn trừ-vui với tu tập do Tinh tiến thâu nhiếp. Hoặc đưa ra cách
nói này: Thánh chủng thứ tư cũng là Giác phần.
Luận giả Phân biệt thành lập bốn mươi mốt pháp phần Bồ-đề, đó
là bốn Thánh chủng cọng với ba mươi bảy. Bởi vì không hợp lý cho nên
không phải là vấn đề bàn đến ở đây.
Trong luận Phẩm Loại Túc nói: “Thế nào là Niệm giác chi? Đó là
đệ tử bậc Thánh đối với Khổ-Tập-Diệt-Đạo, tư duy về Khổ-Tập-Diệt-
Đạo, khởi lên ý niệm có thể giúp đỡ Bồ-đề, cho đến nói rộng ra, là Vị
tri đương tri căn. Hoặc là những người Học  thấy rõ lỗi lầm tai họa của
sinh tữ và lợi ích thù thắng của Niết-bàn, khởi lên ý niệm có thể giúp
đỡ Bồ-đề, cho đến nói rộng ra, là Dĩ tri căn. Hoặc là A-la-hán quán sát
tâm giải thoát, khởi lên ý niệm có thể giúp đỡ Bồ-đề, cho đến nói rộng
ra, là Cụ tri căn. Đó gọi là Niệm giác chi; cho đến xả Giác chi, nói rộng
ra cũng như vậy. Thế nào là Chánh kiến? Đó là đệ tử bậc Thánh đối với
Khổ-tập-Diệt-Đạo, tư duy về Khổ-tập-Diệt-Đạo, khởi lên Trạch pháp,
cho đến nói rộng ra, là Vị tri đương  tri căn. Hoặc là những người Học
thấy rõ lỗi lầm tai họa của sinh tử và lợi ích thù thắng của Niết-bàn,
khởi lên Trạch pháp, cho đến nói rộng ra , là Dĩ tri căn. Hoặc là A-la-
hán quán sát tâm giải thoát, khởi lên Trạch pháp, cho đến nói rộng ra,
là Cụ tri căn. Đó gọi là Chánh kiến; cho đến Chánh định, nói rộng ra
cũng như vậy.”
Hỏi: Vì sao trong Giác chi nói những lời như khởi lên ý niệm có
thể giúp đỡ Bồ-đề…, mà trong Đạo chi không nói những lời như khởi lên
Trạch pháp có thể giúp đỡ Bồ-đề…?
Đáp: Nên nói mà không nói đến thì nên biết là nghĩa này có khác.
SỐ 1545 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA ĐẠI TỲ BÀ SA, Quyển 96 817  
www.daitangkinh.org  
Lại nữa, muốn làm rõ về cách nói kha ùc-văn từ khác, bởi vì cách nói
khác-văn từ khác, cho nên người nói -người tiếp thu đều sinh tâm vui
thích. Lại nữa, muốn làm rõ hai chủng loại-hai phương thức-hai bậc
cấp-hai bước chân-hai ngọn đuốc-hai ánh sáng-hai cảnh sắc-hai hình
ảnh, cho nên nói như vậy. lại nữa, tr ước đây nói như vậy: Tận trí-Vô
sinh trí gọi là Bồ-đề, trong phần vị Tu đạo thì nghĩa của Giác chi hiển
bày, gần với Bồ-đề cho nên nói là giúp đỡ Bồ-đề, trong phần vị Kiến
đạo thì nghĩa của Đạo chi hiển bày, cách xa Bồ-đề cho nên không nói.
Như trong kinh nói: “Quán bất tịnh cùng lúc tu Niệm Giác chi, dựa
vào chán ngán-dựa vào lìa bỏ-dựa vào diệt trứ quay lại hướng về với
Xả, cho đến Xả Giác chi nói rộng ra cũng như vậy.”
Hỏi: Quán bất tịnh là hữu lậu, bảy Giác chi là vô lậu, tại sao pháp
hữu lậu cùng đi với pháp vô lậu?
Đáp: Tôn giả Thế Hữu đưa ra cách nói như vậy: “Dùng quán bất
tịnh thâu nhiếp chế phục tâm ấy, làm cho hết sức điều hòa mềm mỏng,
có khả năng chịu đựng rồi không gi án đoạn có thể khởi lên Giác chi
hiện rõ trước mắt, từ đây lại có thể khởi lên quán bất tịnh. Dựa vào
nghĩa như vậy, cho nên nói là cùng lúc.”
Như trong kinh nói: “Các đệ tử bậc Thánh, nếu dùng nhất tâm
lắng tai nghe pháp, thì có thể đoạn dứt năm Cái-tu tập bảy Giác chi
nhanh chóng làm cho đầy đủ trọn vẹn.”
Hỏi: Cần phải do ý thức tu mà thành tuệ có thể đoạn trừ phiền
não, không phải là do năm thức phát sinh được nghe và suy nghĩ có thể
đoạn trừ phiền não, làm sao lại nói nếu dùng nhất tâm lắng tai nghe
pháp thì có thể đoạn dứt năm Cái?
Đáp: Dựa vào nhân lần lượt chuyển đổi cho nên nói như vậy. Ng-
hĩa là Nhĩ thức hiện không gián đoạn làm cho phát  sinh Ý thức thiện,
Yù thức thiện này không gián đoạn  làm cho phát sinh Tuệ do Văn mà
thành, Tuệ do Văn mà thành này k hông gián đoạn làm cho phát sinh
Tuệ do Tư mà thành, Tuệ do Tư mà thành này không gián đoạn làm cho
phát sinh Tuệ do Tu mà thành, Tuệ do Tu mà thành này tu tập thuần
thục có năng lực đoạn dứt năm Cái, cho nên không trái với lý.
Hỏi: Lúc đoạn dứt năm cái thì chưa có thể tu bảy Giác chi đầy đủ
trọn vẹn, vì sao trong kinh nói như va äy: “Có thể đoạn dứt năm Cái-tu
tập bảy Giác chi nhanh chóng làm cho đầy đủ trọn vẹn.”
Đáp: Lúc lìa nhiễm cõi Dục thì gọi là có năng lực đoạn dứt năm
Cái, lúc lìa nhiễm cõi Sắc thì gọi la ø tu tập bảy Giác chi, lúc lìa nhiễm
cõi Vô sắc thì gọi là nhanh c hóng làm cho đầy đủ trọn vẹn, cho nên
818 BỘ TỲ ĐÀM 4
 
 
không có gì sai.
Có người đưa ra cách nói này: Lúc lìa nhiễm cõi Dục thì gọi là có
năng lực đoạn dứt năm Cái, lúc lìa nhiễm cõi Vô sắc thì gọi là tu tập bảy
Giác chi nhanh chóng làm cho đầy đủ trọn vẹn. Đây là nói đến trước và
sau mà lược bỏ phần giữa, cho nên không có gì sai.
Lại có người nói: Lúc là đạo vô gi án thì gọi là có năng lực đoạn
dứt năm Cái, lúc là đạo giải thoát  thì gọi là tu tập bảy Giác chi nhanh
chóng làm cho đầy đủ trọn vẹn, gần bên cạnh nhau cho nên nói là
nhanh chóng.


„