vb12:0.1Vibhaṅga
vb12:0.2Jhānavibhaṅga
vb12:1.01. Suttantabhājanīya
vb12:1.1Idha bhikkhu pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati, ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū pubbarattāpararattaṁ jāgariyānuyogamanuyutto sātaccaṁ nepakkaṁ bodhipakkhikānaṁ dhammānaṁ bhāvanānuyogamanuyutto.
vb12:2.1So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.
vb12:3.1So vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ appasaddaṁ appanigghosaṁ vijanavātaṁ manussarāhasseyyakaṁ paṭisallānasāruppaṁ.
vb12:3.2So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā.
vb12:4.1So abhijjhaṁ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṁ parisodheti.
vb12:4.2Byāpādapadosaṁ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṁ parisodheti.
vb12:4.3Thinamiddhaṁ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṁ parisodheti.
vb12:4.4Uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṁ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodheti.
vb12:4.5Vicikicchaṁ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṅkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṁ parisodheti.
vb12:5.1So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati;
vb12:5.2vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati;
vb12:5.3pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti—“upekkhako satimā sukhavihārī”ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati;
vb12:5.4sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati;
vb12:5.5sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā “ananto ākāso”ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati;
vb12:5.6sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma “anantaṁ viññāṇan”ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati;
vb12:5.7sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma “natthi kiñcī”ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati;
vb12:5.8sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati.
vb12:6.1Mātikā.
vb12:7.1“Idhā”ti imissā diṭṭhiyā, imissā khantiyā, imissā ruciyā, imasmiṁ ādāye, imasmiṁ dhamme, imasmiṁ vinaye, imasmiṁ dhammavinaye, imasmiṁ pāvacane, imasmiṁ brahmacariye, imasmiṁ satthusāsane.
vb12:7.2Tena vuccati “idhā”ti.
vb12:8.1“Bhikkhū”ti samaññāya bhikkhu, paṭiññāya bhikkhu, bhikkhatīti bhikkhu, bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṁ ajjhupagatoti bhikkhu, bhinnapaṭadharoti bhikkhu, bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu, bhinnattā pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ bhikkhu, odhiso kilesānaṁ pahānā bhikkhu, anodhiso kilesānaṁ pahānā bhikkhu, sekkho bhikkhu, asekkho bhikkhu, nevasekkhanāsekkho bhikkhu, aggo bhikkhu, bhadro bhikkhu, maṇḍo bhikkhu, sāro bhikkhu, samaggena saṅghena ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampanno bhikkhu.
vb12:9.1“Pātimokkhan”ti sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mokkhaṁ pāmokkhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā.
vb12:9.2“Saṁvaro”ti kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo.
vb12:9.3“Saṁvuto”ti iminā pātimokkhasaṁvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato.
vb12:9.4Tena vuccati “pātimokkhasaṁvarasaṁvuto”ti.
vb12:10.1“Viharatī”ti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.
vb12:10.2Tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:11.1“Ācāragocarasampanno”ti atthi ācāro, atthi anācāro.
vb12:12.1Tattha katamo anācāro?
vb12:12.2Kāyiko vītikkamo, vācasiko vītikkamo, kāyikavācasiko vītikkamo—
vb12:12.3ayaṁ vuccati “anācāro”.
vb12:12.4Sabbampi dussīlyaṁ anācāro.
vb12:12.5Idhekacco veḷudānena vā pattadānena vā pupphadānena vā phaladānena vā sinānadānena vā dantakaṭṭhadānena vā cāṭukamyatāya vā muggasūpyatāya vā pāribhaṭyatāya vā jaṅghapesanikena vā aññataraññatarena vā buddhapaṭikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṁ kappeti—
vb12:12.6ayaṁ vuccati “anācāro”.
vb12:13.1Tattha katamo ācāro?
vb12:13.2Kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo—
vb12:13.3ayaṁ vuccati “ācāro”.
vb12:13.4Sabbopi sīlasaṁvaro ācāro.
vb12:13.5Idhekacco na veḷudānena na pattadānena na pupphadānena na phaladānena na sinānadānena na dantakaṭṭhadānena na cāṭukamyatāya na muggasūpyatāya na pāribhaṭyatāya na jaṅghapesanikena na aññataraññatarena buddhapaṭikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṁ kappeti—
vb12:13.6ayaṁ vuccati “ācāro”.
vb12:14.1“Gocaro”ti atthi gocaro, atthi agocaro.
vb12:15.1Tattha katamo agocaro?
vb12:15.2Idhekacco vesiyāgocaro vā hoti vidhavāgocaro vā thullakumārigocaro vā paṇḍakagocaro vā bhikkhunigocaro vā pānāgāragocaro vā, saṁsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṁsaggena;
vb12:15.3yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitakāmāni aphāsukakāmāni ayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati—
vb12:15.4ayaṁ vuccati “agocaro”.
vb12:16.1Tattha katamo gocaro?
vb12:16.2Idhekacco na vesiyāgocaro hoti na vidhavāgocaro na thullakumārigocaro na paṇḍakagocaro na bhikkhunigocaro na pānāgāragocaro, asaṁsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṁsaggena;
vb12:16.3yāni vā pana tāni kulāni saddhāni pasannāni opānabhūtāni kāsāvapajjotāni isivātapaṭivātāni atthakāmāni hitakāmāni phāsukakāmāni yogakkhemakāmāni bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati—
vb12:16.4ayaṁ vuccati “gocaro”.
vb12:16.5Iti iminā ca ācārena iminā ca gocarena upeto hoti …pe… samannāgato.
vb12:16.6Tena vuccati “ācāragocarasampanno”ti.
vb12:17.1“Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī”ti.
vb12:17.2Tattha katame aṇumattā vajjā?
vb12:17.3Yāni tāni vajjāni appamattakāni oramattakāni lahusāni lahusammatāni saṁyamakaraṇīyāni saṁvarakaraṇīyāni cittuppādakaraṇīyāni manasikārapaṭibaddhāni—
vb12:17.4ime vuccanti “aṇumattā vajjā”.
vb12:17.5Iti imesu aṇumattesu vajjesu vajjadassāvī ca hoti bhayadassāvī ca ādīnavadassāvī ca nissaraṇadassāvī ca.
vb12:17.6Tena vuccati “aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī”ti.
vb12:18.1“Samādāya sikkhati sikkhāpadesū”ti.
vb12:18.2Tattha katamā sikkhā?
vb12:18.3Catasso sikkhā—
vb12:18.4bhikkhūnaṁ bhikkhusikkhā, bhikkhunīnaṁ bhikkhunisikkhā, upāsakānaṁ upāsakasikkhā, upāsikānaṁ upāsikasikkhā.
vb12:18.5Imā vuccanti “sikkhāyo”.
vb12:18.6Iti imāsu sikkhāsu sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ samādāya vattati.
vb12:18.7Tena vuccati “samādāya sikkhati sikkhāpadesū”ti.
vb12:19.1“Indriyesu guttadvāro”ti atthi indriyesu guttadvāratā, atthi aguttadvāratā.
vb12:20.1Tattha katamā indriyesu aguttadvāratā?
