Căn (indriya)
indriya · Căn
Indriya thường dịch là “căn” hoặc “quyền”, chỉ những pháp có vai trò chi phối trong phạm vi chức năng tương ứng. Vì thuật ngữ xuất hiện trong nhiều nhóm phân loại, phải xác định ngữ cảnh trước khi hiểu.
KHO GIẢI THÍCH CHUYÊN SÂU
Thuật ngữ Vi Diệu Pháp
Khác với Từ điển dùng để tra nhanh, mỗi mục ở đây là một bài giải thích đầy đủ: định nghĩa, bản chất/chức năng, phân biệt, ví dụ, vị trí trong hệ thống và liên hệ các bộ Vi Diệu Pháp.
Căn quyền
indriya · quyền / căn
Căn quyền là thuật ngữ thực hành hoặc phân loại quan trọng trong truyền thống Theravāda; ý nghĩa kỹ thuật cần được giữ tách khỏi cách dùng đời thường.
Căn-cảnh-thức
indriya-ārammaṇa-viññāṇa · Căn-cảnh-thức
Căn-cảnh-thức (Pāli: indriya-ārammaṇa-viññāṇa) là mục thuộc hệ thống căn hoặc lực trong các pháp trợ giác ngộ. Thuật ngữ indriya-ārammaṇa-viññāṇa phân loại phẩm chất tu tập theo vai trò làm căn chủ đạo hoặc sức mạnh tương ứng. Việc đặt đúng
Căn và lực
indriya-bala · Căn và lực
Căn và lực (Pāli: indriya-bala) là mục thuộc hệ thống căn hoặc lực trong các pháp trợ giác ngộ. Thuật ngữ indriya-bala phân loại phẩm chất tu tập theo vai trò làm căn chủ đạo hoặc sức mạnh tương ứng. Việc đặt đúng nhóm giúp thấy cùng một ph
Giới căn
indriya-dhātu · Giới căn
Giới căn (Pāli: indriya-dhātu) là thuật ngữ thuộc hệ thống giới (dhātu), dùng để phân tích các thành phần của kinh nghiệm theo căn, cảnh và thức. Mục indriya-dhātu cần được hiểu theo vị trí cụ thể trong cấu trúc dhātu. Hệ thống giới cho phé
Quyền duyên
indriya-paccaya · Quyền duyên
Indriya-paccaya là quyền duyên: các pháp có chức năng 'quyền/căn' làm điều kiện bằng sức chi phối trong lĩnh vực riêng của chúng.
Sắc quyền
indriya-rūpa · Sắc quyền
Sắc quyền (Pāli: indriya-rūpa) là một thuật ngữ thuộc phần sắc pháp của Vi Diệu Pháp, dùng để xác định một loại, đặc tính hoặc cách phân loại sắc cụ thể. Khi phân tích rūpa, indriya-rūpa được hiểu theo tiêu chí được nêu trong chính thuật ng
Quân bình năm căn
indriya-samatta · Quân bình năm căn
Quân bình năm căn (Pāli: indriya-samatta) là mục thuộc hệ thống căn hoặc lực trong các pháp trợ giác ngộ. Thuật ngữ indriya-samatta phân loại phẩm chất tu tập theo vai trò làm căn chủ đạo hoặc sức mạnh tương ứng. Việc đặt đúng nhóm giúp thấ
Tật
issā · Tật đố
Issā là tật/ganh tị: tâm sở bất thiện khó chịu trước thành công, lợi ích hoặc phẩm chất tốt của người khác.
Tật tâm sở
issā-cetasika · Tật tâm sở
Tật tâm sở (Pāli: issā-cetasika) là một tâm sở được phân loại theo chức năng và phẩm chất riêng trong cấu trúc tâm. Trong Vi Diệu Pháp, mục issā-cetasika cần được đọc như tên của một yếu tố tâm lý có tiêu chí riêng. Việc xác định tâm nào có
Nữ tính sắc
itthibhāva · Nữ tính sắc
Nữ tính sắc (itthibhāva) — bài giải thích thuật ngữ Vi Diệu Pháp.
