Sát-na tâm
cittakkhaṇa · Sát-na tâm
Sát-na tâm (Pāli: cittakkhaṇa) thuộc họ phân tích khaṇa; toàn hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật.
KHO GIẢI THÍCH CHUYÊN SÂU
Thuật ngữ Vi Diệu Pháp
Khác với Từ điển dùng để tra nhanh, mỗi mục ở đây là một bài giải thích đầy đủ: định nghĩa, bản chất/chức năng, phân biệt, ví dụ, vị trí trong hệ thống và liên hệ các bộ Vi Diệu Pháp.
Tâm khinh
cittalahutā · Khinh tâm
Tâm khinh (Pāli: cittalahutā) — Tâm khinh là tính nhẹ nhàng của tâm, đối trị sự nặng nề và trì trệ của tâm.
Nhẹ tâm tâm sở
cittalahutā-cetasika · Nhẹ tâm tâm sở
Nhẹ tâm tâm sở (Pāli: cittalahutā-cetasika) thuộc nhóm tịnh hảo về nhẹ nhàng, nói đến tính nhẹ của danh thân hoặc tâm. Trong Vi Diệu Pháp, mục cittalahutā-cetasika cần được đọc như tên của một yếu tố tâm lý có tiêu chí riêng. Việc xác định
Tâm nhu
cittamudutā · Nhu tâm
Tâm nhu (Pāli: cittamudutā) — Tâm nhu là tính mềm dẻo của tâm, đối trị sự cứng nhắc của tâm.
Nhu tâm tâm sở
cittamudutā-cetasika · Nhu tâm tâm sở
Nhu tâm tâm sở (Pāli: cittamudutā-cetasika) thuộc nhóm tịnh hảo về nhu thuận, biểu thị tính mềm dẻo của danh thân hoặc tâm. Trong Vi Diệu Pháp, mục cittamudutā-cetasika cần được đọc như tên của một yếu tố tâm lý có tiêu chí riêng. Việc xác
Tâm niệm xứ
cittānupassanā-satipaṭṭhāna · Tâm niệm xứ
Tâm niệm xứ (Pāli: cittānupassanā-satipaṭṭhāna) thuộc khung quán niệm/xứ niệm, dùng đối tượng tương ứng làm nền cho chánh niệm và quán sát.
Tâm thuần thục
cittapāguññatā · Thuần thục tâm
Tâm thuần thục (Pāli: cittapāguññatā) — Tâm thuần thục là sự thành thạo, lành mạnh của tâm trong việc vận hành với đối tượng.
Thuần thục tâm tâm sở
cittapāguññatā-cetasika · Thuần thục tâm tâm sở
Thuần thục tâm tâm sở (Pāli: cittapāguññatā-cetasika) thuộc nhóm tịnh hảo về thuần thục, biểu thị sự thành thạo/lành mạnh trong vận hành của danh thân hoặc tâm. Trong Vi Diệu Pháp, mục cittapāguññatā-cetasika cần được đọc như tên của một yế
Tâm khinh an
cittapassaddhi · Khinh an tâm
Tâm khinh an (Pāli: cittapassaddhi) — Tâm khinh an là sự lắng dịu của tâm, giúp tâm thoát khỏi trạng thái bất an và thô động.
Khinh tâm tâm sở
cittapassaddhi-cetasika · Khinh tâm tâm sở
Khinh tâm tâm sở (Pāli: cittapassaddhi-cetasika) thuộc nhóm tâm sở tịnh hảo, liên hệ tín theo nghĩa phẩm chất thiện lành của tâm. Trong Vi Diệu Pháp, mục cittapassaddhi-cetasika cần được đọc như tên của một yếu tố tâm lý có tiêu chí riêng.
Lộ trình tâm
cittavīthi · Lộ trình tâm
Lộ trình tâm (cittavīthi) — bài giải thích thuật ngữ Vi Diệu Pháp.
Chánh trực tâm tâm sở
cittujjukatā-cetasika · Chánh trực tâm tâm sở
Chánh trực tâm tâm sở (Pāli: cittujjukatā-cetasika) là một tâm sở được phân loại theo chức năng và phẩm chất riêng trong cấu trúc tâm. Trong Vi Diệu Pháp, mục cittujjukatā-cetasika cần được đọc như tên của một yếu tố tâm lý có tiêu chí riên
Tâm chánh trực
cittujukatā · Chánh trực tâm
Tâm chánh trực (Pāli: cittujukatā) — Tâm chánh trực là tính ngay thẳng của tâm, không quanh co do giả dối hay lệch lạc.