vb12:20.2Idhekacco cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.
vb12:20.3Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati.
vb12:20.4Sotena saddaṁ sutvā …pe…
vb12:20.5ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…
vb12:20.6jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…
vb12:20.7kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…
vb12:20.8manasā dhammaṁ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.
vb12:20.9Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṁ, manindriye na saṁvaraṁ āpajjati.
vb12:20.10Yā imesaṁ channaṁ indriyānaṁ agutti agopanā anārakkho asaṁvaro—
vb12:20.11ayaṁ vuccati “indriyesu aguttadvāratā”.
vb12:21.1Tattha katamā indriyesu guttadvāratā?
vb12:21.2Idhekacco cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.
vb12:21.3Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.
vb12:21.4Sotena saddaṁ sutvā …pe…
vb12:21.5ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…
vb12:21.6jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…
vb12:21.7kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…
vb12:21.8manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.
vb12:21.9Ñatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjati.
vb12:21.10Yā imesaṁ channaṁ indriyānaṁ gutti gopanā ārakkho saṁvaro—
vb12:21.11ayaṁ vuccati “indriyesu guttadvāratā”.
vb12:21.12Imāya indriyesu guttadvāratāya upeto hoti samupeto …pe…
vb12:21.13samannāgato.
vb12:21.14Tena vuccati “indriyesu guttadvāro”ti.
vb12:22.1“Bhojane mattaññū”ti atthi bhojane mattaññutā, atthi bhojane amattaññutā.
vb12:23.1Tattha katamā bhojane amattaññutā?
vb12:23.2Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṁ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya.
vb12:23.3Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane—
vb12:23.4ayaṁ vuccati “bhojane amattaññutā”ti.
vb12:24.1Tattha katamā bhojane mattaññutā?
vb12:24.2Idhekacco paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti—
vb12:24.3“neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṁ na uppādessāmi yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsu vihāro cā”ti.
vb12:24.4Yā tattha santuṭṭhitā mattaññutā paṭisaṅkhā bhojane—
vb12:24.5ayaṁ vuccati “bhojane mattaññutā”.
vb12:24.6Imāya bhojane mattaññutāya upeto hoti …pe… samannāgato.
vb12:24.7Tena vuccati “bhojane mattaññū”ti.
vb12:25.1Kathañca bhikkhu pubbarattāpararattaṁ jāgariyānuyogamanuyutto hoti?
vb12:25.2Idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā paṭhamayāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā majjhimayāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeti pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasikaritvā, rattiyā pacchimayāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti.
vb12:25.3Evaṁ bhikkhu pubbarattāpararattaṁ jāgariyānuyogamanuyutto.
vb12:26.1“Sātaccan”ti.
vb12:26.2Yo cetasiko vīriyārambho …pe… sammāvāyāmo.
vb12:27.1“Nepakkan”ti.
vb12:27.2Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.
vb12:28.1“Bodhipakkhikānaṁ dhammānaṁ bhāvanānuyogamanuyutto”ti.
vb12:28.2Tattha katame bodhipakkhikā dhammā?
vb12:28.3Satta bojjhaṅgā—
vb12:28.4satisambojjhaṅgo, dhammavicayasambojjhaṅgo, vīriyasambojjhaṅgo, pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgo, samādhisambojjhaṅgo, upekkhāsambojjhaṅgo.
vb12:28.5Ime vuccanti “bodhipakkhikā dhammā”.
vb12:28.6Iti te bodhipakkhike dhamme āsevati bhāveti bahulīkaroti.
vb12:28.7Tena vuccati “bodhipakkhikānaṁ dhammānaṁ bhāvanānuyogamanuyutto”ti.
vb12:29.1Kathañca bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti;
vb12:29.2gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti?
vb12:29.3Idha bhikkhu sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamati, sato sampajāno āloketi, sato sampajāno viloketi, sato sampajāno samiñjeti, sato sampajāno pasāreti, sato sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sato sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sato sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sato sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sato sampajānakārī hotīti.
vb12:30.1Tattha katamā sati?
vb12:30.2Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati—
vb12:30.3ayaṁ vuccati “sati”.
vb12:31.1“Sampajāno”ti tattha katamaṁ sampajaññaṁ?
vb12:31.2Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrīmedhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—
vb12:31.3idaṁ vuccati “sampajaññaṁ”.
vb12:31.4Iti imāya ca satiyā iminā ca sampajaññena upeto hoti …pe… samannāgato.
vb12:31.5Evaṁ bhikkhu sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamati, sato sampajāno āloketi, sato sampajāno viloketi, sato sampajāno samiñjeti, sato sampajāno pasāreti, sato sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sato sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sato sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sato sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.
vb12:32.1“Vivittan”ti santike cepi senāsanaṁ hoti, tañca anākiṇṇaṁ gahaṭṭhehi pabbajitehi.
vb12:32.2Tena taṁ vivittaṁ.
vb12:32.3Dūre cepi senāsanaṁ hoti, tañca anākiṇṇaṁ gahaṭṭhehi pabbajitehi.
vb12:32.4Tena taṁ vivittaṁ.
vb12:33.1“Senāsanan”ti mañcopi senāsanaṁ, pīṭhampi senāsanaṁ, bhisipi senāsanaṁ, bibbohanampi senāsanaṁ, vihāropi senāsanaṁ, aḍḍhayogopi senāsanaṁ, pāsādopi senāsanaṁ, aṭṭopi senāsanaṁ, māḷopi senāsanaṁ, leṇampi senāsanaṁ, guhāpi senāsanaṁ, rukkhamūlampi senāsanaṁ, veḷugumbopi senāsanaṁ.
vb12:33.2Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti sabbametaṁ senāsanaṁ.
vb12:34.1“Vivittaṁ senāsanaṁ bhajatī”ti imaṁ vivittaṁ senāsanaṁ bhajati sambhajati sevati nisevati saṁsevati.
vb12:34.2Tena vuccati “vivittaṁ senāsanaṁ bhajatī”ti.
vb12:35.1“Araññan”ti nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṁ araññaṁ.
vb12:36.1“Rukkhamūlan”ti rukkhamūlaṁyeva rukkhamūlaṁ.
vb12:36.2Pabbatoyeva pabbato.
vb12:36.3Kandarāyeva kandarā.
vb12:36.4Giriguhāyeva giriguhā.
vb12:36.5Susānaṁyeva susānaṁ.
vb12:36.6Abbhokāsoyeva abbhokāso.
vb12:36.7Palālapuñjoyeva palālapuñjo.
vb12:37.1“Vanapatthan”ti dūrānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ.
vb12:37.2“Vanapatthan”ti vanasaṇḍānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ.
vb12:37.3“Vanapatthan”ti bhīsanakānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ.
vb12:37.4“Vanapatthan”ti salomahaṁsānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ.
vb12:37.5“Vanapatthan”ti pariyantānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ.
vb12:37.6“Vanapatthan”ti na manussūpacārānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ.
vb12:37.7“Vanapatthan”ti durabhisambhavānametaṁ senāsanānaṁ adhivacanaṁ.
vb12:38.1“Appasaddan”ti santike cepi senāsanaṁ hoti, tañca anākiṇṇaṁ gahaṭṭhehi pabbajitehi.