Nữ tính thập sắc
itthibhāva-dasaka · Nhóm sắc nữ tính thập
Nữ tính thập sắc (Pāli: itthibhāva-dasaka) — Itthibhāva-dasaka là nữ tính thập sắc, một sắc tụ nghiệp sinh gồm tám sắc bất ly, mạng quyền và nữ tính.
Nữ căn
itthindriya · Nữ quyền
Nữ căn (Pāli: itthindriya) thuộc họ thuật ngữ indriya; toàn hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật riêng.
Thai sinh
jalābuja · Thai sinh
Thai sinh (Pāli: jalābuja) là một mục thuộc hệ thống nghiệp, quả và tái sinh trong Vi Diệu Pháp. Thuật ngữ jalābuja được đặt trong chuỗi quan hệ giữa hành vi có tác ý, quả của nghiệp và sự tiếp nối đời sống. Phạm vi chính xác phải theo tiêu
Sinh nghiệp
janaka-kamma · Nghiệp tái sinh
Sinh nghiệp (Pāli: janaka-kamma) được dùng theo nghĩa kỹ thuật: tác ý có tính tạo nghiệp; quả phụ thuộc nhiều điều kiện chứ không phải cơ chế thưởng-phạt cơ học.
Già chết
jarāmaraṇa · Lão tử
Già chết (Pāli: jarāmaraṇa) thuộc họ phân tích jarā; toàn hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật.
Lão
jaratā · Sắc lão
Lão là một thuật ngữ trong phân tích sắc pháp; trọng tâm là đặc tính/chức năng của nó và quan hệ với các sắc khác, không phải chỉ nghĩa từ vựng.
Sinh
jāti · Sinh trong duyên khởi
Sinh (Pāli: jāti) thuộc phân tích sinh/sự sinh hoặc loại sinh tùy hợp từ.
Tốc hành
javana · tốc hành
Javana là thuật ngữ kỹ thuật chỉ giai đoạn các tâm “chạy” trên đối tượng trong tiến trình nhận thức; đây là giai đoạn đặc biệt quan trọng về mặt đạo đức vì tâm thiện, bất thiện hoặc duy tác có thể hoạt động ở đây tùy trường hợp.
Tâm tốc hành
javana-citta · Tâm tốc hành
Tâm tốc hành (Pāli: javana-citta) được dùng theo nghĩa kỹ thuật: sự biết/cognizing một đối tượng tại một sát-na; được phân loại theo cảnh giới, nhân, thọ, trí và chức năng.
Phận sự tốc hành
javana-kicca · Chức năng đổng lực
Phận sự tốc hành (Pāli: javana-kicca) thuộc giai đoạn tốc hành của lộ tâm.
Thiền / Thiền-na
jhāna · Thiền
Jhāna là trạng thái định sâu trong đó tâm được hấp thụ mạnh vào đối tượng với các chi thiền được xác định theo tầng.
Thiền duyên
jhāna-paccaya · Thiền duyên
Jhāna-paccaya là thiền duyên: các chi thiền làm điều kiện cho tâm và các pháp đồng sinh theo sức quán sát/hấp thụ đối tượng trong nghĩa kỹ thuật.
Chi thiền
jhānaṅga · Thiền chi
Chi thiền (Pāli: jhānaṅga) thuộc họ kỹ thuật jhāna; toàn hợp từ xác định nghĩa riêng.
Thiền chi duyên
jhānaṅga-paccaya · Thiền chi duyên
Thiền chi duyên (Pāli: jhānaṅga-paccaya) là thuật ngữ thuộc hệ thống duyên (paccaya), dùng để chỉ một kiểu quan hệ điều kiện giữa các pháp trong phân tích Vi Diệu Pháp. Điểm trọng tâm của jhānaṅga-paccaya là cách một pháp hoặc nhóm pháp làm
Thiệt thập sắc
jivhā-dasaka · Nhóm sắc thiệt thập
Thiệt thập sắc (Pāli: jivhā-dasaka) thuộc cơ sở/căn vật chất của nhận thức giác quan hoặc căn cứ vật chất theo phân tích Theravāda.
