A-tỳ-đạt-ma Thức Thân Túc Luận · Quyển 3

Việt dịch

QUYỂN 3
Uẩn Thứ II: BỔ ĐẶC GIÀ LA, Phần 2
Tụng Ốt-đà-nam thứ nhất, phần sau:
Có kẻ luận về Bổ-đặc-già-la nói: Là nghĩa chắc thật, là nghĩa hơn 
hết. Bổ-đặc-già-la là có thể được, có thể chứng, các thứ hiện có đều có. 
Thế nên nhất định là có Bổ-đặc-già-la.
Luận về Tánh không đã hỏi: Thầy có cho điều này là đúng chăng, 
tức là trong Khế kinh, Đức Thế Tôn đã khéo giảng dạy trình bày, có 
nói: Có ba thứ Bổ-đặc-già-la quyết định được thành lập không hề lẫn 
lộn, đó là học Bổ-đặc-già-la, vô học Bổ-đặc-già-la và phi học phi vô 
học Bổ-đặc-già-la. Người ấy đáp: Đúng như vậy.
Và nói pháp cũng có ba thứ, tức là pháp học, pháp vô học và pháp 
phi học phi vô học. Người ấy đáp: Đúng như thế.
Lại hỏi người ấy: Thầy có cho điều này là đúng không? Trước là 
phi học phi vô học Bổ-đặc-già-la, kế đến trở thành có học, đã thành có 
học rồi thì sau mới thành vô học. Đã thành vô học rồi lại trở thành có 
học Bổ-đặc-già-la. Người ấy đáp: Đúng như vậy.
Lại hỏi người ấy: Thầy có cho điều này là đúng không? Trước hết 
là pháp phi học phi vô học, kế đến thì thành có học. Khi đã thành có học 
rồi, sau đó mới thành vô học. Khi đã thành vô học rồi thì lại trở thành 
pháp có học. 
Đáp rằng: Không đúng. Thầy hãy nghe kỹ không thì sẽ bị thua. 
Nếu trước tiên là phi học phi vô học sở Bổ đặc già la, tiếp đến thành 
có học. Đã thành có học rồi sau đó rồi thành vô học. Thành vô học rồi 
lại thành 
 Có học Bổ-đặc-già-la. Vậy thì nên nói trước tiên là phi học và phi 
vô học pháp, tiếp đến thành có học. Đã thành có học rồi sau đó thành vô 

===== PAGE 43 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 657
học. Thành vô học rồi lại thành học pháp. Thầy nói như thế thì không 
đúng đạo lý. Nếu thầy không nói trước tiên là pháp phi học phi vô học, 
kế đến thì thành có học, khi đã thành có học, sau đó mới thành vô học; 
khi đã thành vô học rồi thì lại trở thành pháp có học, thì không nên nói 
trước hết là Bổ-đặc-già-la phi học phi vô học, kế đó thì thành có học; 
Khi đã thành có học, sau đó mới thành vô học. Khi đã thành vô học thì 
lại trở thành Bổ-đặc-già-la có học. Nếu nói trước hết là Bổ-đặc-già-la 
phi học phi vô học, kế đó thì thành có học. Khi đã thành có học rồi, sau 
đó mới thành vô học. Khi đã thành vô học thì lại trở thành Bổ-đặc-già-
la có học. Như thế là không đúng đạo lý.
Có kẻ luận về Bổ-đặc-già-la nói: Mạng sống của loài hữu tình 
có ngã được sinh ra, nuôi lớn lên thành một sĩ phu Bổ-đặc-già-la. Do 
có Bổ-đặc-già-la nên có thể Tạo ra các nghiệp hoặc thuận với thọ vui, 
hoặc thuận với thọ khổ, hoặc thuận với thọ không khổ không vui. Người 
ấy khi đã Tạo các nghiệp thuận vui rồi thì nhận lãnh thọ vui, khi đã Tạo 
các nghiệp thuận khổ rồi thì sẽ nhận lãnh các thọ khổ, và khi đã Tạo 
các nghiệp không khổ không vui rồi thì sẽ nhận lãnh các thọ không khổ 
không vui.
Luận về Tánh không thì hỏi: Thầy có cho điều này là đúng chăng: 
Chính mình Tạo ra nỗi khổ niềm vui? Đáp: Không đúng.
Thầy hãy lắng nghe kẻo bị xem là tranh luận thua. Nếu mạng 
sống của loài hữu tình có ngã, được sinh ra, nuôi lớn lên, thành một sĩ 
phu Bổ-đặc-già-la. Do có Bổ-đặc-già-la này nên có thể Tạo ra các ng-
hiệp hoặc thuận với thọ vui, hoặc thuận với thọ khổ, hoặc thuận với thọ 
không khổ không vui. Khi người ấy đã Tạo ra các nghiệp thuận vui thì 
sẽ nhận lãnh các thọ vui, khi đã Tạo ra các nghiệp thuận khổ thì sẽ nhận 
lãnh các thọ khổ, và khi đã Tạo ra các nghiệp thuận không khổ không 
vui thì sẽ nhận lãnh các thọ không khổ không vui. Thế nên nói chính 
mình Tạo ra khổ vui. Như thầy nói lời ấy là không đúng đạo lý. Còn như 
thầy không nói chính mình Tạo ra khổ vui thì không nên nói là mạng 
sống của hữu tình có ngã, được sinh ra, nuôi lớn lên, thành một sĩ phu 
Bổ-đặc-già-la. Do có Bổ-đặc-già-la nên có thể Tạo ra các nghiệp hoặc 
thuận thọ vui, hoặc thuận thọ khổ, hoặc thuận thọ không khổ không vui. 
Khi người ấy đã Tạo ra các nghiệp thuận vui thì sẽ nhận lãnh thọ vui, 
khi Tạo ra các nghiệp thuận khổ thì sẽ nhận lãnh thọ khổ, khi đã Tạo ra 
các nghiệp thuận không khổ không vui thì sẽ nhận lãnh cái thọ không 
khổ không vui. Nói mạng sống của loài hữu tình có ngã được sanh ra và 
nuôi lớn lên thành một sĩ phu Bổ đặc già la. Do có Bổ-đặc-già-la này 

===== PAGE 44 =====
658 BỘ TỲ ĐÀM 1
cho nên có thể Tạo ra các nghiệp, hoặc là thuận thọ vui, hoặc là thuận 
thọ khổ, hoặc là thuận thọ không khổ không vui. Khi người ấy Tạo ra 
nghiệp thuận thọ vui rồi sẽ nhận lãnh thọ vui, Tạo ra nghiệp thuận thọ 
khổ rồi sẽ nhận lãnh thọ khhổ, Tạo ra nghiệp thuận thọ không Khổ 
không vui rồi sẽ nhận lãnh thọ không Khổ không vui. Nếu nói như thế 
thì không đúng đạo lý.
Còn như nói tự mình Tạo ra khổ vui. Nên hỏi người ấy: Thầy có 
cho điều này là đúng không, theo như Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo 
léo giảng dạy trình bày, có nói: Vì ông Siêm-bộ-lư đi xuất gia nên ngoại 
đạo nói Siêm-bộ-lư đã nhận lãnh các thứ ham muốn (hữu dục) nên 
tự mình đã Tạo ra khổ vui. Chuyện về Siêm-bộ-lư Ta không nói hết. 
Người ấy đáp: Đúng như thế.
Thầy hãy nghe kỹ kẻo lại bị xem là tranh luận thua. Nếu tự mình 
gây ra khổ vui, thì không nên nói theo nơi Khế kinh Đức Thế Tôn đã 
khéo giảng dạy trình bày có kể: Vì ông Siêm-bộ-lư đi xuất gia cho nên 
ngoại đạo nói Siêm-bộ-lư đã nhận lãnh các thứ ham muốn, đã tự Tạo ra 
các khổ vui. Chuyện về Siêm-bộ-lư Ta không nói hết. Thầy nói như thế 
thì không đúng đạo lý. Nếu nay thầy nói việc Siêm-bộ-lư như vừa kể 
trên, thì không nên nói tự mình Tạo ra các khổ vui, vì nói tự mình Tạo 
ra các khổ vui thì không đúng đạo lý.
Còn như nói thế này: Ông ấy đã Tạo ra khổ vui, nên hỏi người ấy: 
Thầy có cho điều này là đúng không, như nơi Khế kinh Đức Thế Tôn đã 
khéo giảng dạy trình bày, có kể: Vì Siêm-bộ-lư xuất gia nên ngoại đạo 
nói Siêm-bộ-lư nhận khác lãnh khác, nếu có ham muốn thì khiến ông 
Tạo ra các khổ vui, việc của Siêm-bộ-lư đây Ta không nói hết… Người 
ấy đáp: Đúng như thế.
Này thầy hãy nghe kỹ kẻo bị xem là tranh luận thua. Nếu ông ấy 
Tạo ra các khổ vui, thì không nên nói theo nơi Khế kinh Đức Thế Tôn 
đã khéo léo giảng dạy trình bày nói: Vì Siêm-bộ-lư xuất gia, nên ngoại 
đạo nói Siêm-bộ-lư nhận khác lãnh khác, các thứ tham dục khiến ông 
ấy Tạo ra các khổ vui, việc ông Siêm-bộ-lư đây Ta không nói hết… 
Thầy nói như thế thì không đúng đạo lý. Nay nếu thầy nói nơi Khế kinh 
Đức Thế Tôn đã khéo léo giảng dạy trình bày có nói: Vì Siêm-bộ-lư 
xuất gia, nên ngoại đạo nói Siêm-bộ-lư đã nhận lãnh khác biệt về các 
thứ ham muốn, khiến ông Ta Tạo ra các khổ vui, việc Siêm-bộ-lư Ta 
không nói hết…, thì không nên nói ông ấy Tạo ra các khổ vui. Nếu nói 
ông ấy Tạo ra các khổ vui, thì không đúng đạo lý.
Có kẻ luận về Bổ-đặc-già-la nói: Mạng sống của loài hữu tình có 