vb12:38.2Tena taṁ appasaddaṁ.
vb12:38.3Dūre cepi senāsanaṁ hoti, tañca anākiṇṇaṁ gahaṭṭhehi pabbajitehi.
vb12:38.4Tena taṁ appasaddaṁ.
vb12:39.1“Appanigghosan”ti yadeva taṁ appasaddaṁ tadeva taṁ appanigghosaṁ.
vb12:39.2Yadeva taṁ appanigghosaṁ tadeva taṁ vijanavātaṁ.
vb12:39.3Yadeva taṁ vijanavātaṁ tadeva taṁ manussarāhasseyyakaṁ.
vb12:39.4Yadeva taṁ manussarāhasseyyakaṁ tadeva taṁ paṭisallānasāruppaṁ.
vb12:40.1“Araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā”ti araññagato vā hoti rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā.
vb12:41.1“Nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā”ti nisinno hoti pallaṅkaṁ ābhujitvā.
vb12:42.1“Ujuṁ kāyaṁ paṇidhāyā”ti ujuko hoti kāyo ṭhito paṇihito.
vb12:43.1“Parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā”ti tattha katamā sati?
vb12:43.2Yā sati anussati paṭissati …pe… sammāsati—
vb12:43.3ayaṁ vuccati “sati”.
vb12:43.4Ayaṁ sati upaṭṭhitā hoti supaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā.
vb12:43.5Tena vuccati “parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā”ti.
vb12:44.1“Abhijjhaṁ loke pahāyā”ti tattha katamā abhijjhā?
vb12:44.2Yo rāgo sārāgo …pe… cittassa sārāgo—
vb12:44.3ayaṁ vuccati “abhijjhā”.
vb12:45.1Tattha katamo loko?
vb12:45.2Pañcupādānakkhandhā loko—
vb12:45.3ayaṁ vuccati “loko”.
vb12:45.4Ayaṁ abhijjhā imamhi loke santā hoti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:45.5Tena vuccati “abhijjhaṁ loke pahāyā”ti.
vb12:46.1“Vigatābhijjhena cetasā”ti tattha katamaṁ cittaṁ?
vb12:46.2Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
vb12:46.3idaṁ vuccati “cittaṁ”.
vb12:46.4Idaṁ cittaṁ vigatābhijjhaṁ hoti.
vb12:46.5Tena vuccati “vigatābhijjhena cetasā”ti.
vb12:47.1“Viharatī”ti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.
vb12:47.2Tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:48.1“Abhijjhāya cittaṁ parisodhetī”ti tattha katamā abhijjhā?
vb12:48.2Yo rāgo sārāgo …pe… cittassa sārāgo—
vb12:48.3ayaṁ vuccati “abhijjhā”.
vb12:49.1Tattha katamaṁ cittaṁ?
vb12:49.2Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
vb12:49.3idaṁ vuccati “cittaṁ”.
vb12:49.4Idaṁ cittaṁ imāya abhijjhāya sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti.
vb12:49.5Tena vuccati “abhijjhāya cittaṁ parisodhetī”ti.
vb12:50.1“Byāpādapadosaṁ pahāyā”ti atthi byāpādo, atthi padoso.
vb12:51.1Tattha katamo byāpādo?
vb12:51.2Yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṁ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—
vb12:51.3ayaṁ vuccati “byāpādo”.
vb12:52.1Tattha katamo padoso?
vb12:52.2Yo byāpādo so padoso, yo padoso so byāpādo.
vb12:52.3Iti ayañca byāpādo ayañca padoso santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:52.4Tena vuccati “byāpādapadosaṁ pahāyā”ti.
vb12:53.1“Abyāpannacitto”ti tattha katamaṁ cittaṁ?
vb12:53.2Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
vb12:53.3idaṁ vuccati “cittaṁ”.
vb12:53.4Idaṁ cittaṁ abyāpannaṁ hoti.
vb12:53.5Tena vuccati “abyāpannacitto”ti.
vb12:54.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:54.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:55.1“Byāpādapadosā cittaṁ parisodhetī”ti.
vb12:55.2Atthi byāpādo atthi padoso.
vb12:56.1Tattha katamo byāpādo?
vb12:56.2Yo cittassa āghāto …pe…
vb12:56.3caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—
vb12:56.4ayaṁ vuccati “byāpādo”.
vb12:57.1Tattha katamo padoso?
vb12:57.2Yo byāpādo so padoso, yo padoso so byāpādo.
vb12:58.1Tattha katamaṁ cittaṁ?
vb12:58.2Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
vb12:58.3idaṁ vuccati “cittaṁ”.
vb12:58.4Idaṁ cittaṁ imamhā byāpādapadosā sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti.
vb12:58.5Tena vuccati “byāpādapadosā cittaṁ parisodhetī”ti.
vb12:59.1“Thinamiddhaṁ pahāyā”ti atthi thinaṁ, atthi middhaṁ.
vb12:60.1Tattha katamaṁ thinaṁ?
vb12:60.2Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa—
vb12:60.3idaṁ vuccati “thinaṁ”.
vb12:61.1Tattha katamaṁ middhaṁ?
vb12:61.2Yā kāyassa akalyatā akammaññatā onāho pariyonāho antosamorodho middhaṁ suppaṁ pacalāyikā suppaṁ suppanā suppitattaṁ—
vb12:61.3idaṁ vuccati “middhaṁ”.
vb12:61.4Iti idañca thinaṁ idañca middhaṁ santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:61.5Tena vuccati “thinamiddhaṁ pahāyā”ti.
vb12:62.1“Vigatathinamiddho”ti.
vb12:62.2Tassa thinamiddhassa cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā pahīnapaṭinissaṭṭhattā.
vb12:62.3Tena vuccati “vigatathinamiddho”ti.
vb12:63.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:63.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:64.1“Ālokasaññī”ti.
vb12:64.2Tattha katamā saññā?
vb12:64.3Yā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—
vb12:64.4ayaṁ vuccati “saññā”.
vb12:64.5Ayaṁ saññā ālokā hoti vivaṭā parisuddhā pariyodātā.
vb12:64.6Tena vuccati “ālokasaññī”ti.
vb12:65.1“Sato sampajāno”ti.
vb12:65.2Tattha katamā sati?
vb12:65.3Yā sati anussati …pe… sammāsati—
vb12:65.4ayaṁ vuccati “sati”.
vb12:66.1Tattha katamaṁ sampajaññaṁ?
vb12:66.2Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—
vb12:66.3idaṁ vuccati “sampajaññaṁ”.
vb12:66.4Iti imāya ca satiyā iminā ca sampajaññena upeto hoti …pe… samannāgato.
vb12:66.5Tena vuccati “sato sampajāno”ti.
vb12:67.1“Thinamiddhā cittaṁ parisodhetī”ti.
vb12:67.2Atthi thinaṁ, atthi middhaṁ.
vb12:68.1Tattha katamaṁ thinaṁ …pe…
vb12:68.2idaṁ vuccati “thinaṁ”.
vb12:69.1Tattha katamaṁ middhaṁ …pe…
vb12:69.2idaṁ vuccati “middhaṁ”.