Thiệt giới
jivhā-dhātu · Thiệt giới
Thiệt giới (jivhā-dhātu) — bài giải thích thuật ngữ Vi Diệu Pháp.
Thiệt tịnh sắc
jivhā-pasāda · Thiệt tịnh sắc
Thiệt tịnh sắc là một thuật ngữ trong phân tích sắc pháp; trọng tâm là đặc tính/chức năng của nó và quan hệ với các sắc khác, không phải chỉ nghĩa từ vựng.
Thiệt xúc
jivhā-samphassa · Thiệt xúc
Thiệt xúc (Pāli: jivhā-samphassa) được dùng theo nghĩa kỹ thuật: sự tiếp xúc của căn, cảnh và thức trong một sát-na nhận thức.
Thiệt vật
jivhā-vatthu · Thiệt vật
Thiệt vật (Pāli: jivhā-vatthu) là thuật ngữ thuộc nhóm vatthu, chỉ căn cứ hay sở y được xét trong phân tích tâm–sắc của Vi Diệu Pháp. Vai trò của jivhā-vatthu nằm ở phương diện làm căn cứ cho loại tâm hoặc tiến trình liên hệ. Khi giải thích
Thiệt môn
jivhādvāra · Thiệt môn
Thiệt môn là thuật ngữ thực hành hoặc phân loại quan trọng trong truyền thống Theravāda; ý nghĩa kỹ thuật cần được giữ tách khỏi cách dùng đời thường.
Thiệt thức (jivhāviññāṇa)
jivhāviññāṇa · Thiệt thức
Thiệt thức (jivhāviññāṇa) là tâm nhận biết cảnh vị trong tiến trình qua lưỡi. Nó không đồng nghĩa với toàn bộ kinh nghiệm ăn uống.
Thiệt thức giới
jivhāviññāṇa-dhātu · Thiệt thức giới
Thiệt thức giới (jivhāviññāṇa-dhātu) — bài giải thích thuật ngữ Vi Diệu Pháp.
Thiệt xứ
jivhāyatana · Thiệt xứ
Thiệt xứ (Pāli: jivhāyatana) thuộc họ thuật ngữ āyatana; toàn hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật riêng.
Thiệt căn
jivhindriya · Thiệt căn
Thiệt căn (Pāli: jivhindriya) thuộc họ thuật ngữ indriya; toàn hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật riêng.
Mạng cửu sắc
jīvita-navaka · Nhóm sắc mạng cửu
Mạng cửu sắc (Pāli: jīvita-navaka) — Jīvita-navaka là mạng cửu sắc, gồm tám sắc bất ly cộng sắc mạng quyền.
Nhóm sắc mạng cửu
jīvita-navaka-kalāpa · Nhóm sắc mạng cửu
Nhóm sắc mạng cửu (Pāli: jīvita-navaka-kalāpa) là thuật ngữ về nhóm sắc (rūpa-kalāpa), dùng để nhận diện một tổ hợp sắc pháp theo thành phần hoặc nguồn sinh được nêu trong tên. Trong Vi Diệu Pháp, các sắc trong một kalāpa được xét như một n
Sắc mạng quyền
jīvita-rūpa · Sắc mạng quyền
Sắc mạng quyền (jīvita-rūpa) — bài giải thích thuật ngữ Vi Diệu Pháp.
Mạng quyền
jīvitindriya · Mạng quyền tâm
Mạng quyền (Pāli: jīvitindriya) — Mạng quyền là tâm sở duy trì sức sống của các danh pháp đồng sinh trong cùng một sát-na tâm.
Đoàn thực
kabaḷīkārāhāra · Đoàn thực
Đoàn thực (Pāli: kabaḷīkārāhāra) — Kabaḷīkārāhāra là đoàn thực, vật thực vật chất được dùng làm thức ăn và có chức năng nâng đỡ thân sắc.