===== PAGE 45 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 659
ngã được sinh ra, nuôi lớn lên, thành một sĩ phu Bổ-đặc-già-la. Do có 
Bổ-đặc-già-la nên Tạo ra các nghiệp hoặc thuận thọ vui, hoặc thuận 
thọ khổ, hoặc thuận thọ không khổ không vui. Khi người ấy đã Tạo 
các nghiệp thuận vui thì sẽ nhận lãnh các thọ vui, khi Tạo các nghiệp 
thuận khổ thì sẽ nhận lãnh các thọ khổ, khi đã Tạo các nghiệp không 
khổ không vui thì sẽ nhận được các thọ không khổ không vui.
Luận về Tánh không thì hỏi: Thầy có cho điều này là đúng không: 
Đây làm đây chịu? Đáp: Không đúng.
Thầy hãy nghe kỹ kẻo bị xem là tranh luận thua. Nếu mạng sống 
của loài hữu tình có ngã, được sinh ra và nuôi lớn thành một sĩ phu Bổ-
đặc-già-la. Do có Bổ-đặc-già-la nên có thể Tạo ra các nghiệp hoặc 
thuận thọ vui, hoặc thuận thọ khổ, hoặc thuận thọ không khổ không vui. 
Khi người ấy đã Tạo ra các nghiệp thuận thọ vui thì sẽ nhận lãnh các 
thọ vui, khi đã Tạo ra các nghiệp thuận thọ khổ thì sẽ nhận lãnh các thọ 
khổ, khi đã Tạo các nghiệp thuận với thọ không khổ không vui thì sẽ 
nhận lãnh các thọ không khổ không vui…, thì nên nói đây làm đây chịu. 
Lời thầy nói đó thì không đúng đạo lý. Còn nếu như thầy không nói là 
đây làm đây chịu, thì không nên nói có mạng sống của loài hữu tình 
có ngã, được sinh ra, nuôi lớn lên thành một sĩ phu Bổ-đặc-già-la. Do 
có Bổ-đặc-già-la nên có thể Tạo ra các nghiệp hoặc thuận với thọ vui, 
hoặc thuận với thọ khổ, hoặc thuận với thọ không khổ không vui. Khi 
người ấy đã Tạo ra các nghiệp thuận với thọ vui thì se nhận lãnh các 
thọ vui, nếu Tạo ra các nghiệp thuận với thọ khổ thì sẽ nhận lãnh các 
thọ khổ, nếu Tạo ra các nghiệp thuận với thọ không khổ không vui thì 
sẽ nhận lãnh các thọ không khổ không vui. Nói mạng sống của loài hữu 
tình có ngã được sanh ra và nuôi lớn lên thành một sĩ phu Bổ đặc già 
la. Do có Bổ đặc già la cho nên có thể Tạo ra các nghiệp, hoặc thuận 
thọ vui, hoặc thuận thọ khổ, hoặc thuận thọ không Khổ không vui. Khi 
người kia Tạo ra nghiệp thuận với thọ vui rồi thì nhận lãnh thọ vui, Tạo 
ra nghiệp thuận với thọ Khổ rồi thì nhận lãnh thọ Khổ, Tạo ra nghiệp 
thuận với thọ không Khổ không vui thì sẽ nhận lãnh cái thọ không Khổ 
không vui. Như vừa nêu trên thì không đúng đạo lý.
Nếu cứ nói là đây làm đây chịu, nên hỏi người ấy: Thầy có cho 
điều này là đúng không, nghĩa là trong Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo 
léo giảng dạy trình bày, có nói: Vì một vị Phạm chí nên nói: Này Phạm 
chí, đây làm đây chịu là rơi vào thường biên. Người ấy đáp: Đúng thế.
Này thầy nên nghe kỹ kẻo bị xem là tranh luận thua. Nếu đây làm 
đây chịu, thì không nên nói là theo nơi Khế kinh Đức Thế Tôn khéo 

===== PAGE 46 =====
660 BỘ TỲ ĐÀM 1
léo giảng dạy trình bày, có nói: Vì một vị Phạm chí nên nói: Này Phạm 
chí, đây làm đây chịu là rơi vào Thường biên. Lời thầy nói đó không 
đúng đạo lý. Nay nếu thầy nói theo nơi Khế kinh Đức Thế Tôn khéo léo 
giảng dạy trình bày, có nói: Vì một Phạm chí nên nói: Này Phạm chí, 
đây làm đây chịu là rơi vào Thường biên, thì không nên nói là đây làm 
đây chịu. Nếu nói đây làm đây chịu, thì không đúng đạo lý.
Nếu nói: Người khác làm người khác chịu, nên hỏi người ấy: Thầy 
có cho điều này là đúng không, nghĩa là theo nơi Khế kinh Đức Thế Tôn 
khéo léo giảng dạy trình bày, có nói: Vì một Phạm chí nên nói: Này 
Phạm chí, người khác làm người khác chịu, đó là rơi vào Đoạn biên. 
Người ấy đáp: Đúng như vậy.
Thầy hãy nghe kỹ kẻo bị xem là tranh luận thua. Nếu người khác 
làm người khác chịu, thì không nên nói là theo nơi Khế kinh Đức Thế 
Tôn khéo léo giảng dạy trình bày, có nói: Vì một Phạm chí nên nói: 
Này Phạm chí, người khác làm người khác chịu là rơi vào Đoạn biên. 
Thầy nói điều đó là không đúng đạo lý. Nay nếu thầy nói là theo nơi 
Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo léo giảng dạy trình bày, có nói: Vì một 
Phạm chí nên nói: Này Phạm chí, người khác làm người khác chịu đó 
là rơi vào Đoạn biên, thì không nên nói là người khác làm người khác 
chịu. Nếu nói người khác làm người khác chịu, thì không đúng đạo lý.
 Có kẻ luận về Bổ-đặc-già-la nói: Mạng sống của loài hữu tình có 
ngã được sinh ra nuôi lớn lên thành một sĩ phu Bổ-đặc-già-la. Do có Bổ-
đặc-già-la nên đối với những việc thấy, nghe, hay, biết về các pháp đã 
có được, đã tìm cầu, rồi để Tâm theo, luôn theo dõi suy nghĩ tìm xét.
Luận về Tánh không thì hỏi: Thầy có cho điều này là đúng chăng, 
tức là trong Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo léo giảng dạy trình bày, 
có nói: Vì Bí-sô Bổn-mục-lư-át-lý-sắt-tra nên nói: Này thầy Bí-sô, đối 
với những việc thấy, nghe, hay, biết về các pháp, đã có được, đã tìm 
cầu, rồi để Tâm theo dõi, thường suy nghĩ tìm hiểu thì thấy Tất cả đều 
không phải là ngã, ngã sở, cũng không phải là cái ngã của Ta, phải nên 
dùng chánh tuệ để nhìn thấy đúng thật như vậy. Người ấy đáp: Đúng 
như thế.
Này thầy nên nghe kỹ kẻo bị xem là tranh luận thua. Nếu hữu 
tình có mạng sống có ngã, được sinh ra và nuôi lớn thành một sĩ phu 
Bổ-đặc-già-la. Do có Bổ-đặc-già-la nên đối với những việc thấy, nghe, 
hay, biết về các pháp đã có được, đã tìm cầu, rồi để Tâm theo dõi, luôn 
suy nghĩ tìm xét…, thì không nên nói theo nơi Khế kinh Đức Thế Tôn 
đã khéo giảng dạy trình bày, có nói: Vì Bí-sô Bổn-mục-lư-át-lý-sắt-tra 