vb12:70.1Tattha katamaṁ cittaṁ …pe…
vb12:70.2idaṁ vuccati “cittaṁ”.
vb12:70.3Idaṁ cittaṁ imamhā thinamiddhā sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti.
vb12:70.4Tena vuccati “thinamiddhā cittaṁ parisodhetī”ti.
vb12:71.1“Uddhaccakukkuccaṁ pahāyā”ti atthi uddhaccaṁ, atthi kukkuccaṁ.
vb12:72.1Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?
vb12:72.2Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—
vb12:72.3idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.
vb12:73.1Tattha katamaṁ kukkuccaṁ?
vb12:73.2Akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā, yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekhā—
vb12:73.3idaṁ vuccati “kukkuccaṁ”.
vb12:73.4Iti idañca uddhaccaṁ idañca kukkuccaṁ santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:73.5Tena vuccati “uddhaccakukkuccaṁ pahāyā”ti.
vb12:74.1“Anuddhato”ti tassa uddhaccakukkuccassa cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā pahīnapaṭinissaṭṭhattā.
vb12:74.2Tena vuccati “anuddhato”ti.
vb12:75.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:75.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:75.3(…)
vb12:76.1“Vūpasantacitto”ti.
vb12:76.2Tattha katamaṁ cittaṁ?
vb12:76.3Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
vb12:76.4idaṁ vuccati “cittaṁ”.
vb12:76.5Idaṁ cittaṁ ajjhattaṁ santaṁ hoti samitaṁ vūpasantaṁ.
vb12:76.6Tena vuccati “ajjhattaṁ vūpasantacitto”ti.
vb12:77.1“Uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodhetī”ti atthi uddhaccaṁ, atthi kukkuccaṁ.
vb12:78.1Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?
vb12:78.2Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—
vb12:78.3idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.
vb12:79.1Tattha katamaṁ kukkuccaṁ …pe…
vb12:79.2idaṁ vuccati “kukkuccaṁ”.
vb12:80.1Tattha katamaṁ cittaṁ …pe…
vb12:80.2idaṁ vuccati “cittaṁ”.
vb12:80.3Idaṁ cittaṁ imamhā uddhaccakukkuccā sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti.
vb12:80.4Tena vuccati “uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodhetī”ti.
vb12:81.1“Vicikicchaṁ pahāyā”ti, tattha katamā vicikicchā?
vb12:81.2Yā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvidhāpatho saṁsayo anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhaṇā chambhitattaṁ cittassa manovilekho—
vb12:81.3ayaṁ vuccati “vicikicchā”.
vb12:81.4Ayaṁ vicikicchā santā hoti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:81.5Tena vuccati “vicikicchaṁ pahāyā”ti.
vb12:82.1“Tiṇṇavicikiccho”ti, imaṁ vicikicchaṁ tiṇṇo hoti uttiṇṇo nittiṇṇo pāraṅgato pāramanuppatto.
vb12:82.2Tena vuccati “tiṇṇavicikiccho”ti.
vb12:83.1“Akathaṅkathī kusalesu dhammesū”ti imāya vicikicchāya kusalesu dhammesu na kaṅkhati na vicikicchati akathaṅkathī hoti nikkathaṅkathī vikathaṅkatho.
vb12:83.2Tena vuccati “akathaṅkathī kusalesu dhammesū”ti.
vb12:84.1“Vicikicchāya cittaṁ parisodhetī”ti, tattha katamā vicikicchā?
vb12:84.2Yā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ chambhitattaṁ cittassa manovilekho—
vb12:84.3ayaṁ vuccati “vicikicchā”.
vb12:85.1Tattha katamaṁ cittaṁ?
vb12:85.2Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
vb12:85.3idaṁ vuccati “cittaṁ”.
vb12:85.4Idaṁ cittaṁ imāya vicikicchāya sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti.
vb12:85.5Tena vuccati “vicikicchāya cittaṁ parisodhetī”ti.
vb12:86.1“Ime pañca nīvaraṇe pahāyā”ti ime pañca nīvaraṇā santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:86.2Tena vuccati “ime pañca nīvaraṇe pahāyā”ti.
vb12:87.1“Cetaso upakkilese”ti ime pañca nīvaraṇā cittassa upakkilesā.
vb12:88.1“Paññāya dubbalīkaraṇe”ti imehi pañcahi nīvaraṇehi anuppannā ceva paññā na uppajjati uppannā ca paññā nirujjhati.
vb12:88.2Tena vuccati “paññāya dubbalīkaraṇe”ti.
vb12:89.1“Vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī”ti tattha katame kāmā?
vb12:89.2Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo—
vb12:89.3ime vuccanti “kāmā”.
vb12:90.1Tattha katame akusalā dhammā?
vb12:90.2Kāmacchando, byāpādo, thinaṁ, middhaṁ, uddhaccaṁ, kukkuccaṁ, vicikicchā—
vb12:90.3ime vuccanti “akusalā dhammā”.
vb12:90.4Iti imehi ca kāmehi imehi ca akusalehi dhammehi vivitto hoti.
vb12:90.5Tena vuccati “vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī”ti.
vb12:91.1“Savitakkaṁ savicāran”ti atthi vitakko, atthi vicāro.
vb12:92.1Tattha katamo vitakko?
vb12:92.2Yo takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo—
vb12:92.3ayaṁ vuccati “vitakko”.
vb12:93.1Tattha katamo vicāro?
vb12:93.2Yo cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhanatā anupekkhanatā—
vb12:93.3ayaṁ vuccati “vicāro”.
vb12:93.4Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti …pe… samannāgato.
vb12:93.5Tena vuccati “savitakkaṁ savicāran”ti.
vb12:94.1“Vivekajan”ti vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā—
vb12:94.2te imasmiṁ viveke jātā honti sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā.
vb12:94.3Tena vuccati “vivekajan”ti.
vb12:95.1“Pītisukhan”ti atthi pīti, atthi sukhaṁ.
vb12:96.1Tattha katamā pīti?
vb12:96.2Yā pīti pāmojjaṁ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṁ attamanatā cittassa—
vb12:96.3ayaṁ vuccati “pīti”.
vb12:97.1Tattha katamaṁ sukhaṁ?
vb12:97.2Yaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—
vb12:97.3idaṁ vuccati “sukhaṁ”.
vb12:97.4Idaṁ sukhaṁ imāya pītiyā sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.
vb12:97.5Tena vuccati “pītisukhan”ti.
vb12:98.1“Paṭhaman”ti gaṇanānupubbatā paṭhamaṁ.
vb12:98.2Idaṁ paṭhamaṁ samāpajjatīti paṭhamaṁ.
vb12:99.1“Jhānan”ti vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:100.1“Upasampajjā”ti yo paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.
vb12:101.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:101.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:102.1“Vitakkavicārānaṁ vūpasamā”ti, atthi vitakko, atthi vicāro.
vb12:103.1Tattha katamo vitakko?
vb12:103.2Yo takko vitakko …pe… sammāsaṅkappo—
vb12:103.3ayaṁ vuccati “vitakko”.
vb12:104.1Tattha katamo vicāro?
vb12:104.2Yo cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhanatā anupekkhanatā—
vb12:104.3ayaṁ vuccati “vicāro”.