Mười bốn chức năng của tâm
cuddasa citta-kiccāni · Mười bốn chức năng của tâm
Mười bốn chức năng của tâm (Pāli: cuddasa citta-kiccāni) là một loại hoặc nhóm tâm được phân loại trong Vi Diệu Pháp. Thuật ngữ cuddasa citta-kiccāni xác định tâm theo tiêu chí thể hiện trong tên, chẳng hạn chức năng, cảnh, tầng tâm hoặc vị
Tử tâm
cuti · Tử tâm
Cuti là chức năng tử: sát-na tâm cuối cùng của một đời sống theo phân tích Abhidhamma Theravāda.
Phận sự tử
cuti-kicca · Chức năng tử
Phận sự tử (Pāli: cuti-kicca) thuộc tiến trình tử/cuti, sát-na kết thúc một đời sống.
Tâm tử
cuticitta · Tâm tử
Tâm tử (cuticitta) — bài giải thích thuật ngữ Vi Diệu Pháp.
Mười bất thiện nghiệp đạo
dasa akusala-kammapathā · Mười bất thiện nghiệp đạo
Mười bất thiện nghiệp đạo (dasa akusala-kammapathā) — bài giải thích thuật ngữ Vi Diệu Pháp.
Mười tùy niệm
dasa anussatiyo · Mười tùy niệm
Mười tùy niệm (Pāli: dasa anussatiyo) là một thuật ngữ thuộc phạm vi bhāvanā, jhāna hoặc các đề mục phát triển tâm. Mục dasa anussatiyo được dùng để xác định một phương diện của tu tập định hoặc phát triển tâm. Khi giải thích cần bám vào ti
Mười bất tịnh
dasa asubhā · Mười bất tịnh
Mười bất tịnh (Pāli: dasa asubhā) là thuật ngữ thuộc nhóm đề mục bất tịnh (asubha) trong hệ thống thiền chỉ. Mục dasa asubhā được xác định bởi đối tượng hoặc nhóm đối tượng bất tịnh dùng trong phép tu tương ứng. Ý nghĩa kỹ thuật nằm ở vai t
Mười biến xứ
dasa kasiṇāni · Mười biến xứ
Mười biến xứ (Pāli: dasa kasiṇāni) là mục được xếp trong nhóm Xứ–Giới vì liên quan đến cách phân tích căn, cảnh, thức hoặc các pháp theo āyatana/dhātu. Ý nghĩa kỹ thuật của dasa kasiṇāni phải được xác định theo hệ thống phân loại mà thuật n
Mười kiết sử
dasa-saṃyojana · Mười kiết sử
Mười kiết sử (Pāli: dasa-saṃyojana) thuộc hệ kiết sử, pháp trói buộc hữu tình vào luân hồi.
Phận sự thấy
dassana-kicca · Chức năng thấy
Phận sự thấy (Pāli: dassana-kicca) thuộc họ thuật ngữ dassana; hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật cụ thể.
Chư thiên
deva · Chư thiên dục giới
Chư thiên là thuật ngữ thuộc bản đồ cảnh giới/tái sinh hoặc loại hữu tình của truyền thống Theravāda.
Cõi trời
devaloka · Cõi trời
Cõi trời (Pāli: devaloka) là thuật ngữ dùng trong hệ thống phân loại cảnh giới hoặc bình diện tái sinh của Vi Diệu Pháp. Trong cách trình bày về các cõi, devaloka xác định một phạm vi hoặc nhóm cảnh giới theo cấp độ hiện hữu và loại tái sin
Niệm thiên
devatānussati · Niệm thiên
Niệm thiên là thuật ngữ thuộc bản đồ cảnh giới/tái sinh hoặc loại hữu tình của truyền thống Theravāda.
Pháp
dhamma · Pháp
Dhamma là từ có phạm vi nghĩa rất rộng. Trong ngữ cảnh Vi Diệu Pháp, nó thường chỉ hiện tượng/pháp được đem ra phân tích; nghĩa chính xác phải xác định theo câu và hệ phân loại đang dùng.