===== PAGE 47 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 661
nên nói: Này Bí-sô, đối với những việc thấy, nghe, hiểu biết về các 
pháp, đã có được, đã tìm cầu, rồi để ý theo dõi tìm xét thì thấy Tất cả 
đều không phải là ngã, ngã sở, cũng không phải là ngã của mình, phải 
nên dùng chánh tuệ để nhìn thấy đúng thật như thế… Thầy nói lời ấy 
thì không đúng đạo lý. Nay nếu thầy cũng nói đúng như các lời vừa nói 
trên, thì không nên nói là có mạng sống của hữu tình có ngã được sinh 
ra và nuôi lớn lên thành một sĩ phu Bổ-đặc-già-la. Do có Bổ-đặc-già-la 
nên đối với những việc thấy nghe, hiểu biết về các pháp, đã có được, 
đã tìm cầu, để ý theo dõi, tìm xét…, mà nói hữu tình có mạng sống, có 
ngã, được sinh ra và nuôi lớn lên thành một sĩ phu Bổ-đặc-già-la. Do 
có Bổ-đặc-già-la, cho nên đối với các việc thấy, nghe, hay, biết về các 
pháp đã có được, đã tìm cầu và luôn theo dõi tìm xét…, thì không đúng 
đạo lý.
Uẩn Thứ II: BỔ ĐẶC GIÀ LA, Phần 3
Tụng Ốt-đà-nam thứ hai:
Nói Từ duyên vào đâu?
Thức thân cùng niệm trụ,
Các giác chi đạt được,
Hữu vi và vô vi.
Người luận về Tánh không thì nói: Là nghĩa đúng thực, là nghĩa 
hơn hết. Bổ-đặc-già-la không phải là có thể được, không phải là có thể 
chứng, không phải là hiện có, không phải là đều có. Thế nên không có 
Bổ-đặc-già-la.
Người luận về Bổ-đặc-già-la hỏi: Này thầy, lòng Từ duyên với cái 
gì? Đáp: Trong các pháp Tánh, Tất cả mọi thứ đều có đầy đủ, do đó mà 
có đủ các thứ tưởng rồi giả nói là có loài hữu tình. Theo nghĩa ở đây thì 
lòng Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn tiếp nối nhau.
Người ấy hỏi: Thầy nói là lòng Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn 
nối tiếp nhau phải chăng? Đáp: Đúng như vậy.
Thầy có cho điều này là đúng chăng, nghĩa là trong Khế kinh Đức 
Thế Tôn đã khéo léo giảng dạy, trình bày có nói: Phải làm cho các loài 
hữu tình đều có đầy đủ các thứ an vui, cứ suy nghĩ như thế và nhập Tam-
muội Từ … Người này đáp: Đúng như thế.
Bấy giờ người kia nói: Thầy hãy nghe kỹ kẻo bị xem là tranh luận 
thua. Nếu lòng Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn tiếp nối nhau thì không 
nên nói theo nơi Khế kinh Phật nói: Phải làm cho các loài hữu tình luôn 
được an vui. Nếu suy nghĩ như thế và nhập Tam-muội Từ thì không nên 

===== PAGE 48 =====
662 BỘ TỲ ĐÀM 1
nói là lòng Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn nối tiếp nhau. Vì nói lòng 
Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn luôn nối tiếp nhau thì không đúng 
đạo lý.
Nên hỏi người ấy: Thầy có cho điều này là đúng chăng, theo nơi 
Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo léo giảng dạy trình bày có nói: Có sáu 
thức thân, đó là nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý 
thức…?
Người ấy đáp: Đúng thế.
Này thầy, thế thì lòng Từ cùng tương ưng với thức nào của thân? 
Với nhãn thức, hay nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức? Nếu nói nó tương ưng với 
nhãn thức, tức là nó không duyên với loài hữu tình đó, vì nhãn thức thì 
chỉ duyên với sắc mà thôi. Nếu nói nó tương ưng với nhĩ thức, tức là nó 
không duyên với loài hữu tình đó, vì nhĩ thức chỉ duyên với tiếng mà 
thôi. Nếu nói nó tương ưng với tỷ thức, tức là nó không duyên với loài 
hữu tình đó, vì tỷ thức chỉ duyên với hương. Nếu nói nó tương ưng với 
thiệt thức, tức là nó không duyên với hữu tình đó, vì thiệt thức chỉ duyên 
với vị. Nếu nói nó tương ưng với thân thức, tức là nó không duyên với 
hữu tình đó, vì thân thức chỉ duyên với xúc. Nếu nói là nó tương ưng với 
ý thức, tức là nó không duyên với hữu tình ấy, vì ý thức chỉ duyên với 
pháp mà thôi. Nếu nói nó không tương ưng với cả các thức nhãn, nhĩ, 
tỷ, thiệt, thân, ý… tức là lòng Từ chỉ tương ưng với thức thứ bảy của loài 
hữu tình đó. Về thức thứ bảy này thì Đức Thế Tôn không hiện bày sự 
hiểu biết. Này thầy, Đức Thế Tôn ở trong pháp vô úy có nói thế này: Ta 
đối với các pháp hiện bày sự hiểu biết đúng nhất. Nếu có Sa-môn, Bà-
la-môn hay Thiên ma, Phạm chí v.v... đúng như pháp mà hỏi han, vấn 
nạn đều khiến luôn ghi nhớ. Đối với các pháp mà Ta không hiện bày 
sự thấy biết đúng đắn, vì nó không duyên với chánh kiến của Ta. Khi 
nó không duyên thì Ta luôn được an ổn, không có sợ sệt nào cả. Khi đó 
Ta tự xưng là bậc Đại tiên cao quý đang chuyển Đại pháp luân, là tếng 
gầm lớn của sư tử ở giữa đại chúng.
Này thầy, nếu như thế thì há chẳng có kẻ vấn nạn cho Phật là vô 
trí sao?
Này thầy, Ta không hề vấn nạn bảo Phật là kẻ vô trí, vì Đức Thế 
Tôn đối với việc đó đã hiện bày sự hiểu biết đầy đủ, nhưng không 
tuyên bố ra mà thôi. Này thầy, Đức Thế Tôn đã từng nói với thầy A-
nan-đà: Này thầy A-nan-đà, đối với các pháp Ta luôn giảng dạy không 
hề ngưng nghỉ gián đoạn, như các pháp bốn niệm xứ, bốn chánh đoạn, 
bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Tám chi Thánh đạo… 