vb12:104.4Iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:104.5Tena vuccati “vitakkavicārānaṁ vūpasamā”ti.
vb12:105.1“Ajjhattan”ti yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ.
vb12:106.1“Sampasādanan”ti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo.
vb12:107.1“Cetaso ekodibhāvan”ti yā cittassa ṭhiti …pe… sammāsamādhi.
vb12:108.1“Avitakkaṁ avicāran”ti atthi vitakko, atthi vicāro.
vb12:109.1Tattha katamo vitakko?
vb12:109.2Yo takko vitakko …pe… sammāsaṅkappo—
vb12:109.3ayaṁ vuccati “vitakko”.
vb12:110.1Tattha katamo vicāro?
vb12:110.2Yo cāro anucāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhanatā anupekkhanatā—
vb12:110.3ayaṁ vuccati “vicāro”.
vb12:110.4Iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:110.5Tena vuccati “avitakkaṁ avicāran”ti.
vb12:111.1“Samādhijan”ti sampasādo pītisukhaṁ—
vb12:111.2te imasmiṁ samādhimhi jātā honti sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā.
vb12:111.3Tena vuccati “samādhijan”ti.
vb12:112.1“Pītisukhan”ti atthi pīti, atthi sukhaṁ.
vb12:113.1Tattha katamā pīti …pe…
vb12:113.2ayaṁ vuccati “pīti”.
vb12:114.1Tattha katamaṁ sukhaṁ …pe…
vb12:114.2idaṁ vuccati “sukhaṁ”.
vb12:114.3Idaṁ sukhaṁ imāya pītiyā sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.
vb12:114.4Tena vuccati “pītisukhan”ti.
vb12:115.1“Dutiyan”ti gaṇanānupubbatā dutiyaṁ.
vb12:115.2Idaṁ dutiyaṁ samāpajjatīti dutiyaṁ.
vb12:116.1“Jhānan”ti sampasādo, pītisukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:117.1“Upasampajjā”ti yo dutiyassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.
vb12:118.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:118.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:119.1“Pītiyā ca virāgā”ti tattha katamā pīti?
vb12:119.2Yā pīti pāmojjaṁ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṁ attamanatā cittassa—
vb12:119.3ayaṁ vuccati “pīti”.
vb12:119.4Ayaṁ pīti santā hoti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:119.5Tena vuccati “pītiyā ca virāgā”ti.
vb12:120.1“Upekkhako”ti tattha katamā upekkhā?
vb12:120.2Yā upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā majjhattatā cittassa—
vb12:120.3ayaṁ vuccati “upekkhā”.
vb12:120.4Imāya upekkhāya upeto hoti …pe… samannāgato.
vb12:120.5Tena vuccati “upekkhako”ti.
vb12:121.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:121.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:122.1“Sato ca sampajāno”ti tattha katamā sati?
vb12:122.2Yā sati anussati …pe… sammāsati—
vb12:122.3ayaṁ vuccati “sati”.
vb12:123.1Tattha katamaṁ sampajaññaṁ?
vb12:123.2Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—
vb12:123.3idaṁ vuccati “sampajaññaṁ”.
vb12:123.4Iti imāya ca satiyā iminā ca sampajaññena upeto hoti …pe… samannāgato.
vb12:123.5Tena vuccati “sato ca sampajāno”ti.
vb12:124.1“Sukhañca kāyena paṭisaṁvedetī”ti tattha katamaṁ sukhaṁ?
vb12:124.2Yaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—
vb12:124.3idaṁ vuccati “sukhaṁ”.
vb12:125.1Tattha katamo kāyo?
vb12:125.2Saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho—
vb12:125.3ayaṁ vuccati “kāyo”.
vb12:125.4Idaṁ sukhaṁ iminā kāyena paṭisaṁvedeti.
vb12:125.5Tena vuccati “sukhañca kāyena paṭisaṁvedetī”ti.
vb12:126.1“Yaṁ taṁ ariyā ācikkhantī”ti tattha katame ariyā?
vb12:126.2Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca.
vb12:126.3Te imaṁ ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttāniṁ karonti pakāsenti.
vb12:126.4Tena vuccati “yaṁ taṁ ariyā ācikkhantī”ti.
vb12:127.1“Upekkhako satimā sukhavihārī”ti tattha katamā upekkhā?
vb12:127.2Yā upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā majjhattatā cittassa—
vb12:127.3ayaṁ vuccati “upekkhā”.
vb12:128.1Tattha katamā sati?
vb12:128.2Yā sati anussati …pe… sammāsati—
vb12:128.3ayaṁ vuccati “sati”.
vb12:129.1Tattha katamaṁ sukhaṁ?
vb12:129.2Yaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—
vb12:129.3idaṁ vuccati “sukhaṁ”.
vb12:129.4Iti imāya ca upekkhāya imāya ca satiyā iminā ca sukhena samannāgato iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.
vb12:129.5Tena vuccati “upekkhako satimā sukhavihārī”ti.
vb12:130.1“Tatiyan”ti gaṇanānupubbatā tatiyaṁ.
vb12:130.2Idaṁ tatiyaṁ samāpajjatīti tatiyaṁ.
vb12:131.1“Jhānan”ti upekkhā, sati, sampajaññaṁ, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:132.1“Upasampajjā”ti yo tatiyassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.
vb12:133.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:133.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:134.1“Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā”ti, atthi sukhaṁ, atthi dukkhaṁ.
vb12:135.1Tattha katamaṁ sukhaṁ?
vb12:135.2Yaṁ kāyikaṁ sātaṁ kāyikaṁ sukhaṁ kāyasamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ kāyasamphassajā sātā sukhā vedanā—
vb12:135.3idaṁ vuccati “sukhaṁ”.
vb12:136.1Tattha katamaṁ dukkhaṁ?
vb12:136.2Yaṁ kāyikaṁ asātaṁ kāyikaṁ dukkhaṁ kāyasamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā—
vb12:136.3idaṁ vuccati “dukkhaṁ”.
vb12:136.4Iti idañca sukhaṁ idañca dukkhaṁ santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:136.5Tena vuccati “sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā”ti.
vb12:137.1“Pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā”ti atthi somanassaṁ, atthi domanassaṁ.
vb12:138.1Tattha katamaṁ somanassaṁ?
vb12:138.2Yaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—
vb12:138.3idaṁ vuccati “somanassaṁ”.
vb12:139.1Tattha katamaṁ domanassaṁ?
vb12:139.2Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā—
vb12:139.3idaṁ vuccati “domanassaṁ”.
vb12:139.4Iti idañca somanassaṁ idañca domanassaṁ pubbeva santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:139.5Tena vuccati “pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā”ti.
vb12:140.1“Adukkhamasukhan”ti yaṁ cetasikaṁ neva sātaṁ nāsātaṁ cetosamphassajaṁ adukkhamasukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā.
vb12:140.2Tena vuccati “adukkhamasukhan”ti.
vb12:141.1“Upekkhāsatipārisuddhin”ti, tattha katamā upekkhā?
vb12:141.2Yā upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā majjhattatā cittassa—
vb12:141.3ayaṁ vuccati “upekkhā”.
vb12:142.1Tattha katamā sati?