Pháp giới
dhamma-dhātu · Pháp giới
Pháp giới (dhamma-dhātu) — bài giải thích thuật ngữ Vi Diệu Pháp.
Pháp niệm xứ
dhammānupassanā-satipaṭṭhāna · Pháp niệm xứ
Pháp niệm xứ (Pāli: dhammānupassanā-satipaṭṭhāna) thuộc khung quán niệm/xứ niệm, dùng đối tượng tương ứng làm nền cho chánh niệm và quán sát.
Tùy pháp hành
dhammānusārī · Người tùy pháp
Tùy pháp hành (Pāli: dhammānusārī) — Dhammānusārī là 'tùy pháp hành', một hạng hành giả đang trên tiến trình nhập lưu mà tuệ là yếu tố nổi trội trong việc thâm nhập pháp.
Niệm Pháp
dhammānussati · Niệm Pháp
Niệm Pháp là thuật ngữ thực hành hoặc phân loại quan trọng trong truyền thống Theravāda; ý nghĩa kỹ thuật cần được giữ tách khỏi cách dùng đời thường.
Cảnh pháp
dhammārammaṇa · Cảnh pháp
Cảnh pháp (Pāli: dhammārammaṇa) thuộc họ thuật ngữ ārammaṇa; toàn hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật riêng.
Trạch pháp giác chi
dhammavicaya-sambojjhaṅga · Trạch pháp giác chi
Trạch pháp giác chi (Pāli: dhammavicaya-sambojjhaṅga) thuộc họ thuật ngữ bojjhaṅga; toàn hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật riêng.
Pháp xứ
dhammāyatana · Pháp xứ
Pháp xứ (Pāli: dhammāyatana) thuộc họ thuật ngữ āyatana; toàn hợp từ xác định nghĩa kỹ thuật riêng.
Giới
dhātu · giới
Dhātu là yếu tố/giới; trong hệ 18 giới gồm sáu căn, sáu cảnh và sáu thức.
Giới vô ngã
dhātu-anattatā · Giới vô ngã
Giới vô ngã (Pāli: dhātu-anattatā) là thuật ngữ thuộc hệ thống giới (dhātu), dùng để phân tích các thành phần của kinh nghiệm theo căn, cảnh và thức. Mục dhātu-anattatā cần được hiểu theo vị trí cụ thể trong cấu trúc dhātu. Hệ thống giới ch
Phân tích theo giới
dhātu-vavatthāna · Phân tích theo giới
Phân tích theo giới (Pāli: dhātu-vavatthāna) là thuật ngữ thuộc hệ thống giới (dhātu), dùng để phân tích các thành phần của kinh nghiệm theo căn, cảnh và thức. Mục dhātu-vavatthāna cần được hiểu theo vị trí cụ thể trong cấu trúc dhātu. Hệ t
Phương hướng chế định
disā-paññatti · Phương hướng chế định
Phương hướng chế định (Pāli: disā-paññatti) là thuật ngữ thuộc hệ thống chế định (paññatti), dùng để chỉ một khái niệm hay cách quy ước định danh theo tiêu chí nêu trong tên. Trong Vi Diệu Pháp, disā-paññatti được xét ở bình diện khái niệm/
Hiện pháp thọ nghiệp
diṭṭhadhamma-vedanīya-kamma · Hiện pháp thọ nghiệp
Hiện pháp thọ nghiệp (Pāli: diṭṭhadhamma-vedanīya-kamma) là thuật ngữ thuộc phần nghiệp (kamma), dùng để phân loại hành vi có tác ý hoặc một phương diện của nghiệp trong Vi Diệu Pháp. Ý nghĩa kỹ thuật của diṭṭhadhamma-vedanīya-kamma nằm ở t
Nghiệp hiện báo
diṭṭhadhammavedanīya-kamma · Nghiệp hiện báo
Nghiệp hiện báo (Pāli: diṭṭhadhammavedanīya-kamma) được dùng theo nghĩa kỹ thuật: tác ý có tính tạo nghiệp; quả phụ thuộc nhiều điều kiện chứ không phải cơ chế thưởng-phạt cơ học.