===== PAGE 49 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 663
Này thầy A-nan-đà, Như Lai đối với các pháp không hề là bậc thầy nắm 
chắc bàn Tay, nghĩa là tự mình che giấu sợ người khác biết điều không 
hiểu biết của mình.
Này thầy, nếu như thế thì đâu có thắc mắc cho Phật là bậc thầy 
còn giấu giếm? Người ấy nói: Này thầy, tôi không hề thắc mắc vấn nạn 
cho Phật là kẻ vô trí, tôi cũng không thắc mắc cho Phật là bậc thầy còn 
giấu giếm, vì đối với các pháp, dù Đức Thế Tôn đều hiểu biết rõ, nhưng 
không tuyên bố nói ra. Này thầy, Đức Thế Tôn có nói trong kinh Thăng 
Nhiếp Ba Lâm: Này các thầy Bí-sô, cho đến khắp cả đại địa nhiều như 
số lá cây nơi rừng Thăng Nhiếp Ba, đối với các pháp đó Ta đều tự nhiên 
nhận biết, tuy hiện bày sự giác ngộ nhưng không nói cho người khác. 
Thế nên Đức Thế Tôn biết cả, dù biết rõ nhưng không nói ra.
Nên hỏi người ấy: Này thầy, ở đoạn kinh đó không có nói thêm 
điều gì khác nữa chăng?
Ấy là như Đức Thế Tôn nói: Này các Bí-sô, trong những pháp ấy 
không dẫn Ta đến các nghĩa lý nào, các điều tốt lành nào, các pháp 
môn nào. Nó cũng không đưa Ta đến phạm hạnh, không giúp Ta chứng 
được thần thông, không giúp Ta chứng được bậc Đẳng giác hay chứng 
được quả vị Niết-bàn.
Giả như có loại Bổ-đặc-già-la như thế, cũng không thể dẫn đưa Ta 
đến nghĩa lý nào, sự tốt lành nào, các pháp môn nào. Nó cũng không đưa 
Ta đến phạm hạnh, không giúp Ta chứng được thần thông hay bậc Đẳng 
giác, cũng không giúp Ta chứng được quả vị Niết-bàn, tức là không có 
chỗ dùng, là vô dụng. Thế nên không có Bổ-đặc-già-la. Người luận về 
Tánh không thì nói: Là nghĩa đúng thực, là nghĩa hơn hết, Bổ-đặc-già-la 
không phải là có thể được, không phải là có thể chứng, không phải là 
hiện có, không phải là đều có. Thế nên không có Bổ-đặc-già-la.
Người luận về Bổ-đặc-già-la liền hỏi: Này thầy, lòng Từ duyên 
vào đâu? Đáp: Những pháp Tánh, các thứ có đều có, do các tưởng đều 
tưởng nên mượn nhờ đó mà nói có hữu tình. Với nghĩa ở đây thì lòng Từ 
duyên vào mà giữ lấy các uẩn nối tiếp nhau.
Người ấy hỏi: Thầy nói lòng Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn 
tiếp nhau đấy chăng? Đúng vậy.
Người ấy lại hỏi: Thầy có cho điều này là đúng không? Nghĩa là 
trong Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo léo trình bày giảng dạy, có nói: 
Phải làm thế nào khiến cho các loài hữu tình luôn được đầy đủ an vui, 
cứ suy nghĩ như thế mà nhập vào Tam-muội lòng Từ? Đáp: Đúng vậy.
Này thầy hãy nghe kỹ kẻo bị xem là tranh luận thua. Nếu lòng Từ 

===== PAGE 50 =====
664 BỘ TỲ ĐÀM 1
duyên vào mà giữ lấy các uẩn tiếp nối nhau thì không nên nói theo nơi 
các Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo léo trình bày giảng dạy có nói: Phải 
khiến cho các loài hữu tình được an vui đầy đủ, cứ suy nghĩ như thế mà 
nhập vào Tam-muội lòng Từ … Vì thầy nói điều đó là không đúng đạo 
lý. Nay nếu thầy nói theo nơi Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo léo trình 
bày giảng dạy, nói: Phải khiến cho Tất cả các loài hữu tình luôn được 
an vui đầy đủ, cứ nghĩ như thế mà nhập vào Tam-muội lòng Từ…, thì 
không nên nói lòng Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn nối tiếp nhau, vì 
nó không đúng đạo lý.
Nên hỏi người ấy: Thầy có cho điều này là đúng không, nghĩa là 
theo nơi Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo léo trình bày giảng dạy có nói: 
Có bốn niệm trụ, đó là thân niệm trụ, thọ niệm trụ, Tâm niệm trụ và 
pháp niệm trụ? Người ấy đáp: Đúng thế.
Này thầy, lòng Từ đã tương ưng với niệm trụ nào? Nó tương ưng 
với thân niệm trụ, hay thọ, hay Tâm, hay pháp niệm trụ? Nếu nói nó 
tương ưng với thân niệm trụ tức là nó không duyên với hữu tình, vì thân 
niệm trụ chỉ duyên với thân. Nếu nói nó tương ưng với thọ niệm trụ thì 
nó không duyên với hữu tình, vì thọ niệm trụ chỉ duyên với thọ. Nếu 
nói nó tương ưng với Tâm niệm trụ, thì nó không duyên với hữu tình, vì 
Tâm niệm trụ chỉ duyên với Tâm. Nếu nói nó tương ưng với pháp niệm 
trụ, thì nó không duyên với hữu tình, vì pháp niệm trụ chỉ duyên với 
pháp. Còn nếu nói nó không tương ưng cả với bốn niệm trụ thân, thọ, 
Tâm, pháp…, tức là lòng Từ đã tương ưng với niêm trụ thứ năm của hữu 
tình. Niệm trụ đó Đức Thế Tôn không chỉ rõ cho biết.
Này thầy, Đức Thế Tôn đối với pháp vô úy có nói: Đối với các 
pháp Ta đều hiện bày sự hiểu biết đúng đắn. Nếu có Sa-môn, Bà-la-
môn nào hoặc là Thiên, Ma, Phạm v.v... đúng như pháp mà vấn nạn, 
đều khiến luôn nhớ nghĩ đến. Đối với các pháp đó Ta không chỉ rõ sự 
thấy biết đúng, vì chúng không duyên với chánh kiến của Ta. Khi nó 
không duyên thì Ta luôn được an ổn, không có sự sợ sệt nào cả. Khi đó, 
Ta tự xưng là bậc Đại tiên cao quý đang chuyển Đại phạm luân, là tiếng 
gầm lớn của sư tử ở giữa đại chúng.
Này thầy, như thế thì há không có kẻ vấn nạn bảo Phật là vô trí?
Người ấy nói: Này thầy, Ta không hề vấn nạn thắc mắc bảo Phật 
là kẻ vô trí. Vì Đức Thế Tôn đối với việc đó đã hiểu biết đầy đủ, nhưng 
lại không nói ra mà thôi. Này thầy, Đức Thế Tôn đã từng nói với thầy 
A-nan-đà: Này A-nan-đà, đối với các pháp môn Ta luôn tuyên nói giảng 
dạy không hề gián đoạn, ngưng nghỉ, như các pháp bốn niệm trụ, bốn 