vb12:142.2Yā sati anussati …pe… sammāsati—
vb12:142.3ayaṁ vuccati “sati”.
vb12:142.4Ayaṁ sati imāya upekkhāya vivaṭā hoti parisuddhā pariyodātā.
vb12:142.5Tena vuccati “upekkhāsatipārisuddhin”ti.
vb12:143.1“Catutthan”ti gaṇanānupubbatā catutthaṁ, idaṁ catutthaṁ samāpajjatīti catutthaṁ.
vb12:144.1“Jhānan”ti upekkhā, sati, cittassekaggatā.
vb12:145.1“Upasampajjā”ti yo catutthassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.
vb12:146.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:146.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:147.1“Sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā”ti tattha katamā rūpasaññā?
vb12:147.2Rūpāvacarasamāpattiṁ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—
vb12:147.3imā vuccanti “rūpasaññāyo”.
vb12:147.4Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto.
vb12:147.5Tena vuccati “sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā”ti.
vb12:148.1“Paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā”ti tattha katamā paṭighasaññā?
vb12:148.2Rūpasaññā saddasaññā …pe…
vb12:148.3phoṭṭhabbasaññā—
vb12:148.4imā vuccanti “paṭighasaññāyo”.
vb12:148.5Imā paṭighasaññāyo santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
vb12:148.6Tena vuccati “paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā”ti.
vb12:149.1“Nānattasaññānaṁ amanasikārā”ti tattha katamā nānattasaññā?
vb12:149.2Asamāpannassa manodhātu samaṅgissa vā manoviññāṇadhātu samaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—
vb12:149.3imā vuccanti “nānattasaññāyo”.
vb12:149.4Imā nānattasaññāyo na manasi karoti.
vb12:149.5Tena vuccati “nānattasaññānaṁ amanasikārā”ti.
vb12:150.1“Ananto ākāso”ti, tattha katamo ākāso?
vb12:150.2Yo ākāso ākāsagataṁ aghaṁ aghagataṁ vivaro vivaragataṁ asamphuṭṭhaṁ catūhi mahābhūtehi—
vb12:150.3ayaṁ vuccati “ākāso”.
vb12:150.4Tasmiṁ ākāse cittaṁ ṭhapeti saṇṭhapeti anantaṁ pharati.
vb12:150.5Tena vuccati “ananto ākāso”ti.
vb12:151.1“Ākāsānañcāyatanan”ti ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā.
vb12:152.1“Upasampajjā”ti yo ākāsānañcāyatanassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.
vb12:153.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:153.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:154.1“Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkammā”ti imaṁ ākāsānañcāyatanaṁ atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto.
vb12:154.2Tena vuccati “sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkammā”ti.
vb12:155.1“Anantaṁ viññāṇan”ti taṁyeva ākāsaṁ viññāṇena phuṭṭhaṁ manasi karoti anantaṁ pharati.
vb12:155.2Tena vuccati “anantaṁ viññāṇan”ti.
vb12:156.1“Viññāṇañcāyatanan”ti viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā.
vb12:157.1“Upasampajjā”ti yo viññāṇañcāyatanassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.
vb12:158.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:158.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:159.1“Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkammā”ti imaṁ viññāṇañcāyatanaṁ atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto.
vb12:159.2Tena vuccati “sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkammā”ti.
vb12:160.1“Natthi kiñcī”ti taṁyeva viññāṇaṁ bhāveti vibhāveti antaradhāpeti, “natthi kiñcī”ti passati.
vb12:160.2Tena vuccati “natthi kiñcī”ti.
vb12:161.1“Ākiñcaññāyatanan”ti ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā.
vb12:162.1“Upasampajjā”ti yo ākiñcaññāyatanassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.
vb12:163.1“Viharatī”ti …pe…
vb12:163.2tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:164.1“Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkammā”ti imaṁ ākiñcaññāyatanaṁ atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto.
vb12:164.2Tena vuccati “sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkammā”ti.
vb12:165.1“Nevasaññīnāsaññī”ti taṁyeva ākiñcaññāyatanaṁ santato manasi karoti saṅkhārāvasesasamāpattiṁ bhāveti.
vb12:165.2Tena vuccati “nevasaññīnāsaññī”ti.
vb12:166.1“Nevasaññānāsaññāyatanan”ti nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā.
vb12:167.1“Upasampajjā”ti yo nevasaññānāsaññāyatanassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.
vb12:168.1“Viharatī”ti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.
vb12:168.2Tena vuccati “viharatī”ti.
vb12:169.1Suttantabhājanīyaṁ.
vb12:170.0.12. Abhidhammabhājanīya
vb12:170.0.22.1. Rūpāvacarakusala
vb12:170.1Cattāri jhānāni—
vb12:170.2paṭhamaṁ jhānaṁ, dutiyaṁ jhānaṁ, tatiyaṁ jhānaṁ, catutthaṁ jhānaṁ.
vb12:171.1Tattha katamaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ?
vb12:171.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:171.3vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:171.4Idaṁ vuccati “paṭhamaṁ jhānaṁ”.
vb12:171.5Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:172.1Tattha katamaṁ dutiyaṁ jhānaṁ?
vb12:172.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye tivaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:172.3pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:172.4Idaṁ vuccati “dutiyaṁ jhānaṁ”.
vb12:172.5Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:173.1Tattha katamaṁ tatiyaṁ jhānaṁ?
vb12:173.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti pītiyā ca virāgā …pe…
vb12:173.3tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:173.4sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:173.5Idaṁ vuccati “tatiyaṁ jhānaṁ”.
vb12:173.6Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:174.1Tattha katamaṁ catutthaṁ jhānaṁ?
vb12:174.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:174.3upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:174.4Idaṁ vuccati “catutthaṁ jhānaṁ”.
vb12:174.5Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:175.1Catukkaṁ.
vb12:176.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:176.2vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:176.3Idaṁ vuccati “paṭhamaṁ jhānaṁ”.
vb12:176.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:177.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi avitakkaṁ vicāramattaṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye caturaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:177.2vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:177.3Idaṁ vuccati “dutiyaṁ jhānaṁ”.
vb12:177.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:178.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye tivaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:178.2pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:178.3Idaṁ vuccati “tatiyaṁ jhānaṁ”.
vb12:178.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:179.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti pītiyā ca virāgā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:179.2sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:179.3Idaṁ vuccati “catutthaṁ jhānaṁ”.
vb12:179.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:180.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti sukhassa ca pahānā …pe… pañcamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:180.2upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:180.3Idaṁ vuccati “pañcamaṁ jhānaṁ”.
vb12:180.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:181.1Pañcakaṁ.
vb12:182.02.2. Arūpāvacarakusala
vb12:182.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye arūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṁ sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:182.2upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:182.3Idaṁ vuccati “catutthaṁ jhānaṁ”.
vb12:182.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:183.02.3. Lokuttarakusala
vb12:183.1Cattāri jhānāni—
vb12:183.2paṭhamaṁ jhānaṁ, dutiyaṁ jhānaṁ, tatiyaṁ jhānaṁ, catutthaṁ jhānaṁ.
vb12:184.1Tattha katamaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ?