===== PAGE 51 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 665
chánh đoạn, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Tám chi 
Thánh đạo v.v... Này thầy A-nan-đà, Như Lai đối với các pháp không 
hề giấu giếm như bậc thầy nắm chắc bàn Tay để tự mình luôn che giấu, 
sợ người khác biết được chỗ không hiểu biết của mình.
Này thầy, nếu như thế há lại chẳng có kẻ vấn nạn thắc mắc Phật 
còn giấu giếm? Người ấy nói: Này thầy, tôi không hề thắc mắc vấn nạn 
cho Phật là kẻ vô trí, cũng không vấn nạn cho Phật là có giấu giếm, vì 
Đức Thế Tôn đối với các pháp đó đều hiện sự hiểu biết rõ ràng nhưng 
lại không nói ra. Này thầy, Đức Thế Tôn có nói trong kinh Thắng Nhiếp 
Ba Lâm: Này các thầy Bí-sô, cho đến đại địa nhiều như số lá cây nơi 
rừng Thăng Nhiếp Ba, đối với các pháp đó Ta đều tự nhiên hiểu biết 
rõ ràng, tuy hiện biết rõ nhưng không nói cho người khác. Thế nên Đức 
Thế Tôn đối với các niệm trụ đó dù đã biết rõ nhưng không nói ra.
Nên hỏi người ấy: Này thầy, ở đoạn kinh đó không nói thêm điều 
gì khác nữa hay sao? Ấy là như Đức Thế Tôn nói: Này các vị Bí-sô, 
các pháp ấy không dẫn Ta đến các nghĩa lý nào, các điều tốt lành nào, 
các pháp môn nào, nó cũng không đưa Ta đến phạm hạnh, không giúp 
Ta chứng được thần thông, hay chứng được bậc Đẳng giác, hay chứng 
được quả vị Niết-bàn. Giả sử như có loại Bổ-đặc-già-la như thế thì cũng 
không thể dẫn Ta đến nghĩa lý nào, các điều tốt lành nào, các pháp môn 
nào. Nó không giúp Ta chứng được thần thông, chứng được bậc Đẳng 
giác, hay chứng được quả vị Niết-bàn, tức là nó không có chỗ dùng, là 
vô dụng. Thế nên không có Bổ-đặc-già-la.
Người luận về Tánh không thì nói: Là nghĩa đúng thực, là nghĩa 
hơn hết. Bổ-đặc-già-la không có thể được, không có thể chứng, không 
phải là hiện có, không phải là đều có. Thế nên nói không có Bổ-đặc-
già-la.
Người luận về Bổ-đặc-già-la liền hỏi: Này thầy, lòng Từ duyên 
vào đâu? Đáp: Các thứ pháp Tánh, những thứ có đều có, do các tưởng 
đều tưởng nên nhờ đó mà nói có loại hữu tình. Với nghĩa ở đây thì lòng 
Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn nối tiếp nhau.
Người ấy hỏi: Thầy nói lòng Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn 
tiếp nhau đấy chăng? Đáp: Đúng vậy.
Người ấy hỏi: Thầy có cho điều này là đúng chăng? Nghĩa là nơi 
Khế kinh Đức Thế Tôn đã khéo léo trình bày giảng dạy có nói: Phải 
khiến cho Tất cả loài hữu tình luôn được an vui đầy đủ, cứ suy nghĩ như 
thế mà nhập vào Tam-muội lòng Từ? Người này đáp: Đúng như thế.
Người ấy nói: Thầy nên nghe kỹ kẻo bị xem là tranh luận thua. 

===== PAGE 52 =====
666 BỘ TỲ ĐÀM 1
Nếu lòng Từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn tiếp nối nhau thì không nên 
nói: Theo các Khế kinh, Đức Thế Tôn đã khéo léo trình bày, giảng dạy 
có nói: Phải khiến cho các loài hữu tình được an vui đầy đủ, cứ suy nghĩ 
như thế mà nhập vào Tam-muội lòng Từ. Vì thầy nói như thế là không 
đúng đạo lý.
Nay nếu thầy nói theo Khế kinh, Đức Thế Tôn đã khéo léo trình 
bày giảng dạy có nói: Phải khiến cho các loài hữu tình luôn được an 
vui đầy đủ, cứ suy nghĩ như thế mà nhập vào Tam-muội lòng Từ…, thì 
không nên nói Tâm từ duyên vào mà giữ lấy các uẩn nối tiếp nhau, vì 
không đúng đạo lý.
Nên hỏi người ấy: Thầy có cho điều này là đúng không, tức là 
theo nơi Khế kinh, Đức Thế Tôn đã khéo léo trình bày giảng dạy, có 
nói: Có bảy giác chi là Niệm, Trạch pháp, Tinh Tấn, Hỷ, Khinh an, 
Định và Xả giác chi?
Người ấy đáp: Đúng thế.
Này thầy, lòng Từ sẽ tương ưng với giác chi nào? Tương ưng với 
Niệm hay Trạch pháp, Tinh Tấn, Hỷ, Khinh an, Định và Xả giác chi?
Nếu nói lòng Từ tương ưng với Niệm giác chi thì nó không duyên 
với hữu tình, vì Niệm giác chi chỉ duyên với pháp.
Nếu nói lòng Từ tương ưng với Trạch pháp, Tinh Tấn, Hỷ, Khinh 
an, Định Xả v.v... thì nó không duyên với hữu tình, vì các giác chi như 
Xả v.v... chỉ duyên với pháp.
Nếu nói nó không tương ưng với Niệm v.v... như bảy giác chi, tức 
là lòng Từ đã tương ưng riêng với giác chi thứ Tám của loài hữu tình. 
Thứ giác chi này Đức Thế Tôn không chỉ cho biết.
Này thầy, trong pháp vô úy, Đức Thế Tôn có nói: Đối với các 
pháp Ta đều hiện bày sự hiểu biết rõ ràng. Nếu có Sa-môn, Bà-la-môn 
nào hay Thiên, Ma, Phạm v.v... đúng như pháp mà vấn nạn, thắc mắc 
đều khiến luôn nhớ nghĩ. Đối với các pháp Ta không hiện bày sự hiểu 
biết rõ ràng, vì những sự thấy biết đó không duyên với chánh kiến của 
Ta. Khi nó không duyên thì Ta luôn được an ổn, không có sự sợ sệt nào 
cả. Khi đó Ta tự xưng là bậc Đại tiên cao quý đang chuyển Đại phạm 
luân, là tiếng gầm lớn của sư tử ở giữa đại chúng.
Này thầy, nếu như thế thì há chẳng có kẻ vấn nạn thắc mắc bảo 
Phật là vô trí?
Người ấy nói: Này thầy, Ta không hề vấn nạn, thắc mắc bảo Phật 
là kẻ vô trí, vì Đức Thế Tôn đối với các việc đó đã hiện bày sự hiểu biết 
rõ ràng, nhưng lại không nói ra mà thôi.

===== PAGE 53 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 667
Này thầy, Đức Thế Tôn đã từng nói với thầy A-nan-đà: Này thầy 
A-nan-đà, đối với các pháp Ta hiện đang tuyên nói, giảng dạy không 
hề gián đoạn ngưng nghỉ, như các pháp bốn niệm trụ, bốn chánh đoạn, 
bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Tám chi Thánh đạo v.v... 
Này thầy A-nan-đà, Như Lai đối với các pháp không hề giấu giếm, như 
kẻ che giấu sợ người khác biết điều không hiểu biết của mình.
Này thầy, nếu như thế thì há chẳng có kẻ vấn nạn thắc mắc cho 
Phật là có giấu giếm? Người ấy nói: Này thầy, tôi không hề vấn nạn 
thắc mắc cho Phật là kẻ vô trí, cũng không vấn nạn bảo Phật là có giấu 
giếm. Vì Đức Thế Tôn đối với các pháp đó đều hiện bày sự hiểu biết 
rõ ràng, nhưng lại không nói ra. Này thầy, Đức Thế Tôn có nói trong 
kinh Thắng Nhiếp Ba Lâm: Này các thầy Bí-sô, cho đến khắp cả đại địa 
nhiều như số lá cây ở rừng Thăng Nhiếp Ba, đối với các pháp ở đó Ta 
đều tự nhiên hiểu biết rõ ràng. Tuy hiện hiểu biết rõ, nhưng lại không 
nói cho ai biết. Thế nên Đức Thế Tôn đối với các giác chi ấy đã hiện 
bày sự hiểu biết rõ ràng nhưng không nói ra.
Nên hỏi người ấy: Này thầy, ở đoạn kinh đó lại không có nói thêm 
điều gì khác nữa chăng? Ấy là Thế Tôn có nói: Này các thầy Bí-sô, vì 
các pháp đó không dẫn Ta đến các nghĩa lý nào, các điều tốt lành nào, 
các pháp môn nào cả, nó cũng không đưa Ta đến với phạm hạnh, không 
giúp Ta chứng được thần thông, hay chứng được bậc Đẳng giác, cũng 
không giúp Ta chứng được quả vị Niết-bàn. Giả sử như có loại Bổ-đặc-
già-la như thế, thì cũng không thể dẫn đưa Ta đến những nghĩa lý nào, 
các điều tốt lành nào, các pháp môn nào. Nó cũng không giúp Ta chứng 
được thần thông, hay chứng được bậc Đẳng giác, hoặc chứng được quả 
vị Niết-bàn, tức là nó không có chỗ dùng, là vô dụng. Thế nên nói là 
không có Bổ-đặc-già-la.
Người luận về Bổ-đặc-già-la liền nói: Hữu vi có thể đạt được, vô 
vi có thể đạt tới được, Bổ-đặc-già-la cũng có thể đạt được.
Người luận về Tánh không thì hỏi: Này thầy, Bổ-đặc-già-la đó, 
phải nói là hữu vi hay là vô vi? Nếu nói là hữu vi thì phải được thành 
lập giống như hữu vi, nghĩa là có sinh diệt, có trụ lại và có đổi khác. 
Nếu nói là vô vi thì phải được thành lập giống như vô vi, tức là không có 
sinh diệt, không có trụ lại và đổi khác. Này thầy, Đức Thế Tôn nói các 
thầy Bí-sô biết: Có hai vật: Một là Hữu vi, hai là Vô vi, ngoài ra không 
có một vật nào khác. Thế nên không có Bổ-đặc-già-la.