vb12:184.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:184.3vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:184.4Idaṁ vuccati “paṭhamaṁ jhānaṁ”.
vb12:184.5Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:185.1Tattha katamaṁ dutiyaṁ jhānaṁ?
vb12:185.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye tivaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:185.3pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:185.4Idaṁ vuccati “dutiyaṁ jhānaṁ”.
vb12:185.5Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:186.1Tattha katamaṁ tatiyaṁ jhānaṁ?
vb12:186.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā pītiyā ca virāgā …pe…
vb12:186.3tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:186.4sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:186.5Idaṁ vuccati “tatiyaṁ jhānaṁ”.
vb12:186.6Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:187.1Tattha katamaṁ catutthaṁ jhānaṁ?
vb12:187.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:187.3upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:187.4Idaṁ vuccati “catutthaṁ jhānaṁ”.
vb12:187.5Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:188.1Catukkaṁ.
vb12:189.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:189.2vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:189.3Idaṁ vuccati “paṭhamaṁ jhānaṁ”.
vb12:189.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:190.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi avitakkaṁ vicāramattaṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye caturaṅgikaṁ jhānaṁ hoti vicāro pīti sukhaṁ cittassekaggatā.
vb12:190.2Idaṁ vuccati “dutiyaṁ jhānaṁ”.
vb12:190.3Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:191.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye tivaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:191.2pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:191.3Idaṁ vuccati “tatiyaṁ jhānaṁ”.
vb12:191.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:192.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā pītiyā ca virāgā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:192.2sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:192.3Idaṁ vuccati “catutthaṁ jhānaṁ”.
vb12:192.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:193.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā sukhassa ca pahānā …pe… pañcamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:193.2upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:193.3Idaṁ vuccati “pañcamaṁ jhānaṁ”.
vb12:193.4Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:194.1Pañcakaṁ.
vb12:195.02.4. Rūpāvacaravipāka
vb12:195.1Cattāri jhānāni—
vb12:195.2paṭhamaṁ jhānaṁ, dutiyaṁ jhānaṁ, tatiyaṁ jhānaṁ, catutthaṁ jhānaṁ.
vb12:196.1Tattha katamaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ?
vb12:196.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti.
vb12:196.3Ime dhammā kusalā.
vb12:196.4Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṁ vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:196.5vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:196.6Idaṁ vuccati “paṭhamaṁ jhānaṁ”.
vb12:196.7Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:197.1Tattha katamaṁ dutiyaṁ jhānaṁ?
vb12:197.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti.
vb12:197.3Ime dhammā kusalā.
vb12:197.4Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṁ vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:197.5tatiyaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:197.6catutthaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:197.7paṭhamaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:197.8pañcamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:197.9upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:197.10Idaṁ vuccati “pañcamaṁ jhānaṁ”.
vb12:197.11Avasesā dhammā jhānasampayuttā …pe….
vb12:198.02.5. Arūpāvacaravipāka
vb12:198.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye arūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṁ sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti.
vb12:198.2Ime dhammā kusalā.
vb12:198.3Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṁ sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṁ sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:198.4upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:198.5Idaṁ vuccati “catutthaṁ jhānaṁ”.
vb12:198.6Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:199.02.6. Lokuttaravipāka
vb12:199.1Cattāri jhānāni—
vb12:199.2paṭhamaṁ jhānaṁ, dutiyaṁ jhānaṁ, tatiyaṁ jhānaṁ, catutthaṁ jhānaṁ.
vb12:200.1Tattha katamaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ?
vb12:200.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti.
vb12:200.3Ime dhammā kusalā.
vb12:200.4Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṁ vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ suññataṁ, tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:200.5vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:200.6Idaṁ vuccati “paṭhamaṁ jhānaṁ”.
vb12:200.7Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:201.1Tattha katamaṁ dutiyaṁ jhānaṁ?
vb12:201.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti.
vb12:201.3Ime dhammā kusalā.
vb12:201.4Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṁ vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:201.5tatiyaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:201.6catutthaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:201.7paṭhamaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:201.8pañcamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ suññataṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:201.9upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:201.10Idaṁ vuccati “pañcamaṁ jhānaṁ”.
vb12:201.11Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:202.02.7. Rūpārūpāvacarakiriya
vb12:202.1Cattāri jhānāni—
vb12:202.2paṭhamaṁ jhānaṁ, dutiyaṁ jhānaṁ, tatiyaṁ jhānaṁ, catutthaṁ jhānaṁ.
vb12:203.1Tattha katamaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ?
vb12:203.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpāvacaraṁ jhānaṁ bhāveti kiriyaṁ neva kusalaṁ nākusalaṁ na ca kammavipākaṁ diṭṭhadhammasukhavihāraṁ vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye pañcaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:203.3vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.
vb12:203.4Idaṁ vuccati “paṭhamaṁ jhānaṁ”.
vb12:203.5Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:204.1Tattha katamaṁ dutiyaṁ jhānaṁ?
vb12:204.2Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpāvacaraṁ jhānaṁ bhāveti kiriyaṁ neva kusalaṁ nākusalaṁ na ca kammavipākaṁ diṭṭhadhammasukhavihāraṁ vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:204.3tatiyaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:204.4catutthaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:204.5paṭhamaṁ jhānaṁ …pe…
vb12:204.6pañcamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṁ, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:204.7upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:204.8Idaṁ vuccati “pañcamaṁ jhānaṁ”.
vb12:204.9Avasesā dhammā jhānasampayuttā.
vb12:205.1Idha bhikkhu yasmiṁ samaye arūpāvacaraṁ jhānaṁ bhāveti kiriyaṁ neva kusalaṁ nākusalaṁ na ca kammavipākaṁ diṭṭhadhammasukhavihāraṁ sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṁ sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, tasmiṁ samaye duvaṅgikaṁ jhānaṁ hoti—
vb12:205.2upekkhā, cittassekaggatā.
vb12:205.3Idaṁ vuccati “catutthaṁ jhānaṁ”.
vb12:205.4Avasesā dhammā jhānasampayuttāti.
vb12:206.1Abhidhammabhājanīyaṁ.
vb12:207.03. Pañhāpucchaka
vb12:207.1Cattāri jhānāni—
vb12:207.2idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …pe…
vb12:207.3vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …pe…
vb12:207.4pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti—“upekkhako satimā sukhavihārī”ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …pe…
vb12:207.5sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
vb12:208.1Catunnaṁ jhānānaṁ kati kusalā, kati akusalā, kati abyākatā …pe… kati saraṇā, kati araṇā?
vb12:209.03.1. Tika
vb12:209.1Siyā kusalā, siyā abyākatā.
vb12:210.1Tīṇi jhānāni—
vb12:210.2etthuppannaṁ sukhaṁ vedanaṁ ṭhapetvā sukhāya vedanāya sampayuttā, catutthaṁ jhānaṁ—
vb12:210.3etthuppannaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ ṭhapetvā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṁ.
vb12:211.1Siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā.
vb12:212.1Siyā upādinnupādāniyā, siyā anupādinnupādāniyā, siyā anupādinnaanupādāniyā.
vb12:213.1Siyā asaṅkiliṭṭhasaṅkilesikā, siyā asaṅkiliṭṭhaasaṅkilesikā.