===== PAGE 54 =====
668 BỘ TỲ ĐÀM 1
Uẩn Thứ II: BỔ ĐẶC GIÀ LA, Phần 4
Tụng Ốt-đà-nam thứ ba:
Bổ-đặc-già-la không có Không,
Các pháp hòa hợp mỗi thứ Tạo,
Bao câu sinh biết do hai thức,
Tâm Tánh vô thường rõ ái duyên.
- Có sáu thức thân: Đó là các thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý.
Mắt và sắc làm duyên, sinh ra nhãn thức. Như thế thì nhãn thức chỉ 
biết được các sắc, chứ không phải là Bổ-đặc-già-la. Vì Bổ-đặc-già-la 
này không phải là nhãn thức để nhận biết. Chỉ có các sắc là đối tượng 
nhận biết của nhãn thức. Thế nên nhãn thức này không phải là Bổ-đặc-
già-la thức. Vả lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức. Cả ba thứ 
đó hòa hợp nhau lại nên có xúc. Như thế thì nhãn thức chỉ có thể tiếp 
xúc được các sắc, nó không phải là Bổ-đặc-già-la. Bổ-đặc-già-la này 
không phải là chỗ tiếp xúc của nhãn xúc chỉ có các sắc là chỗ tiếp xúc 
của nhãn xúc. Thế nên nhãn xúc đây không phải là Bổ-đặc-già-la xúc.
Vả lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp 
nhau cho nên có xúc. Xúc làm duyên nên sinh ra thọ. Như thế thì nhãn 
xúc đã sinh ra thọ, nên chỉ có thể thọ nhận được các sắc, chứ không 
phải Bổ-đặc-già-la. Loại Bổ-đặc-già-la này không phải là do nhãn xúc 
sinh ra hay thọ nhận biết, mà chỉ có các sắc mới do nhãn xúc sinh ra 
và các thọ nhận lãnh. Thế nên chính nhãn xúc sinh ra thọ chứ không 
phải Bổ-đặc-già-la xúc sinh ra thọ. Vả lại, mắt và sắc làm duyên sinh 
ra nhãn thức. Cả ba thứ là mắt- sắc- thức, hòa hợp lại mà có xúc. Xúc 
làm duyên sinh ra tưởng. Như vậy thì nhãn xúc sinh ra tưởng và chỉ có 
thể tưởng được các sắc chứ không phải là Bổ-đặc-già-la. Nhãn xúc sinh 
ra các tưởng và chỉ nghĩ tưởng tới các sắc chứ không phải nghĩ tưởng 
tới Bổ-đặc-già-la. Thế nên nhãn xúc sinh ra các tưởng chứ không phải 
Bổ-đặc-già-la sinh ra các tưởng.
Vả lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp 
lại nên có xúc. Do xúc làm duyên nên sinh ra tư (suy nghĩ). Như thế là 
nhãn xúc sinh ra tư, chỉ có thể suy nghĩ đến các sắc chứ không phải Bổ-
đặc-già-la. Nhãn xúc sinh ra tư để suy nghĩ về các sắc chứ không phải 
suy nghĩ về Bổ-đặc-già-la. Thế nên nhãn xúc sinh ra tư, chứ không phải 
Bổ-đặc-già-la xúc sinh ra tư.
Do các pháp như thế nên xúc là Bổ-đặc-già-la thứ năm, không có 
thể được, không có thể chứng, không phải là hiện có, không phải là đều 
có. Thế nên không có Bổ-đặc-già-la. Cũng như nhãn thức, các thức nhĩ, 

===== PAGE 55 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 669
tỷ, thiệt, thân, ý, thức… cũng vậy.
- Có sáu thức thân: Là các thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý… Mắt 
và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức. Trong đó, hoặc là mắt, là sắc, là 
nhãn thức đều không phải là Bổ-đặc-già-la, mà chỉ có mắt và sắc làm 
duyên sinh ra nhãn thức.
Lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, cả ba thứ hòa hợp 
nên sinh ra xúc. Trong đó, hoặc là mắt hay sắc hay nhãn thức, hay nhãn 
xúc đều không phải là Bổ-đặc-già-la, mà chỉ có sắc và mắt làm duyên 
sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp nên có xúc.
Lại, do mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp 
mà có xúc. Do xúc làm duyên nên có thọ. Trong đó, hoặc là mắt hay 
sắc, hay nhãn thức, hay nhãn xúc sinh ra thọ đều không phải là Bổ-đặc-
già-la, chỉ có sắc và mắt làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp 
nên có xúc, xúc làm duyên nên có thọ.
Lại, do mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp 
mà có xúc. Do xúc làm duyên nên sinh ra tưởng. Trong đó hoặc là mắt 
hay sắc, hay nhãn thức, hay nhãn xúc sinh ra tưởng… đều không phải là 
Bổ-đặc-già-la, chỉ có sắc và mắt làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ 
hòa hợp nên có xúc, xúc làm duyên nên sinh ra tưởng.
Lại, do mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, cả ba thứ hòa hợp 
mà có xúc. Do xúc làm duyên nên sinh ra tư. Trong đó, hoặc là mắt hay 
sắc, hay nhãn thức, hay nhãn xúc sinh ra tư đều không phải là Bổ-đặc-
già-la, chỉ có sắc và mắt làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp 
nên có xúc. Do xúc làm duyên nên sinh ra tư. Do các pháp đó mà xúc là 
Bổ-đặc-già-la thứ năm, không có thể được, không có thể chứng, không 
phải là hiện có, không phải là đều có. Thế nên không có Bổ-đặc-già-la. 
Cũng như nhãn thức, các thức nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý cũng vậy.
- Có sáu thức thân: Đó là các thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý. Mắt 
và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức. Trong đó, mắt sinh, sắc sinh mà 
nhãn thức không sinh, như thế là không thể được. Còn mắt sinh, sắc sinh 
và nhãn thức cũng sinh thì có thể được. Nếu trong đó mắt diệt, sắc diệt, 
mà nhãn thức không diệt là không thể được, còn mắt diệt, sắc diệt mà 
nhãn thức cũng diệt thì có thể được.
Lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, cả ba thứ hòa hợp 
nên sinh ra xúc. Trong đó, mắt có sinh, sắc có sinh, nhãn thức có sinh 
mà nhãn xúc không sinh thì không thể được. Còn mắt có sinh, sắc có 
sinh, nhãn thức và nhãn xúc cũng sinh như thế là có thể được. Trái lại 
mắt, sắc, nhãn thức diệt mà nhãn xúc không diệt thì không thể được. 

===== PAGE 56 =====
670 BỘ TỲ ĐÀM 1
Còn như mắt, sắc, nhãn thức diệt mà nhãn xúc cũng diệt thì có thể 
được.
Lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, cả ba thứ hòa hợp 
mà có xúc, xúc làm duyên nên sinh ra thọ. Trong đó, mắt, sắc, nhãn 
thức, nhãn xúc đều sinh mà nhãn xúc sinh ra thọ lại không sinh thì 
không thể được. Trái lại mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc và cả nhãn xúc 
sinh ra thọ đều sinh thì có thể được. Còn trong đó mắt, sắc, nhãn thức, 
nhãn xúc đều diệt còn nhãn xúc sinh ra thọ lại không diệt thì không thể 
được. Nếu mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc và nhãn xúc sinh ra thọ đều 
diệt thì có thể được.
Lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp nên 
có xúc, xúc làm duyên nên sinh ra tưởng. Trong đó mắt, sắc, nhãn thức 
nhãn xúc đều sinh mà nhãn xúc sinh ra tưởng lại không sinh, như thế 
là không được. Còn mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc và nhãn xúc sinh ra 
tưởng đều sinh thì có thể được. Trong đó, nếu mắt, sắc, nhãn thức, nhãn 
xúc đều diệt, nhưng nhãn xúc sinh ra tưởng không diệt thì không thể 
được. Còn như mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc và nhãn xúc sinh ra tưởng 
đều diệt thì là có thể được.
Lại, mắt, sắc cùng làm duyên sinh ra nhãn thức, cả ba thứ hòa hợp 
nên có xúc. Xúc làm duyên nên sinh ra tư. Trong đó mắt, sắc, nhãn thức 
nhãn xúc đều sinh mà nhãn xúc sinh ra tư không sinh, như thế là không 
thể được. Còn mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc và cả nhãn xúc sinh ra tư 
đều sinh thì có thể được. Nếu trong đó mà mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc 
đều diệt, nhưng nhãn xúc sinh ra tư lại không diệt, như thế là không thể 
được. Còn Tất cả mắt, sắc, nhãn thức, nhãn xúc và nhãn xúc sinh ra tư 
đều diệt cả thì là có thể được.
Các pháp như thế, xúc là Bổ-đặc-già-la thứ năm, cùng sinh cùng 
trụ và cùng diệt. Khi một cái sinh thì Tất cả cùng sinh, khi một cái diệt 
thì Tất cả cùng diệt. Do các pháp này mà xúc là Bổ-đặc-già-la thứ năm, 
không có thể được, không có thể chứng, không phải là hiện có, không 
phải là đều có. Thế nên không có Bổ-đặc-già-la. Cũng như nhãn thức, 
các thức khác như nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý cũng như thế.
- Có sáu thức thân: Tức là các thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý. 
Mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức. Như thế thì nhãn thức là có thể 
nhận biết các sắc, chứ không phải là xúc, thọ, tưởng, tư. Do tướng có thể 
nhận biết thì đó là nhãn thức.
Lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp lại 
nên có xúc. Như thế là nhãn xúc luôn luôn tiếp xúc với các sắc, không 

===== PAGE 57 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 671
phải là thọ, tưởng, tư, thức. Do tướng luôn luôn tiếp xúc thì đó là nhãn 
xúc.
Lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp nên 
có xúc. Xúc làm duyên nên sinh ra thọ. Như thế là nhãn xúc sinh ra thọ 
luôn luôn nhận biết xúc cảm các sắc, mà không phải là tưởng, tư, thức, 
xúc. Do tướng luôn luôn nhận biết xúc cảm thì đó là thọ do xúc sinh 
ra.
Lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, ba thứ hòa hợp lại 
nên có xúc. Xúc làm duyên nên sinh ra tưởng. Như thế thì tưởng do 
nhãn xúc sinh ra luôn luôn nghĩ tưởng các sắc, chứ không phải là tư, 
thức, xúc, thọ. Do cái tướng hay tưởng nghĩ thì đó là cái tưởng do xúc 
sinh ra.
Lại, mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, cả ba thứ hòa hợp 
lại nên có xúc. Xúc làm duyên nên sinh ra tư. Như thế thì tư  là do nhãn 
xúc sinh ra luôn luôn suy nghĩ đến các sắc, chứ không phải là thức, xúc, 
thọ, tưởng. Do cái tưởng luôn luôn suy nghĩ, thì đó là tư do nhãn xúc 
sinh ra.
Các pháp như thế, nên xúc là cái thứ năm đồng sinh, đồng trụ và 
đồng diệt. Khi một cái sinh ra thì Tất cả đều sinh, khi một cái diệt đi thì 
Tất cả đều diệt. Khi đã sinh khởi rồi thì mỗi cái đều đảm trách riêng 
nhiệm vụ, việc làm của mình mà không làm công việc của cái khác 
được. Do các pháp này mà xúc là Bổ-đặc-già-la thứ năm không có thể 
được, không có thể chứng, không phải là hiện có, không phải đều có. 
Thế nên không có Bổ-đặc-già-la.
Cũng như nhãn thức, các thức khác như nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý cũng 
vậy.
- Có sáu thức thân: Là các thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý.
Hỏi: Nhãn thức phân biệt hiểu biết những gì và không phân biệt 
hiểu biết những gì?
Đáp: Nhãn thức phân biệt và hiểu biết các sắc và không phân biệt 
hiểu biết mười một xứ kia, cũng như thế Ta có:
Nhĩ thức phân biệt hiểu biết các tiếng và không phân biệt hiểu 
biết mười một xứ kia.
Tỷ thức phân biệt hiểu biết các mùi thơm- thối, và không phân 
biệt hiểu biết mười một xứ kia.
Thiệt thức phân biệt hiểu biết các vị (mặn, ngọt) mà không phân 
biệt hiểu biết mười một xứ kia.
Thân thức phân biệt hiểu biết các đụng chạm và không phân biệt 

===== PAGE 58 =====
672 BỘ TỲ ĐÀM 1
hiểu biết mười một xứ kia.
Hỏi: Ý thức phân biệt hiểu biết những gì?
Đáp: Ý thức phân biệt hiểu biết về mắt, các sắc và nhãn thức; về 
Tai, các tiếng và nhĩ thức; về mũi, các mùi và tỷ thức; về lưỡi, các vị 
và thiệt thức; về thân, sự đụng chạm và thân thức; về ý, các pháp và ý 
thức. Như vậy đối với sáu thức của thân thì ý thức luôn luôn phân biệt 
hiểu biết. Nó có tính chất luôn luôn phân biệt hiểu biết chứ không phải 
là có tính chất không phân biệt. Bổ-đặc-già-la thì không có tính chất 
phân biệt hiểu biết như thế. Thế nên không có Bổ-đặc-già-la.
- Có mười hai xứ: Đó là nhãn xứ, sắc xứ, nhĩ xứ, thanh xứ, tỷ xứ, 
hương xứ, thiệt xứ, vị xứ, thân xứ, xúc xứ, ý xứ, pháp xứ.
Hỏi: Nhãn xứ có bao nhiêu thức nhận biết…, cho đến pháp xứ có 
bao nhiêu thức nhận biết?
Đáp: Sắc xứ có hai thức nhận biết, đó là nhãn thức và ý thức. 
Thanh xứ cũng có hai thức nhận biết, đó là nhĩ thức và ý thức. 
Hương xứ cũng có hai thức nhận biết ,đó là tỷ thức và ý thức.
Vị xứ cũng có hai thức nhận biết, đó là thiệt thức và ý thức.
Xúc xứ cũng có hai thức nhận biết, đó là thân thức và ý thức. Còn 
bảy xứ khác thì chỉ có ý thức là nhận biết mà thôi. Như thế là mười hai 
xứ. Đó là thức có tính chất nhận biết chứ không phải là không có tính 
chất nhận biết. Còn Bổ-đặc-già-la lại không có tính chất như thế, cho 
nên nói không có Bổ-đặc-già-la.
- Có sáu thức thân: Là các thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý.
Mắt và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức, cả ba thứ hòa hợp lại 
nên có xúc, và xúc cùng sinh ra có thọ, tưởng, tư. Do các pháp này nên 
xúc là Bổ-đặc-già-la thứ năm không có thể được, không có thể chứng, 
không phải là hiện có, không phải là đều có. Thế nên không có Bổ-
đặc-già-la.
Cũng như nhãn thức, các thức khác như nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý… cũng 
như thế.
Đối với các sự việc mến ưa, yêu thích đều do vô trí, nên sinh ra 
các tham. Ở đây gọi vô trí là vô minh, gọi các tham là hành, gọi sự phân 
biệt hiểu biết sự tướng là thức. Thức cùng đi chung với bốn uẩn gọi là 
danh sắc. Các căn nương vào danh sắc tức là lục xứ. Lục xứ hòa hợp tức 
là có xúc. Ở đây sự nhận lãnh do tiếp xúc mà có gọi là thọ, nếu thọ nhận 
có vui mừng thích thú tức là ái. Ái Tăng mạnh và giữ lấy nên gọi là thủ. 
Vì thủ nên Tạo ra các nghiệp khiến có đời sau nên gọi là hữu. Khi các 
uẩn hiện khởi thì gọi là sinh, khi các uẩn già chín gọi là lão, khi các uẩn 