vb12:214.1Paṭhamaṁ jhānaṁ—
vb12:214.2etthuppanne vitakkavicāre ṭhapetvā savitakkaṁ savicāraṁ, tīṇi jhānāni avitakkaavicārā.
vb12:215.1Dve jhānāni—
vb12:215.2etthuppannaṁ pītiṁ ṭhapetvā pītisahagatā, tīṇi jhānāni—
vb12:215.3etthuppannaṁ sukhaṁ ṭhapetvā sukhasahagatā, catutthaṁ jhānaṁ—
vb12:215.4etthuppannaṁ upekkhaṁ ṭhapetvā upekkhāsahagataṁ.
vb12:216.1Neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā.
vb12:217.1Neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā.
vb12:218.1Siyā ācayagāmino, siyā apacayagāmino, siyā nevācayagāmināpacayagāmino.
vb12:219.1Siyā sekkhā, siyā asekkhā, siyā nevasekkhanāsekkhā.
vb12:220.1Siyā mahaggatā, siyā appamāṇā.
vb12:221.1Tīṇi jhānāni na vattabbā “parittārammaṇā”tipi, “mahaggatārammaṇā”tipi, siyā appamāṇārammaṇā, siyā na vattabbā “appamāṇārammaṇā”ti;
vb12:221.2catutthaṁ jhānaṁ siyā parittārammaṇaṁ, siyā mahaggatārammaṇaṁ, siyā appamāṇārammaṇaṁ;
vb12:221.3siyā na vattabbaṁ “parittārammaṇan”tipi, “mahaggatārammaṇan”tipi, “appamāṇārammaṇan”tipi.
vb12:222.1Siyā majjhimā, siyā paṇītā.
vb12:223.1Siyā sammattaniyatā, siyā aniyatā.
vb12:224.1Tīṇi jhānāni na maggārammaṇā, siyā maggahetukā, siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā “maggahetukā”tipi, “maggādhipatino”tipi;
vb12:224.2catutthaṁ jhānaṁ siyā maggārammaṇaṁ, siyā maggahetukaṁ, siyā maggādhipati, siyā na vattabbaṁ “maggārammaṇan”tipi, “maggahetukan”tipi “maggādhipatī”tipi.
vb12:225.1Siyā uppannā, siyā anuppannā, siyā uppādino.
vb12:226.1Siyā atītā, siyā anāgatā, siyā paccuppannā.
vb12:227.1Tīṇi jhānāni na vattabbā “atītārammaṇā”tipi, “anāgatārammaṇā”tipi, “paccuppannārammaṇā”tipi;
vb12:227.2catutthaṁ jhānaṁ siyā atītārammaṇaṁ, siyā anāgatārammaṇaṁ, siyā paccuppannārammaṇaṁ, siyā na vattabbaṁ “atītārammaṇan”tipi, “anāgatārammaṇan”tipi, “paccuppannārammaṇan”tipi.
vb12:228.1Siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā.
vb12:229.1Tīṇi jhānāni bahiddhārammaṇā, catutthaṁ jhānaṁ siyā ajjhattārammaṇaṁ, siyā bahiddhārammaṇaṁ, siyā ajjhattabahiddhārammaṇaṁ, siyā na vattabbaṁ “ajjhattārammaṇan”tipi, “bahiddhārammaṇan”tipi, “ajjhattabahiddhārammaṇan”tipi.
vb12:230.1Anidassanaappaṭighā.
vb12:231.03.2. Duka
vb12:231.1Na hetū, sahetukā, hetusampayuttā, na vattabbā “hetū ceva sahetukā cā”ti, sahetukā ceva na ca hetū, na vattabbā “hetū ceva hetusampayuttā cā”ti, hetusampayuttā ceva na ca hetū, na hetū sahetukā.
vb12:232.1Sappaccayā, saṅkhatā, anidassanā, appaṭighā, arūpā, siyā lokiyā, siyā lokuttarā, kenaci viññeyyā, kenaci na viññeyyā.
vb12:233.1No āsavā, siyā sāsavā, siyā anāsavā, āsavavippayuttā, na vattabbā “āsavā ceva sāsavā cā”ti, siyā sāsavā ceva no ca āsavā, siyā na vattabbā “sāsavā ceva no ca āsavā”ti.
vb12:233.2Na vattabbā “āsavā ceva āsavasampayuttā cā”tipi, “āsavasampayuttā ceva no ca āsavā”tipi.
vb12:233.3Siyā āsavavippayuttā sāsavā, siyā āsavavippayuttā anāsavā.
vb12:234.1No saṁyojanā …pe…
vb12:234.2no ganthā …pe…
vb12:234.3no oghā …pe…
vb12:234.4no yogā …pe…
vb12:234.5no nīvaraṇā …pe…
vb12:234.6no parāmāsā …pe…
vb12:234.7sārammaṇā, no cittā, cetasikā, cittasampayuttā, cittasaṁsaṭṭhā, cittasamuṭṭhānā, cittasahabhuno, cittānuparivattino, cittasaṁsaṭṭhasamuṭṭhānā, cittasaṁsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno, cittasaṁsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino, bāhirā, no upādā, siyā upādinnā, siyā anupādinnā.
vb12:235.1No upādānā …pe…
vb12:235.2no kilesā …pe…
vb12:235.3na dassanena pahātabbā, na bhāvanāya pahātabbā, na dassanena pahātabbahetukā, na bhāvanāya pahātabbahetukā.
vb12:235.4Paṭhamaṁ jhānaṁ—
vb12:235.5etthuppannaṁ vitakkaṁ ṭhapetvā savitakkaṁ, tīṇi jhānāni avitakkā.
vb12:235.6Paṭhamaṁ jhānaṁ—
vb12:235.7etthuppannaṁ vicāraṁ ṭhapetvā savicāraṁ, tīṇi jhānāni avicārā.
vb12:235.8Dve jhānāni—
vb12:235.9etthuppannaṁ pītiṁ ṭhapetvā sappītikā, dve jhānāni appītikā.
vb12:235.10Dve jhānāni—
vb12:235.11etthuppannaṁ pītiṁ ṭhapetvā pītisahagatā, dve jhānāni na pītisahagatā.
vb12:235.12Tīṇi jhānāni—
vb12:235.13etthuppannaṁ sukhaṁ ṭhapetvā sukhasahagatā, catutthaṁ jhānaṁ na sukhasahagataṁ.
vb12:235.14Catutthaṁ jhānaṁ—
vb12:235.15etthuppannaṁ upekkhaṁ ṭhapetvā upekkhāsahagataṁ, tīṇi jhānāni upekkhāsahagatā, na kāmāvacarā, siyā rūpāvacarā, siyā na rūpāvacarā, tīṇi jhānāni na arūpāvacarā, catutthaṁ jhānaṁ siyā arūpāvacaraṁ, siyā na arūpāvacaraṁ, siyā pariyāpannā, siyā apariyāpannā, siyā niyyānikā, siyā aniyyānikā, siyā niyatā, siyā aniyatā, siyā sauttarā, siyā anuttarā, araṇāti.
vb12:236.1Pañhāpucchakaṁ.
vb12:237.1Jhānavibhaṅgo niṭṭhito.