===== PAGE 59 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 673
rời rã Tan lìa thì gọi là chết. Ở trong lòng bứt rứt nóng nảy thì gọi là sầu 
buồn. Khi lên tiếng oán than trách móc, thì gọi là than. Khi năm thức 
tương ưng với thọ không bình an thì gọi là khổ, khi ý thức tương ưng với 
thọ không bình an thì gọi là âu lo. Khi Tâm bị rối rắm, buồn rầu không 
yên thì gọi là nhiễu não. Và Tất cả cùng khởi lên thì gọi là sinh.
Nói như thế, tức là chỉ bày, làm sáng tỏ bằng lời nói rõ ràng, các 
sự việc có thể sinh khởi, gọi đó là sự Tập hợp, chứa nhóm. Còn thuần, 
nghĩa là chỉ mức độ cuối cùng, rốt ráo đầy đủ.
Uẩn khổ lớn, nghĩa là cái Tai ương hoạn nạn lớn nhất, sự ngang 
trái lo rầu to nhất, tức là các khổ sở đau buồn chiếm phần lớn cuộc đời 
này.
Lại, vì các vô minh chưa đoạn đứt, chưa biết khắp, làm nhân duyên 
cho các hành sinh khởi, nên có các thứ như hành tùy phước, hành tùy phi 
phước, hành tùy bất động. Các hành như thế chưa đoạn dứt, chưa biết rõ 
làm nhân duyên sinh khởi ra các thức, sinh vào các cõi thiện, hoặc các 
cõi dữ. Các thức đó chưa đoạn dứt, chưa biết khắp, làm duyên sinh khởi 
ra danh sắc, tức là cái thân xác ở đời này hoặc ở đời sau. Danh sắc như 
thế chưa được cắt đứt và biết khắp, làm duyên sinh khởi ra lục xứ tức là 
sáu căn, hoặc có đầy đủ hoặc không đầy đủ sáu thứ ấy. Lục xứ hòa hợp 
nên có xúc. Và tùy theo sự nhận lãnh khi tiếp xúc mà có các thọ. Khi 
thọ sinh ra vui thích nên có ái. Khi mến yêu quá thì sinh ra sự muốn giữ 
lấy, tức là thủ. Chính thủ hay chiêu cảm các nghiệp khiến có đời sau, 
nên gọi là hữu. Khi các uẩn hiện khởi thì gọi là sinh, khi các uẩn thành 
thục thì gọi là già, khi các uẩn rã rời lìa Tan thì gọi là chết. Trong lòng 
bứt rứt nóng nảy thì gọi là buồn rầu, nếu lên tiếng oán than trách móc 
thì gọi là than. Khi năm thức tương ưng với các thọ không bình an thì gọi 
là khổ, còn ý thức tương ưng với thọ không bình an thì gọi là âu lo, khi 
Tâm người ấy rối rắm buồn rầu không yên thì gọi là nhiễu não. Các thứ 
cùng khởi lên thì gọi là sinh.
Nói như thế, tức là chỉ bày làm sáng tỏ, phát biểu bằng lời nói rõ 
ràng về các sự việc đã sinh khởi, gọi đó là sự Tập hợp, chứa nhóm; còn 
thuần, nghĩa là chỉ mức cuối cùng, rốt ráo đầy đủ.
Uẩn khổ lớn, nghĩa là các Tai ương hoạn nạn lớn nhất, sự ngang 
trái lo rầu to nhất, tức là các khổ sở đau buồn chiếm phần lớn cuộc đời 
này.
Do có mười bốn nguyên nhân nên biết Tâm Tánh nhất định là vô 
thường, nghĩa là vì gia hạnh, vì có tương ưng, vì các oai nghi cử chỉ, vì 
nghề nghiệp khéo léo, vì thân nghiệp, vì ngữ nghiệp, vì ý nghiệp, vì các 

===== PAGE 60 =====
674 BỘ TỲ ĐÀM 1
nguyên nhân, vì tất cả không gián đoạn, vì được duyên với, vì duyên 
Tăng cao, vì nhiễm và không nhiễm, vì thọ nhận khác nhau, sự nghiệp 
được Tạo dựng chuyển tiếp khác biệt.
Nếu Tâm đã hiểu biết rõ ràng về thời này hoặc là thời khác, các 
sự nhớ nghĩ đều biết rõ ràng. Tâm Tánh như thế thì không lìa Tâm 
trước. Vả lại Tâm Tánh này không lìa Tâm trước, do đạo lý ấy mà các 
Tâm lần lượt nối tiếp. Kể từ lúc xa xưa không có đầu mối bến bờ cho 
đến nay, các Tâm luôn luôn có thứ lớp. Như thế gọi là khổ Tập thánh đế 
và theo như thế quan sát khổ Tập thánh đế. Nếu quan sát như thế thì gọi 
là chánh quán, còn quan sát khác với các điều ấy thì gọi là Tà trí.
Nếu có các tham ái chưa cắt đứt và nhận biết khắp thì nó làm 
duyên để sinh khởi ra các khổ ở đời sau. Còn như khi các ái này đã đoạn 
dứt và biết khắp rồi, thì không còn nhân duyên nào khiến các khổ não 
sẽ sinh ra ở đời sau nữa. Do đó, các thầy cần nên thấy, cần nên nghe. 
Như thế các thầy đã lìa bỏ các tham ái mà sống trên thế gian này. Song 
bây giờ các tham ái đã cắt đứt, đã biết khắp rồi thì không còn nguyên 
nhân nào để có thể khiến các khổ não ở đời sau khởi lên được. Thế nên 
các thầy không còn nghe thấy. Như thế là các thầy đã lìa bỏ các tham 
ái mà sống trên cõi đời này. Như thế thì gọi là khổ diệt thánh đế. Cứ 
như thế mà quan sát khổ diệt thánh đế. Nếu quan sát như thế thì gọi là 
chánh quán. Còn nếu quan sát khác đây thì gọi là Tà trí.
- Có sáu thức thân: Là các thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý. Nhãn 
thức có bốn thứ duyên:
1. Là duyên nhân.
2. Là duyên đẳng vô gián.
3. Là duyên sở duyên.
4. Là duyên Tăng thượng.
Duyên nhân là gì? Nghĩa là điều này đều có các pháp tương ưng 
v.v...
Duyên đẳng vô gián là gì? Nghĩa là nếu từ đó các Tâm và Tâm 
pháp đều bình đẳng không gián đoạn; như thế là nhãn thức đã sinh thì 
chánh thức sinh ra.
Duyên sở duyên là gì? Nghĩa là Tất cả các sắc.
Duyên Tăng thượng là gì? Nghĩa là trừ tự Tánh của Tất cả các 
pháp khác.
Đó gọi là nhãn thức vốn có bốn thứ duyên, tức là duyên nhân, 
duyên đẳng vô gián, duyên sở duyên và duyên Tăng thượng.
Nhãn thức như thế thì cái gì là nhân duyên? Nghĩa là ở đây đều có 

===== PAGE 61 =====
SỐ 1539 - LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC - Quyển 3 675
các pháp tương ưng.
Cái gì là duyên đẳng vô gián? Nghĩa là từ nhãn thức luôn luôn 
bình đẳng không gián đoạn đã sinh và chính thức sinh ra các Tâm và 
Tâm pháp.
Cái gì là duyên sở duyên? Nghĩa là có thể duyên với các Tâm và 
Tâm pháp này.
Cái gì là duyên Tăng thượng? Nghĩa là trừ tự Tánh của Tất cả các 
pháp.
Cũng như nhãn thức, các thức khác như nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý cũng 
như thế.

 

===== PAGE 62 =====
676 BỘ TỲ ĐÀM 1
LUẬN A TỲ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC